Skip to content
Bala Kanda Sarga 59 of 77 22 shlokas Journey stop 3
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 59

The Sacrifice for Trishanku

बालकांड, सर्ग 59: त्रिशंकु के लिए यज्ञ

Vishwamitra summons the sages to his sacrifice. Vasishtha's sons and Mahodaya mock it, and Vishwamitra curses them.

विश्वामित्र ऋषियों को यज्ञ में बुलाते हैं। वसिष्ठ के पुत्र और महोदय उसकी निंदा करते हैं, और विश्वामित्र उन्हें शाप देते हैं।

1 1.59.1

उक्तवाक्यं तु राजानं कृपया कुशिकात्मजः ।
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं साक्षाच्चण्डालरूपिणम् ॥

uktavākyaṃ tu rājānaṃ kṛpayā kuśikātmajaḥ |
abravīnmadhuraṃ vākyaṃ sākṣāccaṇḍālarūpiṇam ||

हिंदी अर्थ

राजा के कहने पर कुशिकपुत्र ने दया से साक्षात चांडाल रूप में खड़े उनसे मधुर वचन कहे:

English meaning

When the king had spoken, the son of Kushika, out of compassion, spoke sweetly to him who stood there in the very form of a chandala:

2 1.59.2

ऐक्ष्वाक स्वागतं वत्स जानामि त्वां सुधार्मिकम् ।
शरणं ते भविष्यामि मा भैषीर्नृपपुङ्गव ॥

aikṣvāka svāgataṃ vatsa jānāmi tvāṃ sudhārmikam |
śaraṇaṃ te bhaviṣyāmi mā bhaiṣīrnṛpapuṅgava ||

हिंदी अर्थ

हे इक्ष्वाकुवंशी वत्स, स्वागत है। मैं तुम्हें परम धार्मिक जानता हूँ। मैं तुम्हारा आश्रय बनूँगा; हे नृपश्रेष्ठ, डरो मत।

English meaning

Welcome, child of the Ikshvakus. I know you to be most righteous. I will be your refuge; do not fear, bull among kings.

3 1.59.3

अहमामन्त्रये सर्वान्महर्षीन्पुण्यकर्मणः ।
यज्ञसाह्यकरान् राजन् ततो यक्ष्यसि निर्वृतः ॥

ahamāmantraye sarvānmaharṣīnpuṇyakarmaṇaḥ |
yajñasāhyakarān rājan tato yakṣyasi nirvṛtaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे राजन, मैं यज्ञ में सहायता करने वाले सब पुण्यकर्मा महर्षियों को बुलाऊँगा, फिर तुम शांति से यज्ञ करोगे।

English meaning

King, I shall invite all the great sages of holy deeds who can help with the sacrifice, and then you will perform it in peace.

4 1.59.4

गुरुशापकृतं रूपं यदिदं त्वयि वर्तते ।
अनेन सह रूपेण सशरीरो गमिष्यसि ॥

guruśāpakṛtaṃ rūpaṃ yadidaṃ tvayi vartate |
anena saha rūpeṇa saśarīro gamiṣyasi ||

हिंदी अर्थ

गुरु के शाप से बने इसी रूप के साथ तुम सशरीर स्वर्ग जाओगे।

English meaning

With this very form, made by your teacher's curse, you shall go in your body to heaven.

5 1.59.5

हस्तप्राप्तमहं मन्ये स्वर्गं तव नराधिप ।
यस्त्वं कौशिकमागम्य शरण्यं शरणागतः ॥

hastaprāptamahaṃ manye svargaṃ tava narādhipa |
yastvaṃ kauśikamāgamya śaraṇyaṃ śaraṇāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

हे नरेश, मुझे लगता है स्वर्ग तुम्हारी मुट्ठी में है, क्योंकि तुम शरणदाता कौशिक की शरण में आए हो।

English meaning

Lord of men, I think heaven is within your grasp, since you have come for refuge to Kaushika, the giver of refuge.

6 1.59.6

एवमुक्त्वा महातेजाः पुत्रान् परमधार्मिकान् ।
व्यादिदेश महाप्राज्ञान् यज्ञसम्भारकारणात् ॥

evamuktvā mahātejāḥ putrān paramadhārmikān |
vyādideśa mahāprājñān yajñasambhārakāraṇāt ||

हिंदी अर्थ

यह कहकर उस तेजस्वी ने अपने परम धार्मिक और बुद्धिमान पुत्रों को यज्ञ की सामग्री जुटाने का आदेश दिया।

English meaning

Having said this, the radiant one directed his most righteous and very wise sons to gather the things for the sacrifice.

7 1.59.7

सर्वान् शिष्यान् समाहूय वाक्यमेतदुवाच ह ।
सर्वानृषिगणान्वत्सा आनयध्वं ममाज्ञया ।
सशिष्यसुहृदश्चैव सर्त्विज स्सबहुश्रुतान् ॥

sarvān śiṣyān samāhūya vākyametaduvāca ha |
sarvānṛṣigaṇānvatsā ānayadhvaṃ mamājñayā |
saśiṣyasuhṛdaścaiva sartvija ssabahuśrutān ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने सब शिष्यों को बुलाकर कहा: वत्सो, मेरी आज्ञा से सब ऋषिगणों को उनके शिष्यों, मित्रों, ऋत्विजों और बहुश्रुत विद्वानों सहित ले आओ।

English meaning

He called all his disciples and said: Children, at my command bring all the hosts of sages, with their disciples and friends, their priests and the very learned.

8 1.59.8

यदन्यो वचनं ब्रूयान्मद्वाक्यबलचोदितः ।
तत्सर्वमखिलेनोक्तं ममाख्येयमनादृतम् ॥

yadanyo vacanaṃ brūyānmadvākyabalacoditaḥ |
tatsarvamakhilenoktaṃ mamākhyeyamanādṛtam ||

हिंदी अर्थ

यदि कोई मेरे वचन से प्रेरित होकर भी अनादर से कुछ और कहे, तो वह सब पूरा मुझे बताना।

English meaning

If anyone, urged by the force of my words, says anything else in disregard, report it all to me in full.

9 1.59.9

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दिशो जग्मुस्तदाज्ञया ।
आजग्मुरथ देशेभ्य स्सर्वेभ्यो ब्रह्मवादिनः ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā diśo jagmustadājñayā |
ājagmuratha deśebhya ssarvebhyo brahmavādinaḥ ||

हिंदी अर्थ

उनके वचन सुनकर वे उनकी आज्ञा से सब दिशाओं में गए, और सब देशों से वेदवादी आ गए।

English meaning

Hearing his words, they went in every direction at his command, and the expounders of the Vedas came from every land.

10 1.59.10

ते च शिष्याः समागम्य मुनिं ज्वलिततेजसम् ।
ऊचुश्चवचनं सर्वे सर्वेषां ब्रह्मवादिनाम् ॥

te ca śiṣyāḥ samāgamya muniṃ jvalitatejasam |
ūcuścavacanaṃ sarve sarveṣāṃ brahmavādinām ||

हिंदी अर्थ

शिष्य उन तेज से दमकते मुनि के पास लौटे और उन्हें सब वेदवादियों की बातें बताईं।

English meaning

The disciples came back to the sage blazing with power and told him what all the expounders of the Vedas had said.

11 1.59.11

श्रुत्वा ते वचनं सर्वे समायान्ति द्विजातयः ।
सर्वदेशेषु चागच्छन् वर्जयित्वा महोदयम् ॥

śrutvā te vacanaṃ sarve samāyānti dvijātayaḥ |
sarvadeśeṣu cāgacchan varjayitvā mahodayam ||

हिंदी अर्थ

आपका वचन सुनकर सब ब्राह्मण आ रहे हैं। वे सब देशों से आए, केवल महोदय को छोड़कर।

English meaning

Hearing your word, all the brahmins are coming. They came from every land, except Mahodaya.

12 1.59.12

वासिष्ठं तच्छतं सर्वं क्रोधपर्याकुलाक्षरम् ।
यदाह वचनं सर्वं शृणु त्वं मुनिपुङ्गव ॥

vāsiṣṭhaṃ tacchataṃ sarvaṃ krodhaparyākulākṣaram |
yadāha vacanaṃ sarvaṃ śṛṇu tvaṃ munipuṅgava ||

हिंदी अर्थ

हे मुनिश्रेष्ठ, वसिष्ठ के सौ पुत्रों ने क्रोध से काँपते शब्दों में जो कहा वह सब सुनिए:

English meaning

Best of sages, hear all that the hundred sons of Vasishtha said, in words broken with anger:

13 1.59.13

क्षत्रियो याजको यस्य चण्डालस्य विशेषतः ।
कथं सदसि भोक्तारो हविस्तस्य सुरर्षयः ॥

kṣatriyo yājako yasya caṇḍālasya viśeṣataḥ |
kathaṃ sadasi bhoktāro havistasya surarṣayaḥ ||

हिंदी अर्थ

जिसका याजक क्षत्रिय हो, और जो विशेषकर चांडाल हो, उसकी सभा में देवता और ऋषि हवि कैसे खाएँगे?

English meaning

How can the gods and sages eat the offering in the assembly of one whose priest is a kshatriya, and who is, above all, a chandala?

14 1.59.14

ब्राह्मणा वा महात्मानो भुक्त्वा चण्डालभोजनम् ।
कथं स्वर्गं गमिष्यन्ति विश्वामित्रेण पालिताः ॥

brāhmaṇā vā mahātmāno bhuktvā caṇḍālabhojanam |
kathaṃ svargaṃ gamiṣyanti viśvāmitreṇa pālitāḥ ||

हिंदी अर्थ

या महात्मा ब्राह्मण चांडाल का भोजन खाकर, विश्वामित्र से रक्षित होकर भी, स्वर्ग कैसे जाएँगे?

English meaning

Or how will great souled brahmins, having eaten a chandala's food, go to heaven, even if protected by Vishvamitra?

15 1.59.15

एतद्वचननैष्ठुर्यमूचु स्संरक्तलोचनाः ।
वासिष्ठा मुनिशार्दूल सर्वे ते समहोदयाः ॥

etadvacananaiṣṭhuryamūcu ssaṃraktalocanāḥ |
vāsiṣṭhā muniśārdūla sarve te samahodayāḥ ||

हिंदी अर्थ

हे मुनिशार्दूल, ये कठोर वचन महोदय सहित वसिष्ठ के सब पुत्रों ने क्रोध से लाल आँखें करके कहे।

English meaning

These harsh words, tiger among sages, were spoken by all the sons of Vasishtha, with Mahodaya, their eyes red with rage.

16 1.59.16

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सर्वेषां मुनिपुङ्गवः ।
क्रोधसंरक्तनयन स्सरोषमिदमब्रवीत् ॥

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā sarveṣāṃ munipuṅgavaḥ |
krodhasaṃraktanayana ssaroṣamidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

उन सबके वचन सुनकर क्रोध से लाल आँखों वाले मुनिश्रेष्ठ ने रोष से कहा:

English meaning

Hearing all their words, the best of sages, his eyes red with anger, said in fury:

17 1.59.17

ये दूषयन्त्यदुष्टं मां तप उग्रं समास्थितम् ।
भस्मीभूता दुरात्मानो भविष्यन्ति न संशयः ॥

ye dūṣayantyaduṣṭaṃ māṃ tapa ugraṃ samāsthitam |
bhasmībhūtā durātmāno bhaviṣyanti na saṃśayaḥ ||

हिंदी अर्थ

जो दुष्ट मुझ निर्दोष और उग्र तप में स्थित की निंदा करते हैं, वे भस्म हो जाएँगे; इसमें संदेह नहीं।

English meaning

Those wicked ones who slander me, blameless and steadfast in fierce penance, will be turned to ash; there is no doubt.

18 1.59.18

अद्य ते कालपाशेन नीता वैवस्वतक्षयम् ।
सप्तजातिशतान्येव मृतपस्सन्तु सर्वशः ॥

adya te kālapāśena nītā vaivasvatakṣayam |
saptajātiśatānyeva mṛtapassantu sarvaśaḥ ||

हिंदी अर्थ

आज काल के पाश से खिंचकर वे यम के लोक जाएँ, और सात सौ जन्मों तक शवों के रखवाले बनें।

English meaning

Today, drawn by the noose of time, let them go to the abode of Vaivasvata, and for seven hundred births let them be keepers of the dead.

19 1.59.19

श्वमांसनियताहारा मुष्टिका नाम निर्घृणाः ।
विकृताश्च विरूपाश्च लोकाननुचरन्त्विमान् ॥

śvamāṃsaniyatāhārā muṣṭikā nāma nirghṛṇāḥ |
vikṛtāśca virūpāśca lokānanucarantvimān ||

हिंदी अर्थ

कुत्ते का मांस खाने वाले, निर्दयी, मुष्टिक नाम से जाने जाने वाले, विकृत और कुरूप होकर वे इन लोकों में भटकें।

English meaning

Living on dog meat, merciless, known as Mushtikas, deformed and misshapen, let them wander these worlds.

20 1.59.20

महोदयस्तु दुर्बुद्धिर्मामदूष्यं ह्यदूषयत् ।
दूषित स्सर्वलोकेषु निषादत्वं गमिष्यति ॥

mahodayastu durbuddhirmāmadūṣyaṃ hyadūṣayat |
dūṣita ssarvalokeṣu niṣādatvaṃ gamiṣyati ||

हिंदी अर्थ

और दुर्बुद्धि महोदय, जिसने मुझ निर्दोष की निंदा की, सब लोकों में निंदित होकर निषाद बनेगा।

English meaning

And the foolish Mahodaya, who slandered me, blameless as I am, shall be despised in all the worlds and become a Nishada.

21 1.59.21

प्राणातिपातनिरतो निरनुक्रोशतां गतः ।
दीर्घकालं मम क्रोधाद्दुर्गतिं वर्तयिष्यति ॥

prāṇātipātanirato niranukrośatāṃ gataḥ |
dīrghakālaṃ mama krodhāddurgatiṃ vartayiṣyati ||

हिंदी अर्थ

प्राणियों की हत्या में लगा, निर्दय होकर वह मेरे क्रोध से बहुत समय तक दुर्गति भोगेगा।

English meaning

Given to taking life and without compassion, by my anger he shall live in misery for a long time.

22 1.59.22

एतावदुक्त्वा वचनं विश्वामित्रो महातपाः ।
विरराम महातेजा ऋषिमध्ये महामुनिः ॥

etāvaduktvā vacanaṃ viśvāmitro mahātapāḥ |
virarāma mahātejā ṛṣimadhye mahāmuniḥ ||

हिंदी अर्थ

इतना कहकर महातेजस्वी महातपस्वी महामुनि विश्वामित्र ऋषियों के बीच चुप हो गए।

English meaning

Having said this much, the radiant great ascetic Vishvamitra, the great sage, fell silent among the sages.

Next sarga · Bala Kanda 60A New HeavenTrishanku rises toward heaven but Indra pushes him back. Vishwamitra halts him in the sky and begins to create a new heaven with its own stars,…

Characters in this sarga

All characters