Sugriva's Remorse

तां चाश्रुवेगेन दुरासदेन त्वभिप्लुतां शोकमहार्णवेन ।
पश्यंस्तदा वाल्यनुजस्तरस्वी भ्रातुर्वधेनाप्रतिमेन तेपे ॥

tāṃ cāśruvegena durāsadena tvabhiplutāṃ śokamahārṇavena |
paśyaṃstadā vālyanujastarasvī bhrāturvadhenāpratimena tepe ||

स बाष्पपूर्णेन मुखेन वीक्ष्य क्षणेन निर्विण्णमना मनस्वी ।
जगाम रामस्य शनैस्समीपं भृत्यैर्वृतसम्परिदूयमानः ॥

sa bāṣpapūrṇena mukhena vīkṣya kṣaṇena nirviṇṇamanā manasvī |
jagāma rāmasya śanaissamīpaṃ bhṛtyairvṛtasamparidūyamānaḥ ||

स तं समासाद्य गृहीतचाप मुदात्तमाशीविषतुल्यबाणम् ।
यशस्विनं लक्षणलक्षिताङ्ग मवस्थितं राघव मित्युवाच ॥

sa taṃ samāsādya gṛhītacāpa mudāttamāśīviṣatulyabāṇam |
yaśasvinaṃ lakṣaṇalakṣitāṅga mavasthitaṃ rāghava mityuvāca ||

यथा प्रतिज्ञातमिदं नरेन्द्र कृतं त्वया दृष्टफलं च कर्म ।
ममाद्य भोगेषु नरेन्द्रपुत्र मनो निवृत्तं सहजीवितेन ॥

yathā pratijñātamidaṃ narendra kṛtaṃ tvayā dṛṣṭaphalaṃ ca karma |
mamādya bhogeṣu narendraputra mano nivṛttaṃ sahajīvitena ||

अस्यां महिष्यां तु भृशं रुदन्त्या पुरे च विक्रोशति दुःखतप्ते ।
हतेऽग्रजे संशयितेऽङ्गदे च न राम राज्ये रमते मनो मे ॥

asyāṃ mahiṣyāṃ tu bhṛśaṃ rudantyā pure ca vikrośati duḥkhatapte |
hate'graje saṃśayite'ṅgade ca na rāma rājye ramate mano me ||

क्रोधादमर्षादतिविप्रधर्षा द्भ्रातुर्वधो मेऽनुमतः पुरस्तात् ।
हते त्विदानीं हरियूथपेऽस्मिन् सुतीव्रमिक्ष्वाकुकुमार तप्स्ये ॥

krodhādamarṣādativipradharṣā dbhrāturvadho me'numataḥ purastāt |
hate tvidānīṃ hariyūthape'smin sutīvramikṣvākukumāra tapsye ||

श्रेयोऽद्य मन्ये मम शैलमुख्ये तस्मिन्निवासश्चिरमृश्यमूके ।
यथा तथा वर्तयतस्स्ववृत्त्या नेमं निहत्य त्रिदिवस्य लाभः ॥

śreyo'dya manye mama śailamukhye tasminnivāsaściramṛśyamūke |
yathā tathā vartayatassvavṛttyā nemaṃ nihatya tridivasya lābhaḥ ||

न त्वां जिघांसामि चरेति यन्मा मयं महात्मा मतिमानुवाच ।
तस्यैव तद्राम वचोऽनुरूप मिदं पुनः कर्म च मेऽनुरूपम् ॥

na tvāṃ jighāṃsāmi careti yanmā mayaṃ mahātmā matimānuvāca |
tasyaiva tadrāma vaco'nurūpa midaṃ punaḥ karma ca me'nurūpam ||

भ्राता कथं नाम महागुणस्य भ्रातुर्वधं राघव रोचयेत ।
राज्यस्य दुःखस्य च वीर सारं विचिन्तयन्कामपुरस्कृतऽस्सन् ॥

bhrātā kathaṃ nāma mahāguṇasya bhrāturvadhaṃ rāghava rocayeta |
rājyasya duḥkhasya ca vīra sāraṃ vicintayankāmapuraskṛta'ssan ||

वधो हि मे मतो नासीत्स्वमाहात्म्याव्यतिक्रमात् ।
ममाऽसीद्बुद्धिदौरात्म्यात्प्राणहारी व्यतिक्रमः ॥

vadho hi me mato nāsītsvamāhātmyāvyatikramāt |
mamā'sīdbuddhidaurātmyātprāṇahārī vyatikramaḥ ||

द्रुमशाखावभग्नोऽहं मुहुर्तं परिनिष्टनन् ।
सान्त्वयित्वा त्वनेनोक्तो न पुनः कर्तुमर्हसि ॥

drumaśākhāvabhagno'haṃ muhurtaṃ pariniṣṭanan |
sāntvayitvā tvanenokto na punaḥ kartumarhasi ||

भ्रातृत्वमार्यभावश्च धर्मश्चानेन रक्षितः ।
मया क्रोधश्च कामश्च कपित्वं च प्रदर्शितम् ॥

bhrātṛtvamāryabhāvaśca dharmaścānena rakṣitaḥ |
mayā krodhaśca kāmaśca kapitvaṃ ca pradarśitam ||

अचिन्तनीयं परिवर्जनीय मनीप्सनीयं स्वनवेक्षणीयम् ।
प्राप्तोऽस्मि पाप्मानमिमं नरेन्द्र भ्रातुर्वधात्त्वाष्ट्रवधादिवेन्द्रः ॥

acintanīyaṃ parivarjanīya manīpsanīyaṃ svanavekṣaṇīyam |
prāpto'smi pāpmānamimaṃ narendra bhrāturvadhāttvāṣṭravadhādivendraḥ ||

पाप्मानमिन्द्रस्य मही जलं च वृक्षाश्च कामं जगृहुः स्त्रियश्च ।
को नाम पाप्मानमिमं क्षमेत शाखामृगस्य प्रतिपत्तुमिच्छेत् ॥

pāpmānamindrasya mahī jalaṃ ca vṛkṣāśca kāmaṃ jagṛhuḥ striyaśca |
ko nāma pāpmānamimaṃ kṣameta śākhāmṛgasya pratipattumicchet ||

नार्हामि सम्मानमिमं प्रजानां न यौवराज्यं कुत एव राज्यम् ।
अधर्मयुक्तं कुलनाशयुक्त मेवंविधं राघव कर्म कृत्वा ॥

nārhāmi sammānamimaṃ prajānāṃ na yauvarājyaṃ kuta eva rājyam |
adharmayuktaṃ kulanāśayukta mevaṃvidhaṃ rāghava karma kṛtvā ||

पापस्य कर्ताऽस्मि विगर्हितस्य क्षुद्रस्य लोकापकृतस्य चैव ।
शोको महान्मामभिवर्ततेऽयं वृष्टेर्यथा निम्नमिवाम्बुवेगः ॥

pāpasya kartā'smi vigarhitasya kṣudrasya lokāpakṛtasya caiva |
śoko mahānmāmabhivartate'yaṃ vṛṣṭeryathā nimnamivāmbuvegaḥ ||

सोदर्यघातापरगात्रवालः सन्तापहस्ताक्षिशिरोविषाणः ।
एनोमयो मामभिहन्ति हस्ती दृप्तो नदीकूलमिव प्रवृद्धः ॥

sodaryaghātāparagātravālaḥ santāpahastākṣiśiroviṣāṇaḥ |
enomayo māmabhihanti hastī dṛpto nadīkūlamiva pravṛddhaḥ ||

अंहो बतेदं नृवराविषह्यं निवर्तते मे हृदि साधुवृत्तम् ।
विवर्णमग्नौ परितप्यमानं किट्टं यथा राघव जातरूपम् ॥

aṃho batedaṃ nṛvarāviṣahyaṃ nivartate me hṛdi sādhuvṛttam |
vivarṇamagnau paritapyamānaṃ kiṭṭaṃ yathā rāghava jātarūpam ||

महाबलानां हरियूथपाना मिदं कुलं राघव मन्निमित्तम् ।
अस्याङ्गदप्यापि च शोकतापा दर्धस्थितप्राणमितीव मन्ये ॥

mahābalānāṃ hariyūthapānā midaṃ kulaṃ rāghava mannimittam |
asyāṅgadapyāpi ca śokatāpā dardhasthitaprāṇamitīva manye ||

सुतस्सुलभ्यस्सुजनस्सुवश्यः कुतस्तु पुत्रस्सदृशोऽङ्गदेन ।
न चापि विद्येत स वीर देशो यस्मिन्भवेत्सोदरसन्निकर्षः ॥

sutassulabhyassujanassuvaśyaḥ kutastu putrassadṛśo'ṅgadena |
na cāpi vidyeta sa vīra deśo yasminbhavetsodarasannikarṣaḥ ||

यद्यङ्गदो वीरवरार्ह जीवेत् जीवेच्छ माता परिपालनार्थम् ।
विना तु पुत्रं परितापदीना तारा न जीवेदिति निश्चितं मे ॥

yadyaṅgado vīravarārha jīvet jīveccha mātā paripālanārtham |
vinā tu putraṃ paritāpadīnā tārā na jīvediti niścitaṃ me ||

सोऽहं प्रवेक्ष्याम्यतिदीप्तमग्निं भ्रात्रा च पुत्रेण च सख्यमिच्छन् ।
इमे विचेष्यन्ति हरिप्रवीरा स्सीतां निदेशे तव वर्तमानाः ॥

so'haṃ pravekṣyāmyatidīptamagniṃ bhrātrā ca putreṇa ca sakhyamicchan |
ime viceṣyanti haripravīrā ssītāṃ nideśe tava vartamānāḥ ||

कृत्स्नं तु ते सेत्स्यति कार्यमेत न्मय्यप्रतीते मनुजेन्द्रपुत्र कुलस्य हन्तारमजीवनार्हं रामानुजानीहि कृतागसं माम् ॥

kṛtsnaṃ tu te setsyati kāryameta nmayyapratīte manujendraputra kulasya hantāramajīvanārhaṃ rāmānujānīhi kṛtāgasaṃ mām ||

इत्येवमार्तस्य रघुप्रवीरः श्रुत्वा वचो वाल्यनुजस्य तस्य ।
सञ्जातबाष्पः परवीरहन्ता रामो मुहूर्तं विमना बभूव ॥

ityevamārtasya raghupravīraḥ śrutvā vaco vālyanujasya tasya |
sañjātabāṣpaḥ paravīrahantā rāmo muhūrtaṃ vimanā babhūva ||

तस्मिन् क्षणेऽभीक्ष्णमवेक्ष्यमाणः क्षितिक्षमावान्भुवनस्य गोप्ता ।
रामो रुदन्तीं व्यसने निमग्नां समुत्सुकः सोऽथ ददर्श ताराम् ॥

tasmin kṣaṇe'bhīkṣṇamavekṣyamāṇaḥ kṣitikṣamāvānbhuvanasya goptā |
rāmo rudantīṃ vyasane nimagnāṃ samutsukaḥ so'tha dadarśa tārām ||

तां चारुनेत्रां कपिसिंहनाथां पतिं समाश्लिष्य तदा शयानाम् ।
उत्थापयामासुरदीनसत्त्वां मन्त्रिप्रधानाः कपिवीरपत्नीम् ॥

tāṃ cārunetrāṃ kapisiṃhanāthāṃ patiṃ samāśliṣya tadā śayānām |
utthāpayāmāsuradīnasattvāṃ mantripradhānāḥ kapivīrapatnīm ||

सा विस्फुरन्ती परिरभ्यमाणा भर्तुस्सकाशादपनीयमाना ।
ददर्श रामं शरचापपाणिं स्वतेजसा सूर्यमिव ज्वलन्तम् ॥

sā visphurantī parirabhyamāṇā bhartussakāśādapanīyamānā |
dadarśa rāmaṃ śaracāpapāṇiṃ svatejasā sūryamiva jvalantam ||

सुसंवृतं पार्थिपलक्षणैश्च तं चारुनेत्रं मृगशाबनेत्रा ।
अदृष्टपूर्वं पुरुषप्रधान मयं स काकुत्स्थ इति प्रजज्ञे ॥

susaṃvṛtaṃ pārthipalakṣaṇaiśca taṃ cārunetraṃ mṛgaśābanetrā |
adṛṣṭapūrvaṃ puruṣapradhāna mayaṃ sa kākutstha iti prajajñe ||

तस्येन्द्रकल्पस्य दुरासदस्य महानुभावस्य समीपमार्या ।
आर्ताऽतितूर्णं व्यसनाभिपन्ना जगाम तारा परिविह्वलन्ती ॥

tasyendrakalpasya durāsadasya mahānubhāvasya samīpamāryā |
ārtā'titūrṇaṃ vyasanābhipannā jagāma tārā parivihvalantī ||

सा तं समासाद्य विशुद्धसत्त्वा शोकेन सम्भ्रान्तशरीरभावा ।
मनस्विनी वाक्यमुवाच तारा रामं रणोत्कर्षणलब्धलक्षम् ॥

sā taṃ samāsādya viśuddhasattvā śokena sambhrāntaśarīrabhāvā |
manasvinī vākyamuvāca tārā rāmaṃ raṇotkarṣaṇalabdhalakṣam ||

त्वमप्रमेयश्च दुरासदश्च जितेन्द्रियश्चोत्तमधार्मिकश्च ।
अक्षय्यकीर्तिश्च विचक्षणश्च क्षितिक्षमावान्क्षतजोपमाक्षः ॥

tvamaprameyaśca durāsadaśca jitendriyaścottamadhārmikaśca |
akṣayyakīrtiśca vicakṣaṇaśca kṣitikṣamāvānkṣatajopamākṣaḥ ||

त्वमात्तबाणासनबाणपाणि र्महाबलस्संहननोपपन्नः ।
मनुष्यदेहाभ्युदयं विहाय दिव्येन देहाभ्युदयेन युक्तः ॥

tvamāttabāṇāsanabāṇapāṇi rmahābalassaṃhananopapannaḥ |
manuṣyadehābhyudayaṃ vihāya divyena dehābhyudayena yuktaḥ ||

येनैक बाणेन हतः प्रियो मे तेनैव मां त्वं जहि सायकेन ।
हता गमिष्यामि समीपमस्य न मामृते राम रमेत वाली ॥

yenaika bāṇena hataḥ priyo me tenaiva māṃ tvaṃ jahi sāyakena |
hatā gamiṣyāmi samīpamasya na māmṛte rāma rameta vālī ||

स्वर्गेऽपि पद्मामलपत्रनेत्र स्समेत्य सम्प्रेक्ष्य च मामपश्यन् ।
न ह्येष उच्चावचताम्रचूडा विचित्रवेषाप्सरसोऽभजिष्यत् ॥

svarge'pi padmāmalapatranetra ssametya samprekṣya ca māmapaśyan |
na hyeṣa uccāvacatāmracūḍā vicitraveṣāpsaraso'bhajiṣyat ||

स्वर्गेऽपि शोकं च विवर्णतां च मया विना प्राप्प्यति वीर वाली ।
रम्ये नगेन्द्रस्य तटावकाशे विदेहकन्यारहितो यथा त्वम् ॥

svarge'pi śokaṃ ca vivarṇatāṃ ca mayā vinā prāppyati vīra vālī |
ramye nagendrasya taṭāvakāśe videhakanyārahito yathā tvam ||

त्वं वेत्थ यावद्वनिताविहीनः प्राप्नोति दुःखं पुरुषः कुमारः ।
तत्त्वं प्रजानन् जहि मां न वाली दुःखं ममादर्शनजं भजेत ॥

tvaṃ vettha yāvadvanitāvihīnaḥ prāpnoti duḥkhaṃ puruṣaḥ kumāraḥ |
tattvaṃ prajānan jahi māṃ na vālī duḥkhaṃ mamādarśanajaṃ bhajeta ||

यच्चापि मन्येत भवान्महात्मा स्त्रीघातदोषो न भवेत्तु मह्यम् ।
आत्मेयमस्येति च मां जहि त्वं न स्त्रीवधस्स्यान्मनुजेन्द्रपुत्र ॥

yaccāpi manyeta bhavānmahātmā strīghātadoṣo na bhavettu mahyam |
ātmeyamasyeti ca māṃ jahi tvaṃ na strīvadhassyānmanujendraputra ||

शास्त्रप्रयोगाद्विविधाच्च वेदा दात्माह्यनन्यः पुरुषस्य दाराः ।
दाराप्रदानान्नहि दानमन्य त्प्रदृश्यते ज्ञानवतां हि लोके ॥

śāstraprayogādvividhācca vedā dātmāhyananyaḥ puruṣasya dārāḥ |
dārāpradānānnahi dānamanya tpradṛśyate jñānavatāṃ hi loke ||

त्वं चापि मां तस्य मम प्रियस्य प्रदास्य से धर्ममवेक्ष्य वीर अनेन दानेन न लप्स्यसे त्व मधर्मयोगं मम वीर घातात् ॥

tvaṃ cāpi māṃ tasya mama priyasya pradāsya se dharmamavekṣya vīra anena dānena na lapsyase tva madharmayogaṃ mama vīra ghātāt ||

आर्तामनाथामपनीयमाना मेवं विधामर्हसि मां निहन्तुम् ।
अहं हि मातङ्गविलासगामिना प्लवङ्गमानामृषभेण धीमता ।
विना वरार्होत्तमहेममालिना चिरं न शक्ष्यामि नरेन्द्र जीवितुम् ।
इत्येवमुक्तस्तु विभुर्महात्मा तारां समाश्वास्य हितं बभाषे ॥

ārtāmanāthāmapanīyamānā mevaṃ vidhāmarhasi māṃ nihantum |
ahaṃ hi mātaṅgavilāsagāminā plavaṅgamānāmṛṣabheṇa dhīmatā |
vinā varārhottamahemamālinā ciraṃ na śakṣyāmi narendra jīvitum |
ityevamuktastu vibhurmahātmā tārāṃ samāśvāsya hitaṃ babhāṣe ||

मा वीरभार्ये विमतिं कुरुष्व लोको हि सर्वो विहितो विधात्रा ।
तं चैव सर्वं सुखदुःखयोगं लोकोऽब्रवीत्तेन कृतं विधात्रा ॥

mā vīrabhārye vimatiṃ kuruṣva loko hi sarvo vihito vidhātrā |
taṃ caiva sarvaṃ sukhaduḥkhayogaṃ loko'bravīttena kṛtaṃ vidhātrā ||

त्रयोऽहि लोका विहितं विधानं नातिक्रमन्ते वशगा हि तस्य ।
प्रीतिं परां प्राप्स्यसि तां तथैव पुत्रस्तु ते प्राप्स्यति यौवराज्यम् ।
धात्रा विधानं विहितं तथैव न शूरपत्नयः परिदेवयन्ति ॥

trayo'hi lokā vihitaṃ vidhānaṃ nātikramante vaśagā hi tasya |
prītiṃ parāṃ prāpsyasi tāṃ tathaiva putrastu te prāpsyati yauvarājyam |
dhātrā vidhānaṃ vihitaṃ tathaiva na śūrapatnayaḥ paridevayanti ||

आश्वासिता तेन तु राघवेण प्रभावयुक्तेन परन्तपेन ।
सा वीरपत्नी ध्वनता मुखेन सुवेषरूपा विरराम तारा ॥

āśvāsitā tena tu rāghaveṇa prabhāvayuktena parantapena |
sā vīrapatnī dhvanatā mukhena suveṣarūpā virarāma tārā ||