एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामेणार्तेन वानरः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं सबाष्पं बाष्पगद्गदः ॥
evamuktastu sugrīvo rāmeṇārtena vānaraḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ sabāṣpaṃ bāṣpagadgadaḥ ||
हिंदी अर्थदुखी राम के ऐसा कहने पर वानर सुग्रीव ने हाथ जोड़कर आँसुओं के साथ रुँधे गले से कहा:
English meaningAddressed thus by the stricken Rama, the vanara Sugriva joined his palms and spoke, tearful, his voice choked:
न जाने निलयं तस्य सर्वथा पापरक्षसः ।
सामर्थ्यं विक्रमं वापि दौष्कुलेयस्य वा कुलम् ॥
na jāne nilayaṃ tasya sarvathā pāparakṣasaḥ |
sāmarthyaṃ vikramaṃ vāpi dauṣkuleyasya vā kulam ||
हिंदी अर्थमैं उस पापी राक्षस का निवास बिल्कुल नहीं जानता, न उसका सामर्थ्य या पराक्रम, न उस नीच कुल वाले का कुल।
English meaningI do not know at all the dwelling of that wicked rakshasa, nor his strength or valour, nor the family of that low-born one.
सत्यं ते प्रतिजानामि त्यज शोकमरिन्दम ।
करिष्यामि तथा यत्नं यथा प्राप्स्यसि मैथिलीम् ॥
satyaṃ te pratijānāmi tyaja śokamarindama |
kariṣyāmi tathā yatnaṃ yathā prāpsyasi maithilīm ||
हिंदी अर्थमैं आपसे सच्ची प्रतिज्ञा करता हूँ, हे शत्रुदमन, शोक छोड़िए। मैं ऐसा प्रयत्न करूँगा कि आप मैथिली को फिर पा लेंगे।
English meaningI promise you truly, give up grief, tamer of foes. I will make such efforts that you will regain Maithili.
रावणं सगणं हत्वा परितोष्यात्मपौरुषम् ।
तथाऽस्मि कर्ता न चिराद्यथा प्रीतो भविष्यसि ॥
rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā paritoṣyātmapauruṣam |
tathā'smi kartā na cirādyathā prīto bhaviṣyasi ||
हिंदी अर्थरावण को उसके साथियों सहित मारकर और आपके पौरुष को संतुष्ट करके मैं शीघ्र ऐसा करूँगा कि आप प्रसन्न होंगे।
English meaningKilling Ravana with his followers and satisfying your own manhood, I will soon act so that you will be pleased.
अलं वैक्लब्यमालम्ब्य धैर्यमात्मगतं स्मर ।
त्वद्विधानां न सदृशमीदृशं बुद्धिलाघवम् ॥
alaṃ vaiklabyamālambya dhairyamātmagataṃ smara |
tvadvidhānāṃ na sadṛśamīdṛśaṃ buddhilāghavam ||
हिंदी अर्थघबराहट छोड़िए। अपने भीतर के धैर्य को याद कीजिए। ऐसी बुद्धि की हल्कापन आप जैसे के योग्य नहीं।
English meaningEnough of giving way to weakness. Remember the courage within you. Such lightness of mind is not fitting for one like you.
मयाऽपि व्यसनं प्राप्तं भार्याविरहजं महत् ।
नाहमेवं हि शोचामि न च धैर्यं परित्यजे ॥
mayā'pi vyasanaṃ prāptaṃ bhāryāvirahajaṃ mahat |
nāhamevaṃ hi śocāmi na ca dhairyaṃ parityaje ||
हिंदी अर्थमुझ पर भी पत्नी के वियोग से उत्पन्न बड़ी विपत्ति आई है। फिर भी मैं ऐसा शोक नहीं करता, न धैर्य छोड़ता हूँ।
English meaningI too have met a great calamity, born of separation from my wife. Yet I do not grieve like this, nor give up my courage.
नाहं तामनुशोचामि प्राकृतो वानरोऽपि सन् ।
महात्मा च विनीतश्च किं पुनर्धृतिमान्भवान् ॥
nāhaṃ tāmanuśocāmi prākṛto vānaro'pi san |
mahātmā ca vinītaśca kiṃ punardhṛtimānbhavān ||
हिंदी अर्थमैं साधारण वानर होते हुए भी उसके लिए शोक नहीं करता। फिर आप महात्मा, विनीत और धैर्यवान को तो और भी नहीं करना चाहिए।
English meaningThough I am only an ordinary vanara, I do not grieve for her. How much less should you, great-souled, disciplined and steadfast?
बाष्पमापतितं धैर्यान्निग्रहीतुं त्वमर्हसि ।
मर्यादां सत्त्वयुक्तानां धृतिं नोत्स्रष्टुमर्हसि ॥
bāṣpamāpatitaṃ dhairyānnigrahītuṃ tvamarhasi |
maryādāṃ sattvayuktānāṃ dhṛtiṃ notsraṣṭumarhasi ||
हिंदी अर्थआपको आए हुए आँसुओं को धैर्य से रोकना चाहिए। बलवानों की मर्यादा, धैर्य को आपको नहीं छोड़ना चाहिए।
English meaningYou should hold back with courage the tears that have come. You should not abandon the steadfastness that is the boundary of the strong.
व्यसने वाऽर्थकृच्छ्रे वा भये वा जीवितान्तके ।
विमृशन्वै स्वया बुद्ध्या धृतिमान्नावसीदति ॥
vyasane vā'rthakṛcchre vā bhaye vā jīvitāntake |
vimṛśanvai svayā buddhyā dhṛtimānnāvasīdati ||
हिंदी अर्थविपत्ति में, धन के संकट में, भय में या जीवन के अंत में अपनी बुद्धि से विचार करने वाला धैर्यवान व्यक्ति हिम्मत नहीं हारता।
English meaningIn calamity, in financial hardship, in fear or at the end of life, the steadfast man who reflects with his own understanding does not lose heart.
बालिशस्तु नरो नित्यं वैक्लब्यं योऽनुवर्तते ।
स मज्जत्यवशश्शोके भाराक्रान्तेव नौर्जले ॥
bāliśastu naro nityaṃ vaiklabyaṃ yo'nuvartate |
sa majjatyavaśaśśoke bhārākrānteva naurjale ||
हिंदी अर्थपरंतु जो मूर्ख सदा घबराहट में पड़ा रहता है, वह शोक में वैसे ही विवश होकर डूब जाता है जैसे जल में अधिक भार वाली नाव।
English meaningBut the foolish man who always gives way to weakness sinks helplessly in grief, like a boat overloaded in water.
एषोऽञ्जलिर्मया बद्धः प्रणयात्त्वां प्रसादये ।
पौरुषं श्रय शोकस्य नान्तरं दातुमर्हसि ॥
eṣo'ñjalirmayā baddhaḥ praṇayāttvāṃ prasādaye |
pauruṣaṃ śraya śokasya nāntaraṃ dātumarhasi ||
हिंदी अर्थमैं हाथ जोड़कर स्नेह से आपसे विनती करता हूँ: पौरुष का आश्रय लीजिए। शोक को अवसर नहीं देना चाहिए।
English meaningHere I join my palms and with affection beg you: rely on manhood. You should not give grief an opening.
ये शोकमनुवर्तन्ते न तेषां विद्यते सुखम् ।
तेजश्च क्षीयते तेषां न त्वं शोचितुमर्हसि ॥
ye śokamanuvartante na teṣāṃ vidyate sukham |
tejaśca kṣīyate teṣāṃ na tvaṃ śocitumarhasi ||
हिंदी अर्थजो शोक में पड़े रहते हैं, उन्हें सुख नहीं मिलता, और उनका तेज क्षीण हो जाता है। आपको शोक नहीं करना चाहिए।
English meaningThose who give way to grief find no happiness, and their vigour wanes. You should not grieve.
शोकेनाभिप्रपन्नस्य जीविते चापि संशयः ।
स शोकं त्यज राजेन्द्र धैर्यमाश्रय केवलम् ॥
śokenābhiprapannasya jīvite cāpi saṃśayaḥ |
sa śokaṃ tyaja rājendra dhairyamāśraya kevalam ||
हिंदी अर्थशोक से घिरे व्यक्ति के जीवन में भी संदेह हो जाता है। इसलिए हे राजेंद्र, शोक छोड़िए और केवल धैर्य का आश्रय लीजिए।
English meaningFor one overcome by grief, even life is in doubt. So give up grief, lord of kings, and rely on courage alone.
हितं वयस्यभावेन ब्रूमि नोपदिशामि ते ।
वयस्यतां पूजयन्मे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥
hitaṃ vayasyabhāvena brūmi nopadiśāmi te |
vayasyatāṃ pūjayanme na tvaṃ śocitumarhasi ||
हिंदी अर्थमैं मित्र के नाते आपके हित की बात कहता हूँ, उपदेश नहीं देता। मेरी मित्रता का सम्मान करते हुए आपको शोक नहीं करना चाहिए।
English meaningI speak for your good as a friend, not to instruct you. Honouring my friendship, you should not grieve.
मधुरं सान्त्वित स्तेन सुग्रीवेण स राघवः ।
मुखमश्रुपरिक्लिन्नं वस्त्रान्तेन प्रमार्जयत् ॥
madhuraṃ sāntvita stena sugrīveṇa sa rāghavaḥ |
mukhamaśrupariklinnaṃ vastrāntena pramārjayat ||
हिंदी अर्थसुग्रीव द्वारा मधुरता से सांत्वना दिए जाने पर राघव ने अपने वस्त्र के छोर से आँसुओं से भीगा मुख पोंछा।
English meaningComforted sweetly by Sugriva, Raghava wiped his tear-wet face with the end of his garment.
प्रकृतिस्थस्तु काकुत्स्थस्सुग्रीववचनात्प्रभुः ।
सम्परिष्वज्य सुग्रीवमिदं वचनमब्रवीत् ॥
prakṛtisthastu kākutsthassugrīvavacanātprabhuḥ |
sampariṣvajya sugrīvamidaṃ vacanamabravīt ||
हिंदी अर्थसुग्रीव के वचनों से स्वस्थ होकर प्रभु काकुत्स्थ ने सुग्रीव को गले लगाकर कहा:
English meaningRestored to himself by Sugriva's words, the lord Kakutstha embraced Sugriva and said:
कर्तव्यं यद्वयस्येन स्निग्धेन च हितेन च ।
अनुरूपं च युक्तं च कृतं सुग्रीव तत्त्वया ॥
kartavyaṃ yadvayasyena snigdhena ca hitena ca |
anurūpaṃ ca yuktaṃ ca kṛtaṃ sugrīva tattvayā ||
हिंदी अर्थहे सुग्रीव, एक स्नेही और हितैषी मित्र को जो करना चाहिए, वह तुमने उचित और योग्य रीति से किया है।
English meaningYou have done, Sugriva, what a loving and well-meaning friend should do, fittingly and properly.
एष च प्रकृतिस्थोऽहमनुनीतस्त्वया सखे ।
दुर्लभो हीदृशो बन्धुरस्मिन्काले विशेषतः ॥
eṣa ca prakṛtistho'hamanunītastvayā sakhe |
durlabho hīdṛśo bandhurasminkāle viśeṣataḥ ||
हिंदी अर्थहे मित्र, तुम्हारे समझाने से मैं स्वस्थ हो गया हूँ। ऐसा बंधु मिलना कठिन है, विशेषकर ऐसे समय में।
English meaningHere I am restored, friend, consoled by you. Such a kinsman is hard to find, especially at a time like this.
किं तु यत्नस्त्वया कार्यो मैथिल्याः परिमार्गणे ।
राक्षसस्य च रौद्रस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥
kiṃ tu yatnastvayā kāryo maithilyāḥ parimārgaṇe |
rākṣasasya ca raudrasya rāvaṇasya durātmanaḥ ||
हिंदी अर्थपरंतु तुम्हें मैथिली की और भयानक, दुष्ट राक्षस रावण की खोज के लिए प्रयत्न करना चाहिए।
English meaningBut you must make efforts to search for Maithili and for the fierce, wicked rakshasa Ravana.
मया च यदनुष्ठेयं विस्रब्धेन तदुच्यताम् ।
वर्षास्विव च सुक्षेत्रे सर्वं सम्पद्यते तव ॥
mayā ca yadanuṣṭheyaṃ visrabdhena taducyatām |
varṣāsviva ca sukṣetre sarvaṃ sampadyate tava ||
हिंदी अर्थजो कुछ मुझे करना है, वह विश्वास के साथ बताओ। वर्षा में अच्छे खेतों की फसल की तरह तुम्हारा सब कुछ सफल होगा।
English meaningTell me with confidence whatever I must do. Everything will prosper for you, as crops in good fields in the rains.
मया च यदिदं वाक्यमभिमानात्समीरितम् ।
तत्त्वया हरिशार्दूल तत्त्वमित्युपधार्यताम् ॥
mayā ca yadidaṃ vākyamabhimānātsamīritam |
tattvayā hariśārdūla tattvamityupadhāryatām ||
हिंदी अर्थऔर हे वानरशार्दूल, मैंने जो अभिमान से कहा, उसे सत्य मानो।
English meaningAnd what I said out of pride, tiger among monkeys, take it as the truth.
अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन ।
एतत्ते प्रतिजानामि सत्येनैव च ते शपाम्यहमं ॥
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadācana |
etatte pratijānāmi satyenaiva ca te śapāmyahamaṃ ||
हिंदी अर्थमैंने पहले कभी झूठ नहीं बोला, न कभी बोलूँगा। मैं तुमसे यह प्रतिज्ञा करता हूँ, और सत्य की शपथ खाता हूँ।
English meaningI have never spoken a lie before, nor will I ever. This I promise you, and I swear to you by truth itself.
ततः प्रहृष्टस्सुग्रीवो वानरैस्सचिवैस्सह ।
राघवस्य वचश्श्रुत्वा प्रतिज्ञातं विशेषतः ॥
tataḥ prahṛṣṭassugrīvo vānaraissacivaissaha |
rāghavasya vacaśśrutvā pratijñātaṃ viśeṣataḥ ||
हिंदी अर्थतब अपने वानर मंत्रियों के साथ सुग्रीव राघव के वचन, और विशेषकर उनकी प्रतिज्ञा सुनकर अत्यंत प्रसन्न हुए।
English meaningThen Sugriva, with his vanara ministers, was overjoyed on hearing Raghava's words, and especially his promise.
एवमेकान्तसम्पृक्तौ ततस्तौ नरवानरौ ।
उभावन्योन्यसदृशं सुखं दुःखमभाषताम् ॥
evamekāntasampṛktau tatastau naravānarau |
ubhāvanyonyasadṛśaṃ sukhaṃ duḥkhamabhāṣatām ||
हिंदी अर्थइस प्रकार एकांत में साथ बैठे मनुष्य और वानर ने एक-दूसरे जैसे अपने सुख और दुख की बातें कीं।
English meaningSo, alone together, the man and the vanara spoke of their joys and sorrows, each like the other's.
महानुभावस्य वचो निशम्य हरिर्नृपाणामृषभस्य तस्य ।
कृतं स मेने हरिवीरमुख्य स्तदा स्वकार्यं हृदयेन विद्वान् ॥
mahānubhāvasya vaco niśamya harirnṛpāṇāmṛṣabhasya tasya |
kṛtaṃ sa mene harivīramukhya stadā svakāryaṃ hṛdayena vidvān ||
हिंदी अर्थउन महानुभाव राजश्रेष्ठ के वचन सुनकर वानर वीरों के मुखिया उस बुद्धिमान वानर ने मन में अपना कार्य सिद्ध हुआ मान लिया।
English meaningHearing the words of that great-souled bull among kings, the wise monkey, chief of vanara heroes, considered in his heart that his own purpose was as good as done.