Out of the Cave

एवमुक्तश्शुभं वाक्यं तापस्या धर्मसंहितम् ।
उवाच हनुमान्वाक्यं तामनिन्दितचेष्टिताम् ॥

evamuktaśśubhaṃ vākyaṃ tāpasyā dharmasaṃhitam |
uvāca hanumānvākyaṃ tāmaninditaceṣṭitām ||

शरणं त्वां प्रपन्ना स्म सर्वे वै धर्मचारिणीं ।
यः कृतस्समयोऽस्माकं सुग्रीवेण महात्मना ।
स च कालो ह्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम् ॥

śaraṇaṃ tvāṃ prapannā sma sarve vai dharmacāriṇīṃ |
yaḥ kṛtassamayo'smākaṃ sugrīveṇa mahātmanā |
sa ca kālo hyatikrānto bile ca parivartatām ||

सा त्वमस्माद्बिलाद्घोरादुत्तारयितुमर्हसि ।
तस्मात्सुग्रीववचनादतिक्रान्तान्गतायुषः ॥

sā tvamasmādbilādghorāduttārayitumarhasi |
tasmātsugrīvavacanādatikrāntāngatāyuṣaḥ ||

त्रातुमर्हसि नस्सर्वान्सुग्रीवभयकर्शितान् ।
महच्चकार्यमस्माभिः कर्तव्यं धर्मचारिणि ।
तच्चापि न कृतं कार्यमस्माभिरिह वासिभिः ॥

trātumarhasi nassarvānsugrīvabhayakarśitān |
mahaccakāryamasmābhiḥ kartavyaṃ dharmacāriṇi |
taccāpi na kṛtaṃ kāryamasmābhiriha vāsibhiḥ ||

एवमुक्ता हनुमता तापसी वाक्यमब्रवीत् ।
जीवता दुष्करं मन्ये प्रविष्टेन निवर्तितुम् ॥

evamuktā hanumatā tāpasī vākyamabravīt |
jīvatā duṣkaraṃ manye praviṣṭena nivartitum ||

तपसस्तु प्रभावेन नियमोपार्जितेन च ।
सर्वानेव बिलादस्मादुद्धरिष्यामि वानरान् ॥

tapasastu prabhāvena niyamopārjitena ca |
sarvāneva bilādasmāduddhariṣyāmi vānarān ||

निमीलयत चक्षूंषि सर्वे वानरपुङ्गवाः ।
न हि निष्क्रमितुं शक्यमनिमीलितलोचनैः ॥

nimīlayata cakṣūṃṣi sarve vānarapuṅgavāḥ |
na hi niṣkramituṃ śakyamanimīlitalocanaiḥ ||

ततस्सम्मीलितास्सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः ।
सहसाऽपिदधुर्दृष्टिं हृष्टा गमनकाङ्क्षया ॥

tatassammīlitāssarve sukumārāṅgulaiḥ karaiḥ |
sahasā'pidadhurdṛṣṭiṃ hṛṣṭā gamanakāṅkṣayā ||

वानरास्तु महात्मानो हस्तरुद्धमुखास्तदा ।
निमेषान्तरमात्रेण बिलादुत्तारितास्तया ॥

vānarāstu mahātmāno hastaruddhamukhāstadā |
nimeṣāntaramātreṇa bilāduttāritāstayā ||

ततस्तान्वानरान्सर्वांस्तापसी धर्मचारिणी ।
निस्सृतान्विषमात्तस्मात्समाश्वास्येदमब्रवीत् ॥

tatastānvānarānsarvāṃstāpasī dharmacāriṇī |
nissṛtānviṣamāttasmātsamāśvāsyedamabravīt ||

एष विन्ध्यो गिरिश्श्रीमान्नानाद्रुमलताकुलः ।
एष प्रस्रवणश्शैलस्सागरोऽयं महोदधिः ।
स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि भवनं वानरर्षभाः ।
इत्युक्त्वा तद्बिलं श्रीमत्प्रविवेश स्वयम्प्रभा ॥

eṣa vindhyo giriśśrīmānnānādrumalatākulaḥ |
eṣa prasravaṇaśśailassāgaro'yaṃ mahodadhiḥ |
svasti vo'stu gamiṣyāmi bhavanaṃ vānararṣabhāḥ |
ityuktvā tadbilaṃ śrīmatpraviveśa svayamprabhā ||

ततस्ते ददृशुर्घोरं सागरं वरुणालयम् ।
अपारमभिगर्जन्तं घोरैरूर्मिभिरावृतम् ॥

tataste dadṛśurghoraṃ sāgaraṃ varuṇālayam |
apāramabhigarjantaṃ ghorairūrmibhirāvṛtam ||

मयस्य मायाविहितं गिरिदुर्गं विचिन्वताम् ।
तेषां मासो व्यतिक्रान्तो यो राज्ञा समयः कृतः ॥

mayasya māyāvihitaṃ giridurgaṃ vicinvatām |
teṣāṃ māso vyatikrānto yo rājñā samayaḥ kṛtaḥ ||

विन्ध्यस्य तु गिरेः पादे सम्प्रपुष्पितपादपे ।
उपविश्य महाभागाश्चिन्तामापेदिरे तदा ॥

vindhyasya tu gireḥ pāde samprapuṣpitapādape |
upaviśya mahābhāgāścintāmāpedire tadā ||

ततः पुष्पातिभाराग्रान् लताशतसमावृतान् ।
द्रुमान्वासन्तिकान्दृष्टवा बभूवुर्भयशङ्किताः ॥

tataḥ puṣpātibhārāgrān latāśatasamāvṛtān |
drumānvāsantikāndṛṣṭavā babhūvurbhayaśaṅkitāḥ ||

ते वसन्तमनुप्राप्तं प्रतिबुद्ध्वा परस्परम् ।
नष्टसन्देशकालार्था निपेतुर्धरणीतले ॥

te vasantamanuprāptaṃ pratibuddhvā parasparam |
naṣṭasandeśakālārthā nipeturdharaṇītale ||

ततस्तान्कपिवृद्धांस्तु शिष्टांश्चैव वनौकसः ।
वाचा मधुरयाऽभाष्य यथावदनुमान्य च ।
स तु सिंहवृषस्कन्धः पीनायतभुजः कपिः ।
युवराजो महाप्राज्ञः अङ्गदो वाक्यमब्रवीत् ॥

tatastānkapivṛddhāṃstu śiṣṭāṃścaiva vanaukasaḥ |
vācā madhurayā'bhāṣya yathāvadanumānya ca |
sa tu siṃhavṛṣaskandhaḥ pīnāyatabhujaḥ kapiḥ |
yuvarājo mahāprājñaḥ aṅgado vākyamabravīt ||

शासनात्कपिराजस्य वयं सर्वे विनिर्गताः ।
मासः पूर्णो बिलस्थानां हरयः किं न बुद्ध्यते ॥

śāsanātkapirājasya vayaṃ sarve vinirgatāḥ |
māsaḥ pūrṇo bilasthānāṃ harayaḥ kiṃ na buddhyate ||

वयमाश्वयुजे मासि कालसङ्ख्याव्यवस्थिताः ।
प्रस्थितास्सोऽपि चातीतः किमतः कार्यमुत्तरम् ॥

vayamāśvayuje māsi kālasaṅkhyāvyavasthitāḥ |
prasthitāsso'pi cātītaḥ kimataḥ kāryamuttaram ||

भवन्तः प्रत्ययं प्राप्ताः नीतिमार्गविशारदाः ।
हितेष्वभिरता भर्तुर्निसृष्टास्सर्वकर्मसु ॥

bhavantaḥ pratyayaṃ prāptāḥ nītimārgaviśāradāḥ |
hiteṣvabhiratā bharturnisṛṣṭāssarvakarmasu ||

कर्मस्वप्रतिमास्सर्वे दिक्षु विश्रुतपौरुषाः ।
मां पुरस्कृत्य निर्याताः पिङ्गाक्षप्रतिचोदिताः ॥

karmasvapratimāssarve dikṣu viśrutapauruṣāḥ |
māṃ puraskṛtya niryātāḥ piṅgākṣapraticoditāḥ ||

इदानीमकृतार्थानां मर्तव्यं नात्र संशयः ।
हरिराजस्य सन्देशमकृत्वा कस्सुखी भवेत् ॥

idānīmakṛtārthānāṃ martavyaṃ nātra saṃśayaḥ |
harirājasya sandeśamakṛtvā kassukhī bhavet ||

तस्मिन्नतीते काले तु सुग्रीवेण कृते स्वयम् ।
प्रायोपवेशनं युक्तं सर्वेषां च वनौकसाम् ॥

tasminnatīte kāle tu sugrīveṇa kṛte svayam |
prāyopaveśanaṃ yuktaṃ sarveṣāṃ ca vanaukasām ||

तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवस्स्वामिभावे व्यवस्थितः ।
न क्षमिष्यति नस्सर्वानपराधकृतो गतान् ॥

tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvassvāmibhāve vyavasthitaḥ |
na kṣamiṣyati nassarvānaparādhakṛto gatān ||

अप्रवृत्तौ च सीतायाः पापमेव करिष्यति ।
तस्मात् क्षममिहाद्यैव गन्तुं प्रायोपवेशनम् हि नः ।
त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च धनानि च गृहाणि च ॥

apravṛttau ca sītāyāḥ pāpameva kariṣyati |
tasmāt kṣamamihādyaiva gantuṃ prāyopaveśanam hi naḥ |
tyaktvā putrāṃśca dārāṃśca dhanāni ca gṛhāṇi ca ||

धृवं नो हिंसिता राजा सर्वान्प्रतिगतानितः ।
वधेनाप्रतिरूपेण श्रेयान्मृत्युरिहैव नः ॥

dhṛvaṃ no hiṃsitā rājā sarvānpratigatānitaḥ |
vadhenāpratirūpeṇa śreyānmṛtyurihaiva naḥ ||

न चाहं यौवराज्येन सुग्रीवेणाभिषेचितः ।
नरेन्द्रेणाभिषिक्तोऽस्मि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥

na cāhaṃ yauvarājyena sugrīveṇābhiṣecitaḥ |
narendreṇābhiṣikto'smi rāmeṇākliṣṭakarmaṇā ||

स पूर्वं बद्धवैरो मां राजा दृष्ट्वा व्यतिक्रमम् ।
घातयिष्यति दण्डेन तीक्ष्णेन कृतनिश्चयः ॥

sa pūrvaṃ baddhavairo māṃ rājā dṛṣṭvā vyatikramam |
ghātayiṣyati daṇḍena tīkṣṇena kṛtaniścayaḥ ||

किं मे सुहृदभिर्व्यसनं पश्यद्भिर्जीवितान्तरे ।
इहैव प्रायमासिष्ये पुण्ये सागररोधसि ॥

kiṃ me suhṛdabhirvyasanaṃ paśyadbhirjīvitāntare |
ihaiva prāyamāsiṣye puṇye sāgararodhasi ||

एतच्छ्रुत्वा कुमारेण युवराजेन भाषितम् ।
सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः करुणं वाक्यमब्रुवन् ॥

etacchrutvā kumāreṇa yuvarājena bhāṣitam |
sarve te vānaraśreṣṭhāḥ karuṇaṃ vākyamabruvan ||

तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः प्रियासक्तश्च राघवः ।
अदृष्टायां तु वैदेह्यां दृष्ट्वाऽस्मांश्त समागतान् ।
राघवप्रियकामार्थं घातयिष्यत्यसंशयम् ॥

tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ priyāsaktaśca rāghavaḥ |
adṛṣṭāyāṃ tu vaidehyāṃ dṛṣṭvā'smāṃśta samāgatān |
rāghavapriyakāmārthaṃ ghātayiṣyatyasaṃśayam ||

न क्षमं चापराद्धानां गमनं स्वामिपार्श्वतः ।
इहैव सीतामन्विष्य प्रवृत्तिमुपलभ्य वा ।
नो चेद्गच्छाम तं वीरं गमिष्यामो यमक्षयम् ॥

na kṣamaṃ cāparāddhānāṃ gamanaṃ svāmipārśvataḥ |
ihaiva sītāmanviṣya pravṛttimupalabhya vā |
no cedgacchāma taṃ vīraṃ gamiṣyāmo yamakṣayam ||

प्लवङ्गमानां तु भयार्दितानां श्रुत्वा वचस्तार इदं बभाषे ।
अलं विषादेन बिलं प्रविश्य वसाम सर्वे यदि रोचते वः ॥

plavaṅgamānāṃ tu bhayārditānāṃ śrutvā vacastāra idaṃ babhāṣe |
alaṃ viṣādena bilaṃ praviśya vasāma sarve yadi rocate vaḥ ||

इदं हि मायाविहितं सुदुर्गमं प्रभूतवृक्षोदकभोज्यपेयकम् ।
इहास्ति नो नैव भयं पुरन्दरा न्न राघवाद्वानरराजतोऽपि वा ॥

idaṃ hi māyāvihitaṃ sudurgamaṃ prabhūtavṛkṣodakabhojyapeyakam |
ihāsti no naiva bhayaṃ purandarā nna rāghavādvānararājato'pi vā ||

श्रुत्वाऽङ्गदस्यापि वचोऽनुकूल मूचुश्च सर्वे हरयः प्रतीताः ।
यथा न हिंस्येम तथा विधान मसक्तमद्यैव विधीयतां नः ॥

śrutvā'ṅgadasyāpi vaco'nukūla mūcuśca sarve harayaḥ pratītāḥ |
yathā na hiṃsyema tathā vidhāna masaktamadyaiva vidhīyatāṃ naḥ ||