Skip to content
Bala Kanda Sarga 60 of 77 34 shlokas Journey stop 3
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 60

A New Heaven

बालकांड, सर्ग 60: नया स्वर्ग

Trishanku rises toward heaven but Indra pushes him back. Vishwamitra halts him in the sky and begins to create a new heaven with its own stars, until the gods agree that Trishanku may shine there.

त्रिशंकु स्वर्ग की ओर उठते हैं पर इंद्र उन्हें नीचे धकेल देते हैं। विश्वामित्र उन्हें आकाश में रोककर नए नक्षत्रों सहित नया स्वर्ग रचने लगते हैं, तब देवता मान जाते हैं कि त्रिशंकु वहीं चमकेंगे।

1 1.60.1

तपोबलहतान् कृत्वा वासिष्ठान् समहोदयान् ।
ऋषिमध्ये महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥

tapobalahatān kṛtvā vāsiṣṭhān samahodayān |
ṛṣimadhye mahātejā viśvāmitro'bhyabhāṣata ||

हिंदी अर्थ

अपने तपोबल से वसिष्ठपुत्रों और महोदय को आहत करके महातेजस्वी विश्वामित्र ऋषियों के बीच बोले:

English meaning

Having struck down the sons of Vasishtha and Mahodaya by the power of his penance, the radiant Vishvamitra spoke in the midst of the sages:

2 1.60.2

अयमिक्ष्वाकुदायादस्त्रिशंकुरिति विश्रुतः ।
धर्मिष्ठश्च वदान्यश्च मां चैव शरणं गतः ।
तेनानेन शरीरेण देवलोकजिगीषया ॥

ayamikṣvākudāyādastriśaṃkuriti viśrutaḥ |
dharmiṣṭhaśca vadānyaśca māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ |
tenānena śarīreṇa devalokajigīṣayā ||

हिंदी अर्थ

यह इक्ष्वाकुओं का वंशज त्रिशंकु नाम से प्रसिद्ध है, धर्मात्मा और उदार, जो इसी शरीर से देवलोक जीतने की इच्छा से मेरी शरण में आया है।

English meaning

This is the heir of the Ikshvakus, known as Trishanku, righteous and generous, who has come to me for refuge, wishing to win the world of the gods in this body.

3 1.60.3

यथाऽयं स्वशरीरेण स्वर्गलोकं गमिष्यति ।
तथा प्रवर्त्यतां यज्ञे भवद्भिश्च मया सह ॥

yathā'yaṃ svaśarīreṇa svargalokaṃ gamiṣyati |
tathā pravartyatāṃ yajñe bhavadbhiśca mayā saha ||

हिंदी अर्थ

आप सब मेरे साथ ऐसा यज्ञ कराइए जिससे यह अपने शरीर सहित स्वर्ग जाए।

English meaning

Let the sacrifice be conducted by you together with me, so that he goes to heaven in his own body.

4 1.60.4

विश्वामित्रवच श्श्रुत्वा सर्व एव महर्षयः ।
ऊचुस्समेत्य सहिता धर्मज्ञा धर्मसंहितम् ॥

viśvāmitravaca śśrutvā sarva eva maharṣayaḥ |
ūcussametya sahitā dharmajñā dharmasaṃhitam ||

हिंदी अर्थ

विश्वामित्र के वचन सुनकर सब धर्मज्ञ महर्षि एकत्र होकर धर्मयुक्त वचन बोले:

English meaning

Hearing Vishvamitra's words, all the great sages, knowers of dharma, gathered and spoke words in keeping with dharma:

5-6 1.60.5-6

अयं कुशिकदायादो मुनिः परमकोपनः ।
यदाह वचनं सम्यगेतत्कार्यं न संशयः ।
अग्निकल्पो हि भगवान् शापं दास्यति रोषितः ॥

ayaṃ kuśikadāyādo muniḥ paramakopanaḥ |
yadāha vacanaṃ samyagetatkāryaṃ na saṃśayaḥ |
agnikalpo hi bhagavān śāpaṃ dāsyati roṣitaḥ ||

हिंदी अर्थ

कुशिक के वंशज ये मुनि अत्यंत क्रोधी हैं। ये जो कहते हैं वह भलीभाँति करना ही होगा, इसमें संदेह नहीं। भगवान अग्नि के समान हैं, और क्रुद्ध होने पर शाप देंगे।

English meaning

This sage, heir of Kushika, is very quick to anger. What he says must be done properly; there is no doubt. The holy one is like fire, and if angered he will curse.

7 1.60.7

तस्मात्प्रवर्त्यतां यज्ञ स्सशरीरो यथा दिवम् ।
गच्छेदिक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा ।
तथा प्रवर्त्यतां यज्ञ स्सर्वे समधितिष्ठत ॥

tasmātpravartyatāṃ yajña ssaśarīro yathā divam |
gacchedikṣvākudāyādo viśvāmitrasya tejasā |
tathā pravartyatāṃ yajña ssarve samadhitiṣṭhata ||

हिंदी अर्थ

इसलिए ऐसा यज्ञ हो कि इक्ष्वाकु का वंशज विश्वामित्र के तेज से सशरीर स्वर्ग जाए। यज्ञ आरंभ हो; सब इसमें भाग लें।

English meaning

So let the sacrifice proceed so that the heir of the Ikshvakus may go to heaven in his body by Vishvamitra's power. Let it proceed; let all take part.

8 1.60.8

एवमुक्त्वा महर्षयः चक्रुस्तास्ताःक्रियास्तदा ।
याजकश्च महातेजा विश्वामित्रोऽभवत्क्रतौ ॥

evamuktvā maharṣayaḥ cakrustāstāḥkriyāstadā |
yājakaśca mahātejā viśvāmitro'bhavatkratau ||

हिंदी अर्थ

यह कहकर महर्षियों ने तरह तरह के कर्म किए, और महातेजस्वी विश्वामित्र उस यज्ञ के याजक बने।

English meaning

Having said this, the great sages carried out the various rites, and the radiant Vishvamitra was the officiating priest.

9 1.60.9

ऋत्विजश्चानुपूर्व्येण मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः ।
चक्रुः कर्माणि सर्वाणि यथाकल्पं यथाविधि ॥

ṛtvijaścānupūrvyeṇa mantravanmantrakovidāḥ |
cakruḥ karmāṇi sarvāṇi yathākalpaṃ yathāvidhi ||

हिंदी अर्थ

मंत्रों में निपुण ऋत्विजों ने क्रम से, मंत्रों के साथ, विधि और नियम के अनुसार सब कर्म किए।

English meaning

The priests, skilled in mantras, performed all the rites in order with mantras, according to the rules and rites.

10 1.60.10

ततः कालेन महता विश्वामित्रो महातपाः ।
चकारावाहनं तत्र भागार्थं सर्वदेवताः ॥

tataḥ kālena mahatā viśvāmitro mahātapāḥ |
cakārāvāhanaṃ tatra bhāgārthaṃ sarvadevatāḥ ||

हिंदी अर्थ

बहुत समय बाद महातपस्वी विश्वामित्र ने वहाँ सब देवताओं को उनका भाग लेने के लिए आमंत्रित किया।

English meaning

After a long time the great ascetic Vishvamitra invoked all the gods there to receive their shares.

11-12 1.60.11-12

नाभ्यागमंस्तदाहूता भागार्थं सर्वदेवताः ।
ततः क्रोधसमाविष्टो विश्वामित्रो महामुनिः ।
स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत् ॥

nābhyāgamaṃstadāhūtā bhāgārthaṃ sarvadevatāḥ |
tataḥ krodhasamāviṣṭo viśvāmitro mahāmuniḥ |
sruvamudyamya sakrodhastriśaṅkumidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

बुलाए जाने पर भी देवता अपना भाग लेने नहीं आए। तब क्रोध से भरे महामुनि विश्वामित्र ने स्रुवा उठाकर क्रोध से त्रिशंकु से कहा:

English meaning

Though invoked, the gods did not come for their shares. Then the great sage Vishvamitra, filled with anger, raised the sacrificial ladle and said angrily to Trishanku:

13 1.60.13

पश्य मे तपसो वीर्यं स्वार्जितस्य नरेश्वर ।
एष त्वां सशरीरेण नयामि स्वर्गमोजसा ।
दुष्प्रापं सशरीरेण दिवं गच्छ नराधिप ॥

paśya me tapaso vīryaṃ svārjitasya nareśvara |
eṣa tvāṃ saśarīreṇa nayāmi svargamojasā |
duṣprāpaṃ saśarīreṇa divaṃ gaccha narādhipa ||

हिंदी अर्थ

हे नरेश्वर, मेरे स्वयं अर्जित तप का बल देखो। इसके प्रभाव से मैं तुम्हें सशरीर स्वर्ग ले जाता हूँ। हे नराधिप, सशरीर दुर्लभ स्वर्ग को जाओ।

English meaning

Lord of men, see the power of the penance I have earned myself. By its force I will lead you to heaven in your body. Go to heaven, so hard to reach in the body, lord of men.

14 1.60.14

स्वार्जितं किञ्चिदप्यस्ति मया हि तपसःफलम् ।
राजन् स्वतेजसा तस्य सशरीरो दिवं व्रज ॥

svārjitaṃ kiñcidapyasti mayā hi tapasaḥphalam |
rājan svatejasā tasya saśarīro divaṃ vraja ||

हिंदी अर्थ

हे राजन, यदि मेरे स्वयं अर्जित तप का कुछ भी फल है, तो उसके प्रभाव से तुम सशरीर स्वर्ग जाओ।

English meaning

If I have any fruit of penance earned by myself, king, by its power go to heaven in your body.

15 1.60.15

उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् सशरीरो नरेश्वरः ।
दिवं जगाम काकुत्स्थ मुनीनां पश्यतां तदा ॥

uktavākye munau tasmin saśarīro nareśvaraḥ |
divaṃ jagāma kākutstha munīnāṃ paśyatāṃ tadā ||

हिंदी अर्थ

हे काकुत्स्थ, मुनि के यह कहते ही नरेश्वर मुनियों के देखते देखते सशरीर स्वर्ग चले गए।

English meaning

As the sage spoke these words, Kakutstha, the lord of men rose to heaven in his body as the sages watched.

16 1.60.16

देवलोकगतं दृष्ट्वा त्रिशङ्कुं पाकशासनः ।
सह सर्वैस्सुरगणैरिदं वचनमब्रवीत् ॥

devalokagataṃ dṛṣṭvā triśaṅkuṃ pākaśāsanaḥ |
saha sarvaissuragaṇairidaṃ vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

त्रिशंकु को देवलोक में आया देखकर पाकशासन इंद्र ने सब देवगणों के साथ कहा:

English meaning

Seeing Trishanku arrive in the world of the gods, the punisher of Paka, with all the hosts of gods, said:

17 1.60.17

त्रिशङ्को गच्छ भूयस्त्वं नासि स्वर्गकृतालयः ।
गुरुशापहतो मूढ पत भूमिमवाक्छिराः ॥

triśaṅko gaccha bhūyastvaṃ nāsi svargakṛtālayaḥ |
guruśāpahato mūḍha pata bhūmimavākchirāḥ ||

हिंदी अर्थ

त्रिशंकु, लौट जाओ। स्वर्ग में तुम्हारा स्थान नहीं है। हे मूर्ख, गुरु के शाप से आहत होकर सिर के बल पृथ्वी पर गिरो।

English meaning

Trishanku, go back. You have no home in heaven. Fool, struck by your teacher's curse, fall to the earth head first.

18 1.60.18

एवमुक्तो महेन्द्रेण त्रिशङ्कुरपतत्पुनः ।
विक्रोशमानस्त्राहीति विश्वामित्रं तपोधनम् ॥

evamukto mahendreṇa triśaṅkurapatatpunaḥ |
vikrośamānastrāhīti viśvāmitraṃ tapodhanam ||

हिंदी अर्थ

महेंद्र के ऐसा कहने पर त्रिशंकु फिर गिरने लगे, तपोधन विश्वामित्र को पुकारते हुए: बचाइए।

English meaning

Told this by Mahendra, Trishanku fell again, crying out to Vishvamitra, rich in penance: Save me.

19 1.60.19

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य क्रोशमानस्य कौशिकः ।
रोषमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

tacchrutvā vacanaṃ tasya krośamānasya kauśikaḥ |
roṣamāhārayattīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ||

हिंदी अर्थ

उनकी पुकार सुनकर कौशिक अत्यंत क्रुद्ध हुए और बोले: ठहरो, ठहरो।

English meaning

Hearing his cry, Kaushika was filled with fierce anger and said: Stop, stop.

20-21 1.60.20-21

ऋषिमध्ये स तेजस्स्वी प्रजापतिरिवापरः ।
सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुनः ।
नक्षत्रमालामपरामसृजत्क्रोधमूर्च्छितः ।
दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशाः ॥

ṛṣimadhye sa tejassvī prajāpatirivāparaḥ |
sṛjan dakṣiṇamārgasthān saptarṣīnaparān punaḥ |
nakṣatramālāmaparāmasṛjatkrodhamūrcchitaḥ |
dakṣiṇāṃ diśamāsthāya munimadhye mahāyaśāḥ ||

हिंदी अर्थ

ऋषियों के बीच उस तेजस्वी ने दूसरे प्रजापति की तरह दक्षिण आकाश में दूसरे सप्तर्षि रचे, और क्रोध से उन्मत्त होकर नक्षत्रों की दूसरी माला रची। उस महायशस्वी ने यह सब मुनियों के बीच, दक्षिण दिशा में किया।

English meaning

Among the sages, the radiant one, like a second Prajapati, created another set of seven sages in the southern sky, and, beside himself with anger, created another garland of stars. The renowned one did this in the midst of the sages, in the southern direction.

22-23 1.60.22-23

सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृतः ।
अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रकः ।
दैवतान्यपि स क्रोधा त्स्रष्टुं समुपचक्रमे ॥

sṛṣṭvā nakṣatravaṃśaṃ ca krodhena kaluṣīkṛtaḥ |
anyamindraṃ kariṣyāmi loko vā syādanindrakaḥ |
daivatānyapi sa krodhā tsraṣṭuṃ samupacakrame ||

हिंदी अर्थ

नक्षत्रों की पंक्ति रचकर, क्रोध से कलुषित होकर उन्होंने कहा: मैं दूसरा इंद्र बनाऊँगा, या संसार बिना इंद्र के रहे। क्रोध में वे देवता भी रचने लगे।

English meaning

Having created a line of stars, clouded by anger, he said: I shall make another Indra, or let the world be without Indra. In his anger he even began to create gods.

24 1.60.24

ततः परमसम्भ्रान्तास्सर्षिसङ्घास्सुरासुराः ।
विश्वामित्रं महात्मानमूचुः सानुनयं वचः ॥

tataḥ paramasambhrāntāssarṣisaṅghāssurāsurāḥ |
viśvāmitraṃ mahātmānamūcuḥ sānunayaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब देवता, असुर और ऋषिगण अत्यंत घबराकर महात्मा विश्वामित्र से विनम्रता से बोले:

English meaning

Then the gods, asuras and hosts of sages, greatly alarmed, spoke gently to the great souled Vishvamitra:

25 1.60.25

अयं राजा महाभाग गुरुशापपरिक्षतः ।
सशरीरो दिवं यातुं नार्हत्येव तपोधन ॥

ayaṃ rājā mahābhāga guruśāpaparikṣataḥ |
saśarīro divaṃ yātuṃ nārhatyeva tapodhana ||

हिंदी अर्थ

हे महाभाग, तपोधन, गुरु के शाप से आहत यह राजा सशरीर स्वर्ग जाने योग्य नहीं है।

English meaning

Fortunate one, rich in penance, this king, struck by his teacher's curse, does not deserve to go to heaven in his body.

26 1.60.26

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां मुनिपुङ्गवः ।
अब्रवीत्सुमहद्वाक्यं कौशिकः सर्वदेवताः ॥

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā devānāṃ munipuṅgavaḥ |
abravītsumahadvākyaṃ kauśikaḥ sarvadevatāḥ ||

हिंदी अर्थ

देवताओं के वचन सुनकर मुनिश्रेष्ठ कौशिक ने सब देवताओं से गंभीर वचन कहे:

English meaning

Hearing the gods' words, Kaushika, best of sages, spoke weighty words to all the gods:

27 1.60.27

सशरीरस्य भद्रं वस्त्रिशङ्कोरस्य भूपतेः ।
आरोहणं प्रतिज्ञाय नानृतं कर्तुमुत्सहे ॥

saśarīrasya bhadraṃ vastriśaṅkorasya bhūpateḥ |
ārohaṇaṃ pratijñāya nānṛtaṃ kartumutsahe ||

हिंदी अर्थ

आपका कल्याण हो। राजा त्रिशंकु के सशरीर स्वर्गारोहण की प्रतिज्ञा करके मैं अपना वचन झूठा नहीं कर सकता।

English meaning

Blessings on you. Having promised that King Trishanku will rise in his body, I cannot make my word false.

28-29 1.60.28-29

स्वर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वतः ।
नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ ।
यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः ।
मत्कृतानि सुरा स्सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ ॥

svargo'stu saśarīrasya triśaṅkorasya śāśvataḥ |
nakṣatrāṇi ca sarvāṇi māmakāni dhruvāṇyatha |
yāvallokā dhariṣyanti tiṣṭhantvetāni sarvaśaḥ |
matkṛtāni surā ssarve tadanujñātumarhatha ||

हिंदी अर्थ

त्रिशंकु के लिए सशरीर शाश्वत स्वर्ग हो, और मेरे रचे सब नक्षत्र स्थिर रहें। जब तक लोक रहें, तब तक मेरा रचा सब बना रहे। आप सब देवता इसकी अनुमति दीजिए।

English meaning

Let there be an everlasting heaven for Trishanku in his body, and let all my stars stand firm. As long as the worlds endure, let all that I have made remain. All you gods should agree to this.

30-31 1.60.30-31

एवमुक्ताः सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुङ्गवम् ।
एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः ।
गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद्बहिः ।
नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिष्षु जाज्वलन् ।
अवाक्छिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसन्निभः ॥

evamuktāḥ surāssarve pratyūcurmunipuṅgavam |
evaṃ bhavatu bhadraṃ te tiṣṭhantvetāni sarvaśaḥ |
gagane tānyanekāni vaiśvānarapathādbahiḥ |
nakṣatrāṇi muniśreṣṭha teṣu jyotiṣṣu jājvalan |
avākchirāstriśaṅkuśca tiṣṭhatvamarasannibhaḥ ||

हिंदी अर्थ

यह सुनकर सब देवताओं ने मुनिश्रेष्ठ से कहा: ऐसा ही हो, आपका कल्याण हो। हे मुनिश्रेष्ठ, ये अनेक नक्षत्र आकाश में सूर्य के मार्ग के बाहर स्थित रहें, और उन चमकते ज्योतियों के बीच त्रिशंकु सिर नीचे किए देवता की तरह रहें।

English meaning

Told this, all the gods replied to the best of sages: So be it, blessings on you. Let all these many stars stand in the sky outside the path of the sun, best of sages, and among those blazing lights let Trishanku stand, head down, like an immortal.

32 1.60.32

अनुयास्यन्ति चैतानि ज्योतींषि नृपसत्तमम् ।
कृतार्थं कीर्तिमन्तं च स्वर्गलोकगतं यथा ॥

anuyāsyanti caitāni jyotīṃṣi nṛpasattamam |
kṛtārthaṃ kīrtimantaṃ ca svargalokagataṃ yathā ||

हिंदी अर्थ

और ये ज्योतियाँ उस नृपश्रेष्ठ के साथ रहेंगी, जो कृतार्थ और यशस्वी होगा, मानो स्वर्ग पहुँच गया हो।

English meaning

And these lights will attend on that best of kings, fulfilled and famous, as if he had reached heaven.

33 1.60.33

विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा सर्वदेवैरभिष्टुतः ।
ऋषिभिश्च महातेजा बाढमित्याह देवताः ॥

viśvāmitrastu dharmātmā sarvadevairabhiṣṭutaḥ |
ṛṣibhiśca mahātejā bāḍhamityāha devatāḥ ||

हिंदी अर्थ

सब देवताओं और ऋषियों से प्रशंसित धर्मात्मा महातेजस्वी विश्वामित्र ने देवताओं से कहा: ठीक है।

English meaning

The righteous and radiant Vishvamitra, praised by all the gods and sages, said to the gods: Very well.

34 1.60.34

ततो देवा महात्मानो मुनयश्च तपोधनाः ।
जग्मुर्यथाऽऽगतं सर्वे यज्ञस्यान्ते नरोत्तम ॥

tato devā mahātmāno munayaśca tapodhanāḥ |
jagmuryathā''gataṃ sarve yajñasyānte narottama ||

हिंदी अर्थ

हे नरोत्तम, फिर यज्ञ के अंत में महात्मा देवता और तपोधन ऋषि सब जैसे आए थे वैसे लौट गए।

English meaning

Then the great souled gods and the sages rich in penance all went back as they had come, at the end of the sacrifice, best of men.

Next sarga · Bala Kanda 61Ambarisha's Lost HorseVishwamitra moves to Pushkara. Indra steals the sacrificial horse of King Ambarisha, and the king buys Shunahshepa, a sage's son, to offer in its place.

Characters in this sarga

All characters