किष्किंधाकांड, सर्ग 65: जाम्बवान का हनुमान को चुनना
अथाङ्गदवचश्श्रुत्वा ते सर्वे वानरर्षभाः ।
स्वं स्वं गतौ समुत्साहमूचुस्तत्र यथाक्रमम् ।
गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः ।
मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवां स्तथा ॥
athāṅgadavacaśśrutvā te sarve vānararṣabhāḥ |
svaṃ svaṃ gatau samutsāhamūcustatra yathākramam |
gajo gavākṣo gavayaśśarabho gandhamādanaḥ |
maindaśca dvividaścaiva suṣeṇo jāmbavāṃ stathā ||
आबभाषे गजस्तत्र प्लवेयं दशयोजनम् ।
गवाक्षो योजननान्याह गमिष्यामीति विंशतिम् ॥
ābabhāṣe gajastatra plaveyaṃ daśayojanam |
gavākṣo yojananānyāha gamiṣyāmīti viṃśatim ||
गवयो वानरस्तत्र वानरां स्तानुवाच ह ।
त्रिंशतं तु गमिष्यामि योजनानां प्लवङ्गमाः ।
शरभस्तानुवाचाथ वानरान् वानरर्षभः ।
चत्वारिंशद्गमिष्यामि योजनानां प्लवङ्गमाः ।
वानरस्तु महातेजा अब्रवीद्गन्धमादनः ।
योजनानां गमिष्यामि पञ्चाशत्तु न संशयः ।
मैन्दस्तु वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह ।
योजनानां परं षष्टिमहं प्लवितुमुत्सहे ।
ततस्तत्र महातेजा द्विविदः प्रत्यभाषत ।
गमिष्यामि न सन्देहस्सप्ततिं योजनान्यहम् ।
सुषेणस्तु महातेजाःप्रोक्तवान्हरिसत्तमान् ।
अशीतिं योजनानां तु प्लवेयं प्लवगेश्वराः ॥
gavayo vānarastatra vānarāṃ stānuvāca ha |
triṃśataṃ tu gamiṣyāmi yojanānāṃ plavaṅgamāḥ |
śarabhastānuvācātha vānarān vānararṣabhaḥ |
catvāriṃśadgamiṣyāmi yojanānāṃ plavaṅgamāḥ |
vānarastu mahātejā abravīdgandhamādanaḥ |
yojanānāṃ gamiṣyāmi pañcāśattu na saṃśayaḥ |
maindastu vānarastatra vānarāṃstānuvāca ha |
yojanānāṃ paraṃ ṣaṣṭimahaṃ plavitumutsahe |
tatastatra mahātejā dvividaḥ pratyabhāṣata |
gamiṣyāmi na sandehassaptatiṃ yojanānyaham |
suṣeṇastu mahātejāḥproktavānharisattamān |
aśītiṃ yojanānāṃ tu plaveyaṃ plavageśvarāḥ ||
तेषां कथयतां तत्र सर्वांस्ताननुमान्य च ।
ततो वृद्धतमस्तेषां जाम्बवान्प्रत्यभाषत ॥
teṣāṃ kathayatāṃ tatra sarvāṃstānanumānya ca |
tato vṛddhatamasteṣāṃ jāmbavānpratyabhāṣata ||
पूर्वमस्माकमप्यासीत्कश्चिद्गतिपराक्रमः ।
ते वयं वयसः पारमनुप्राप्तास्स्म साम्प्रतम् ॥
pūrvamasmākamapyāsītkaścidgatiparākramaḥ |
te vayaṃ vayasaḥ pāramanuprāptāssma sāmpratam ||
किन्तु नैवं गते शक्यमिदं कार्यमुपेक्षितुम् ।
यदर्थं कपिराजश्च रामश्च कृतनिश्चयौ ॥
kintu naivaṃ gate śakyamidaṃ kāryamupekṣitum |
yadarthaṃ kapirājaśca rāmaśca kṛtaniścayau ||
साम्प्रतं कालभेदेन या गतिस्तां निबोधत ।
नवतिं योजनानां तु गमिष्यामि न संशयः ॥
sāmprataṃ kālabhedena yā gatistāṃ nibodhata |
navatiṃ yojanānāṃ tu gamiṣyāmi na saṃśayaḥ ||
तांश्च सर्वान्हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवान्पुनरब्रवीत् ।
न खल्वेतावदेवासीद्गमने मे पराक्रमः ॥
tāṃśca sarvānhariśreṣṭhāñjāmbavānpunarabravīt |
na khalvetāvadevāsīdgamane me parākramaḥ ||
मया महाबलेश्चैव यज्ञे विष्णुस्सनातनः ।
प्रदक्षिणीकृतः पूर्वं क्रममाणस्त्रिविक्रमम् ॥
mayā mahābaleścaiva yajñe viṣṇussanātanaḥ |
pradakṣiṇīkṛtaḥ pūrvaṃ kramamāṇastrivikramam ||
स इदानीमहं वृद्धः प्लवने मन्दविक्रमः ।
यौवने च तदाऽसीन्मे बलमप्रतिमं परैः ॥
sa idānīmahaṃ vṛddhaḥ plavane mandavikramaḥ |
yauvane ca tadā'sīnme balamapratimaṃ paraiḥ ||
सम्प्रत्येतावतीं शक्तिं गमने तर्कयाम्यहम् ।
नैतावता हि संसिद्धिः कार्यस्यास्य भविष्यति ॥
sampratyetāvatīṃ śaktiṃ gamane tarkayāmyaham |
naitāvatā hi saṃsiddhiḥ kāryasyāsya bhaviṣyati ||
अथोत्तरमुदारार्थमब्रवीदङ्गदस्तदा ।
अनुमान्य तथा प्राज्ञो जाम्बवन्तं महाकपिम् ॥
athottaramudārārthamabravīdaṅgadastadā |
anumānya tathā prājño jāmbavantaṃ mahākapim ||
अहमेतद्गमिष्यामि योजनानां शतं महत् ।
निवर्तने तु मे शक्तिस्स्यान्न वेति न निश्चितम् ॥
ahametadgamiṣyāmi yojanānāṃ śataṃ mahat |
nivartane tu me śaktissyānna veti na niścitam ||
तमुवाच हरिश्रेष्ठं जाम्बवान्वाक्यकोविदः ।
ज्ञायते गमने शक्तिस्तव हर्यृक्षसत्तम ॥
tamuvāca hariśreṣṭhaṃ jāmbavānvākyakovidaḥ |
jñāyate gamane śaktistava haryṛkṣasattama ||
कामं शतं सहस्रं वा न ह्येष विधिरुच्यते ।
योजनानां भवान् शक्तो गन्तुं प्रतिनिवर्तितुम् ॥
kāmaṃ śataṃ sahasraṃ vā na hyeṣa vidhirucyate |
yojanānāṃ bhavān śakto gantuṃ pratinivartitum ||
न हि प्रेषयिता तात स्वामी प्रेष्यः कथञ्चन ।
भवताऽयं जनस्सर्वः प्रेष्यः प्लवगसत्तम ॥
na hi preṣayitā tāta svāmī preṣyaḥ kathañcana |
bhavatā'yaṃ janassarvaḥ preṣyaḥ plavagasattama ||
भवान्कळत्रमस्माकं स्वामिभावे व्यवस्थितः ।
स्वामी कळत्रं सैन्यस्य गतिरेषा परन्तप ॥
bhavānkaḷatramasmākaṃ svāmibhāve vyavasthitaḥ |
svāmī kaḷatraṃ sainyasya gatireṣā parantapa ||
अपि चैतस्य कार्यस्य भवान्मूलमरिन्दम ।
तस्मात्कळत्रवत्तात प्रतिपाल्यस्सदा भवान् ॥
api caitasya kāryasya bhavānmūlamarindama |
tasmātkaḷatravattāta pratipālyassadā bhavān ||
मूलमर्थस्य संरक्ष्यमेष कार्यविदां नयः ।
मूले सति हि सिद्ध्यन्ति गुणा फलो पुष्पोदयाः ॥
mūlamarthasya saṃrakṣyameṣa kāryavidāṃ nayaḥ |
mūle sati hi siddhyanti guṇā phalo puṣpodayāḥ ||
तद्भवानस्य कार्यस्य साधने सत्यविक्रम ।
बुद्धिविक्रमसम्पन्नो हेतुरत्र परन्तप ॥
tadbhavānasya kāryasya sādhane satyavikrama |
buddhivikramasampanno heturatra parantapa ||
गुरुश्च गुरुपुत्रश्च त्वं हि नः कपिसत्तम ।
भवन्तमाश्रित्य वयं समर्था ह्यर्थसाधने ॥
guruśca guruputraśca tvaṃ hi naḥ kapisattama |
bhavantamāśritya vayaṃ samarthā hyarthasādhane ||
उक्तवाक्यं महाप्राज्ञं जाम्बवन्तं महाकपिः ।
प्रत्युवाचोत्तरं वाक्यं वालिसूनुरथाङ्गदः ॥
uktavākyaṃ mahāprājñaṃ jāmbavantaṃ mahākapiḥ |
pratyuvācottaraṃ vākyaṃ vālisūnurathāṅgadaḥ ||
यदि नाहं गमिष्यामि नान्यो वानरपुङ्गवः ।
पुनः खल्विदमस्माभिः कार्यं प्रायोपवेशनम् ॥
yadi nāhaṃ gamiṣyāmi nānyo vānarapuṅgavaḥ |
punaḥ khalvidamasmābhiḥ kāryaṃ prāyopaveśanam ||
न ह्यकृत्वा हरिपतेस्सन्देशं तस्य धीमतः ।
तत्रापि गत्वा प्राणानां पश्यामि परिरक्षणम् ॥
na hyakṛtvā haripatessandeśaṃ tasya dhīmataḥ |
tatrāpi gatvā prāṇānāṃ paśyāmi parirakṣaṇam ||
स हि प्रसादे चात्यर्थं कोपे च हरिरीश्वरः ।
अतीत्य तस्य सन्देशं विनाशो गमने भवेत् ॥
sa hi prasāde cātyarthaṃ kope ca harirīśvaraḥ |
atītya tasya sandeśaṃ vināśo gamane bhavet ||
तद्यथा ह्यस्य कार्यस्य न भवत्यन्यथा गतिः ।
तद्भवानेव दृष्टार्थस्सञ्चिन्तयितु मर्हति ॥
tadyathā hyasya kāryasya na bhavatyanyathā gatiḥ |
tadbhavāneva dṛṣṭārthassañcintayitu marhati ||
सोऽङ्गदेन तदा वीरः प्रत्युक्तः प्लवगर्षभः ।
जाम्बवानुत्तरं वाक्यं प्रोवाचेदं ततोऽङ्गदम् ॥
so'ṅgadena tadā vīraḥ pratyuktaḥ plavagarṣabhaḥ |
jāmbavānuttaraṃ vākyaṃ provācedaṃ tato'ṅgadam ||
अस्य ते वीर कार्यस्य न किञ्चित्परिहीयते ।
एष सञ्चोदयाम्येनं यः कार्यं साधयिष्यति ॥
asya te vīra kāryasya na kiñcitparihīyate |
eṣa sañcodayāmyenaṃ yaḥ kāryaṃ sādhayiṣyati ||
