The Cave of Svayamprabha

सह ताराङ्गदाभ्यां तु सङ्गम्य हनुमान्कपिः ।
विचिनोति स्म विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ॥

saha tārāṅgadābhyāṃ tu saṅgamya hanumānkapiḥ |
vicinoti sma vindhyasya guhāśca gahanāni ca ||

सिंहशार्दूलजुष्टेषु शिलाश्च सरितस्तदा ।
विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च ॥

siṃhaśārdūlajuṣṭeṣu śilāśca saritastadā |
viṣameṣu nagendrasya mahāprasravaṇeṣu ca ||

आसेदुस्तस्य शैलस्य कोटिं दक्ष्णिपश्चिमाम् ।
तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत ॥

āsedustasya śailasya koṭiṃ dakṣṇipaścimām |
teṣāṃ tatraiva vasatāṃ sa kālo vyatyavartata ||

स हि देशो दुरन्वेषो गुहागहनवान्महान् ।
तत्र वायुसुतस्सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम् ॥

sa hi deśo duranveṣo guhāgahanavānmahān |
tatra vāyusutassarvaṃ vicinoti sma parvatam ||

परस्परेण हनुमा नन्योन्यस्याविदूरतः ।
गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः ।
मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवान्नलः ।
अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः ।
गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् ।
विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम् ।
दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम् ॥

paraspareṇa hanumā nanyonyasyāvidūrataḥ |
gajo gavākṣo gavayaśśarabho gandhamādanaḥ |
maindaśca dvividaścaiva suṣeṇo jāmbavānnalaḥ |
aṅgado yuvarājaśca tāraśca vanagocaraḥ |
girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam |
vicinvantastatastatra dadṛśurvivṛtaṃ bilam |
durgamṛkṣabilaṃ nāma dānavenābhirakṣitam ||

क्षुत्पिपासापरीताश्च श्रान्ताश्च सलिलार्थिनः ।
अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम् ॥

kṣutpipāsāparītāśca śrāntāśca salilārthinaḥ |
avakīrṇaṃ latāvṛkṣairdadṛśuste mahābilam ||

तत्र क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्च विनिष्क्रमन् ।
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गाः पद्मरेणुभिः ॥

tatra krauñcāśca haṃsāśca sārasāśca viniṣkraman |
jalārdrāścakravākāśca raktāṅgāḥ padmareṇubhiḥ ||

ततस्तद्बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम् ।
विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः ॥

tatastadbilamāsādya sugandhi duratikramam |
vismayavyagramanaso babhūvurvānararṣabhāḥ ||

संञ्जातपरिशङ्कास्ते तद्बिलं प्लवगोत्तमाः ।
अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः ॥

saṃñjātapariśaṅkāste tadbilaṃ plavagottamāḥ |
abhyapadyanta saṃhṛṣṭāstejovanto mahābalāḥ ||

नानासत्त्वसमाकीर्णं दैत्येन्द्रनिलयोपमम् ।
दुर्दर्शमतिघोरं च दुर्विगाहं च सर्वशः ॥

nānāsattvasamākīrṇaṃ daityendranilayopamam |
durdarśamatighoraṃ ca durvigāhaṃ ca sarvaśaḥ ||

ततः पर्वतकूटाभो हनूमान्पवनात्मजः ।
अब्रवीद्वानरान्सर्वान्कान्तारवनकोविदः ॥

tataḥ parvatakūṭābho hanūmānpavanātmajaḥ |
abravīdvānarānsarvānkāntāravanakovidaḥ ||

गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् ।
वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्याम मैथिलीम् ॥

girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam |
vayaṃ sarve pariśrāntā na ca paśyāma maithilīm ||

अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः ।
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः ।
नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः ।
तथा चेमे बिलद्वारि स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः ॥

asmāccāpi bilāddhaṃsāḥ krauñcāśca saha sārasaiḥ |
jalārdrāścakravākāśca niṣpatanti sma sarvaśaḥ |
nūnaṃ salilavānatra kūpo vā yadi vā hradaḥ |
tathā ceme biladvāri snigdhāstiṣṭhanti pādapāḥ ||

इत्युक्त्वा तद्बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम् ।
अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम् ॥

ityuktvā tadbilaṃ sarve viviśustimirāvṛtam |
acandrasūryaṃ harayo dadṛśū romaharṣaṇam ||

निशाम्य तस्मात् शिंहांश्च तांस्तांश्च मृगपक्ष्णिः ।
प्रविष्टा हरिशार्दूला बिलं तिमिरसंवृतम् ॥

niśāmya tasmāt śiṃhāṃśca tāṃstāṃśca mṛgapakṣṇiḥ |
praviṣṭā hariśārdūlā bilaṃ timirasaṃvṛtam ||

न तेषां सज्जते चक्षुर्न तेजो न पराक्रमः ।
वायोरिव गतिस्तेषां दृष्टिस्तमसि वर्तते ॥

na teṣāṃ sajjate cakṣurna tejo na parākramaḥ |
vāyoriva gatisteṣāṃ dṛṣṭistamasi vartate ||

ते प्रविष्टास्तु वेगेन तद्बिलं कपिकुञ्जराः ।
प्रकाशमभिरामं च ददृशुर्देशमुत्तमम् ॥

te praviṣṭāstu vegena tadbilaṃ kapikuñjarāḥ |
prakāśamabhirāmaṃ ca dadṛśurdeśamuttamam ||

ततस्तस्मिन्बिले दुर्गे नानापादपसङ्कुले ।
अन्योन्यं सम्परिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम् ॥

tatastasminbile durge nānāpādapasaṅkule |
anyonyaṃ sampariṣvajya jagmuryojanamantaram ||

ते नष्टसंज्ञास्तृषितास्सम्भ्रान्तास्सलिलार्थिनः ।
परिपेतुर्बिले तस्मिन्कञ्चित्कालमतन्द्रिताः ॥

te naṣṭasaṃjñāstṛṣitāssambhrāntāssalilārthinaḥ |
paripeturbile tasminkañcitkālamatandritāḥ ||

ते कृशा दीनवदनाः परिश्रान्ताः प्लवङ्गमाः ।
आलोकं ददृशुर्वीरा निराशा जीविते यदा ॥

te kṛśā dīnavadanāḥ pariśrāntāḥ plavaṅgamāḥ |
ālokaṃ dadṛśurvīrā nirāśā jīvite yadā ||

ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम् ।
ददृशुः काञ्चनान्वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान् ।
सालां स्तालांश्च पुन्नागान्ककुभान्वञ्जुलान्धवान् ।
चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान् ।
स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तैः किसलयैस्तथा ।
आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान् ।
तरुणादित्यसङ्काशान्वैढूर्यकृतवेदिकान् ।
विभ्राजमानान्वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान् ।
नीलवैढूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः ।
महद्भिः काञ्चनैः पद्मैर्वृता बालार्कसन्निभैः ॥

tatastaṃ deśamāgamya saumyā vitimiraṃ vanam |
dadṛśuḥ kāñcanānvṛkṣāndīptavaiśvānaraprabhān |
sālāṃ stālāṃśca punnāgānkakubhānvañjulāndhavān |
campakān nāgavṛkṣāṃśca karṇikārāṃśca puṣpitān |
stabakaiḥ kāñcanaiścitrai raktaiḥ kisalayaistathā |
āpīḍaiśca latābhiśca hemābharaṇabhūṣitān |
taruṇādityasaṅkāśānvaiḍhūryakṛtavedikān |
vibhrājamānānvapuṣā pādapāṃśca hiraṇmayān |
nīlavaiḍhūryavarṇāśca padminīḥ patagāvṛtāḥ |
mahadbhiḥ kāñcanaiḥ padmairvṛtā bālārkasannibhaiḥ ||

जातरूपमयैर्मत्स्यैर्महद्भिश्च सकच्छपैः ।
नळिनीस्तत्र ददृशुः प्रसन्नसलिलावृताः ॥

jātarūpamayairmatsyairmahadbhiśca sakacchapaiḥ |
naḷinīstatra dadṛśuḥ prasannasalilāvṛtāḥ ||

काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च ।
तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च ।
हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च ।
ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः ॥

kāñcanāni vimānāni rājatāni tathaiva ca |
tapanīyagavākṣāṇi muktājālāvṛtāni ca |
haimarājatabhaumāni vaidūryamaṇimanti ca |
dadṛśustatra harayo gṛhamukhyāni sarvaśaḥ ||

पुष्पितान्फलिनो वृक्षान्प्रवाळमणिसन्निभान् ।
काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः ॥

puṣpitānphalino vṛkṣānpravāḷamaṇisannibhān |
kāñcanabhramarāṃścaiva madhūni ca samantataḥ ||

मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च ।
महार्हाणि चयानानि ददृशुस्ते समन्ततः ।
हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च संञ्चयान् ॥

maṇikāñcanacitrāṇi śayanānyāsanāni ca |
mahārhāṇi cayānāni dadṛśuste samantataḥ |
haimarājatakāṃsyānāṃ bhājanānāṃ ca saṃñcayān ||

अगरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च संञ्चायान् ।
शुचीन्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च ॥

agarūṇāṃ ca divyānāṃ candanānāṃ ca saṃñcāyān |
śucīnyabhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca ||

महार्हाणि च पानानि मधूनि रसवन्ति च ।
दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च सञ्चयान् ।
कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च सञ्चयान् ॥

mahārhāṇi ca pānāni madhūni rasavanti ca |
divyānāmambarāṇāṃ ca mahārhāṇāṃ ca sañcayān |
kambalānāṃ ca citrāṇāmajinānāṃ ca sañcayān ||

तत्र तत्र च विन्यस्तान्दीप्तान्वैश्वानरप्रभान् ।
ददृशुर्वानराश्शुभ्राञ्जातरूपस्य सञ्चयान् ॥

tatra tatra ca vinyastāndīptānvaiśvānaraprabhān |
dadṛśurvānarāśśubhrāñjātarūpasya sañcayān ||

तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तस्मिन्महाबलाः ।
ददृशुर्वानराश्शूराः स्त्रियं काञ्चिददूरतः ॥

tatra tatra vicinvanto bile tasminmahābalāḥ |
dadṛśurvānarāśśūrāḥ striyaṃ kāñcidadūrataḥ ||

तां दृष्ट्वा भृशसन्त्रस्ताश्चीरकृष्णाजिनाम्बराम् ।
तापसीं नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा ॥

tāṃ dṛṣṭvā bhṛśasantrastāścīrakṛṣṇājināmbarām |
tāpasīṃ niyatāhārāṃ jvalantīmiva tejasā ||

विस्मिता हरयस्तत्र व्यवतिष्ठन्त सर्वशः ।
पप्रच्छ हनुमांस्तत्र काऽसि त्वं कस्य वा बिलम् ॥

vismitā harayastatra vyavatiṣṭhanta sarvaśaḥ |
papraccha hanumāṃstatra kā'si tvaṃ kasya vā bilam ||

ततो हनूमान्गिरिसन्निकाशः कृताज्ञलिस्तामभिवाद्य वृद्धाम् ।
पप्रच्छ का त्वं भवनं बिलं च रत्नानि चेमानि वदस्व कस्य ॥

tato hanūmāngirisannikāśaḥ kṛtājñalistāmabhivādya vṛddhām |
papraccha kā tvaṃ bhavanaṃ bilaṃ ca ratnāni cemāni vadasva kasya ||