Skip to content
Bala Kanda Sarga 58 of 77 24 shlokas Journey stop 3
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 58

Trishanku Seeks Vishwamitra

बालकांड, सर्ग 58: त्रिशंकु विश्वामित्र की शरण में

Vasishtha's sons curse Trishanku to become an outcaste. In his misery he goes to Vishwamitra, who promises to send him to heaven in his body.

वसिष्ठ के पुत्र त्रिशंकु को चांडाल होने का शाप देते हैं। दुखी होकर वे विश्वामित्र के पास जाते हैं, जो उन्हें सशरीर स्वर्ग भेजने का वचन देते हैं।

1 1.58.1

ततस्त्रिशङ्कोर्वचनं श्रुत्वा क्रोधसमन्वितम् ।
ऋषिपुत्रशतं राम राजानमिदमब्रवीत् ॥

tatastriśaṅkorvacanaṃ śrutvā krodhasamanvitam |
ṛṣiputraśataṃ rāma rājānamidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

हे राम, त्रिशंकु के वचन सुनकर ऋषि के सौ पुत्र क्रोधित हुए और राजा से बोले:

English meaning

Hearing Trishanku's words, Rama, the hundred sons of the sage were angered and said to the king:

2 1.58.2

प्रत्याख्यातो हि दुर्बुद्धे गुरुणा सत्यवादिना ।
तं कथं समतिक्रम्य शाखान्तरमुपेयिवान् ॥

pratyākhyāto hi durbuddhe guruṇā satyavādinā |
taṃ kathaṃ samatikramya śākhāntaramupeyivān ||

हिंदी अर्थ

हे दुर्बुद्धि, तुम्हारे सत्यवादी गुरु ने तुम्हें मना किया। उन्हें लाँघकर तुम दूसरी शाखा के पास कैसे आ गए?

English meaning

Foolish one, you were refused by your truthful teacher. How can you pass him over and come to another branch?

3 1.58.3

इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमो गुरुः ।
न चातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिनः ॥

ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ purodhāḥ paramo guruḥ |
na cātikramituṃ śakyaṃ vacanaṃ satyavādinaḥ ||

हिंदी अर्थ

सब इक्ष्वाकुओं के लिए पुरोहित ही परम गुरु है, और उस सत्यवादी का वचन लाँघा नहीं जा सकता।

English meaning

For all the Ikshvakus the family priest is the highest teacher, and the word of that truthful one cannot be overruled.

4 1.58.4

अशक्यमिति चोवाच वसिष्ठो भगवानृषिः ।
तं वयं वै समाहर्तुं क्रतुं शक्ताःकथं तव ॥

aśakyamiti covāca vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |
taṃ vayaṃ vai samāhartuṃ kratuṃ śaktāḥkathaṃ tava ||

हिंदी अर्थ

भगवान ऋषि वसिष्ठ ने कहा कि यह असंभव है। हम तुम्हारा यज्ञ कैसे करा सकते हैं?

English meaning

The holy sage Vasishtha said it cannot be done. How could we perform your sacrifice?

5 1.58.5

बालिशस्त्वं नरश्रेष्ठ गम्यतां स्वपुरं पुनः ।
याजने भगवाञ्छक्तस्त्रैलोक्यस्यापि पार्थिव ।
अवमानं च तत्कर्तुं तस्य शक्ष्यामहे कथम् ॥

bāliśastvaṃ naraśreṣṭha gamyatāṃ svapuraṃ punaḥ |
yājane bhagavāñchaktastrailokyasyāpi pārthiva |
avamānaṃ ca tatkartuṃ tasya śakṣyāmahe katham ||

हिंदी अर्थ

हे नरश्रेष्ठ, तुम नासमझ हो। अपने नगर लौट जाओ। हे राजन, भगवान तीनों लोकों के लिए भी यज्ञ करा सकते हैं। हम उनका अपमान कैसे कर सकते हैं?

English meaning

You are foolish, best of men. Go back to your city. The holy one is able to perform sacrifices even for the three worlds, king. How could we insult him?

6 1.58.6

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधपर्याकुलाक्षरम् ।
स राजा पुनरेवैतानिदं वचनमब्रवीत् ॥

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā krodhaparyākulākṣaram |
sa rājā punarevaitānidaṃ vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

उनके क्रोध भरे वचन सुनकर राजा ने उनसे फिर कहा:

English meaning

Hearing their words, spoken in anger, the king said to them again:

7 1.58.7

प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च ।
अन्यां गतिं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु तपोधनाः ॥

pratyākhyāto'smi guruṇā guruputraistathaiva ca |
anyāṃ gatiṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu tapodhanāḥ ||

हिंदी अर्थ

मुझे गुरु ने भी मना किया और गुरुपुत्रों ने भी। मैं कहीं और जाऊँगा। हे तपोधनो, आपका कल्याण हो।

English meaning

I have been refused by my teacher and by my teacher's sons as well. I shall go elsewhere. Farewell, you who are rich in penance.

8 1.58.8

ऋषिपुत्रास्तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं घोराभिसंहितम् ।
शेपुः परमसङ्कृद्धाश्चण्डालत्वं गमिष्यसि ॥

ṛṣiputrāstu tacchrutvā vākyaṃ ghorābhisaṃhitam |
śepuḥ paramasaṅkṛddhāścaṇḍālatvaṃ gamiṣyasi ||

हिंदी अर्थ

ये भयानक आशय वाले वचन सुनकर ऋषिपुत्र अत्यंत क्रुद्ध हुए और उन्होंने शाप दिया: तुम चांडाल बन जाओगे।

English meaning

Hearing these words of dreadful intent, the sons of the sage were furious and cursed him: You shall become a chandala.

9 1.58.9

एवमुक्त्वा महात्मनो विविशुस्ते स्वमाश्रमम् ।
अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गतः ॥

evamuktvā mahātmano viviśuste svamāśramam |
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ rājā caṇḍālatāṃ gataḥ ||

हिंदी अर्थ

यह कहकर वे महात्मा अपने आश्रम में चले गए। रात बीतने पर राजा चांडाल बन गए।

English meaning

Having said this, the great souls went into their hermitage. When the night had passed, the king had become a chandala.

10 1.58.10

नीलवस्त्रधरो नीलः पुरुषो ध्वस्तमूर्धजः ।
चित्यमाल्यानुलेपश्च आयसाभरणोऽभवत् ॥

nīlavastradharo nīlaḥ puruṣo dhvastamūrdhajaḥ |
cityamālyānulepaśca āyasābharaṇo'bhavat ||

हिंदी अर्थ

वे नीले वस्त्र पहने, साँवले, रूखे बालों वाले, श्मशान की माला और लेप लगाए, लोहे के आभूषण पहने पुरुष बन गए।

English meaning

He became a dark man in dark clothes, with rough hair, with garlands and paste from the cremation ground and ornaments of iron.

11 1.58.11

तं दृष्टवा मन्त्रिणस्सर्वे त्यज्य चण्डालरूपिणम् ।
प्राद्रवन् सहिता राम पौरा येऽस्यानुगामिनः ॥

taṃ dṛṣṭavā mantriṇassarve tyajya caṇḍālarūpiṇam |
prādravan sahitā rāma paurā ye'syānugāminaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे राम, उन्हें चांडाल रूप में देखकर उनके सब मंत्री और साथ आए नगरवासी उन्हें छोड़कर एक साथ भाग गए।

English meaning

Seeing him in the form of a chandala, all his ministers and the citizens who followed him left him and fled together, Rama.

12 1.58.12

एको हि राजा काकुत्स्थ जगाम परमात्मवान् ।
दह्यमानो दिवारात्रं विश्वामित्रं तपोनिधिम् ॥

eko hi rājā kākutstha jagāma paramātmavān |
dahyamāno divārātraṃ viśvāmitraṃ taponidhim ||

हिंदी अर्थ

हे काकुत्स्थ, अकेले, आत्मसंयमी राजा दिन रात जलते हुए तपोनिधि विश्वामित्र के पास गए।

English meaning

Alone, Kakutstha, the king, master of himself, burning day and night, went to Vishvamitra, treasure house of penance.

13 1.58.13

विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा राजानं विफलीकृतम् ।
चण्डालरूपिणं राम मुनिः कारुण्यमागतः ॥

viśvāmitrastu taṃ dṛṣṭvā rājānaṃ viphalīkṛtam |
caṇḍālarūpiṇaṃ rāma muniḥ kāruṇyamāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

हे राम, राजा को विफल और चांडाल रूप में देखकर मुनि विश्वामित्र को दया आ गई।

English meaning

Seeing the king made fruitless and in the form of a chandala, Rama, the sage Vishvamitra was moved to pity.

14 1.58.14

कारुण्यात्स महातेजा वाक्यं परमधार्मिकः ।
इदं जगाद भद्रं ते राजानं घोररूपिणम् ॥

kāruṇyātsa mahātejā vākyaṃ paramadhārmikaḥ |
idaṃ jagāda bhadraṃ te rājānaṃ ghorarūpiṇam ||

हिंदी अर्थ

हे राम, तुम्हारा कल्याण हो, दया से उस महातेजस्वी परम धार्मिक मुनि ने उस भयानक रूप वाले राजा से ये वचन कहे:

English meaning

Out of pity the radiant and most righteous sage said these words to the king of dreadful form, bless you:

15 1.58.15

किमागमनकार्यं ते राजपुत्र महाबल ।
अयोध्याधिपते वीर शापाच्चण्डालतां गतः ॥

kimāgamanakāryaṃ te rājaputra mahābala |
ayodhyādhipate vīra śāpāccaṇḍālatāṃ gataḥ ||

हिंदी अर्थ

हे महाबली राजकुमार, हे अयोध्या के वीर स्वामी, शाप से चांडाल बने तुम यहाँ किस कार्य से आए हो?

English meaning

What brings you here, mighty prince, heroic lord of Ayodhya, turned into a chandala by a curse?

16 1.58.16

अथ तद्वाक्यमाज्ञाय राजा चण्डालतां गतः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥

atha tadvākyamājñāya rājā caṇḍālatāṃ gataḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ vākyajño vākyakovidam ||

हिंदी अर्थ

उनके वचन समझकर चांडाल बने वाक्पटु राजा ने हाथ जोड़कर उस वाक्कुशल मुनि से कहा:

English meaning

Understanding his words, the king who had become a chandala, skilled in speech, joined his palms and said to that master of words:

17 1.58.17

प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च ।
अनवाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्ययः ॥

pratyākhyāto'smi guruṇā guruputraistathaiva ca |
anavāpyaiva taṃ kāmaṃ mayā prāpto viparyayaḥ ||

हिंदी अर्थ

मुझे गुरु ने और गुरुपुत्रों ने भी मना कर दिया। अपना मनोरथ पाए बिना ही मुझ पर यह विपत्ति आ गई।

English meaning

I have been refused by my teacher and by my teacher's sons. Without gaining my wish, I have met with this reverse.

18 1.58.18

सशरीरो दिवं यायामिति मे सौम्यदर्शनम् ।
मया चेष्टं क्रतुशतं तच्च नाऽवाप्यते फलम् ॥

saśarīro divaṃ yāyāmiti me saumyadarśanam |
mayā ceṣṭaṃ kratuśataṃ tacca nā'vāpyate phalam ||

हिंदी अर्थ

हे सौम्य, मेरी इच्छा सशरीर स्वर्ग जाने की थी। मैंने सौ यज्ञ किए, फिर भी वह फल नहीं मिलता।

English meaning

Gentle one, my wish was to go to heaven in my body. I have performed a hundred sacrifices, yet I do not gain that fruit.

19 1.58.19

अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन ।
कृच्छ्रेष्वपि गत स्सौम्य क्षत्रधर्मेण ते शपे ॥

anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadācana |
kṛcchreṣvapi gata ssaumya kṣatradharmeṇa te śape ||

हिंदी अर्थ

हे सौम्य, मैंने पहले कभी झूठ नहीं बोला और संकट में भी कभी नहीं बोलूँगा। मैं क्षत्रिय धर्म की शपथ लेकर कहता हूँ।

English meaning

I have never spoken a lie before and never will, even in hardship, gentle one. I swear to you by the duty of a kshatriya.

20 1.58.20

यज्ञैर्बहुविधैरिष्टं प्रजा धर्मेण पालिताः ।
गुरवश्च महात्मान श्शीलवृत्तेन तोषिताः ॥

yajñairbahuvidhairiṣṭaṃ prajā dharmeṇa pālitāḥ |
guravaśca mahātmāna śśīlavṛttena toṣitāḥ ||

हिंदी अर्थ

मैंने अनेक प्रकार के यज्ञ किए, धर्म से प्रजा का पालन किया, और अपने आचरण से महात्मा गुरुओं को संतुष्ट किया।

English meaning

I have performed sacrifices of many kinds, protected my people by dharma, and pleased my great souled teachers by my conduct.

21 1.58.21

धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं चाहर्तुमिच्छतः ।
परितोषं न गच्छन्ति गुरवो मुनिपुङ्गव ॥

dharme prayatamānasya yajñaṃ cāhartumicchataḥ |
paritoṣaṃ na gacchanti guravo munipuṅgava ||

हिंदी अर्थ

फिर भी, हे मुनिश्रेष्ठ, धर्म में प्रयत्नशील और यज्ञ करने के इच्छुक मुझसे मेरे गुरु संतुष्ट नहीं होते।

English meaning

Yet, best of sages, though I strive in dharma and wish to perform a sacrifice, my teachers are not satisfied.

22 1.58.22

दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् ।
दैवेनाक्रम्यते सर्वं दैवं हि परमा गतिः ॥

daivameva paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam |
daivenākramyate sarvaṃ daivaṃ hi paramā gatiḥ ||

हिंदी अर्थ

मुझे लगता है भाग्य ही सर्वोपरि है और पुरुषार्थ व्यर्थ है। सब कुछ भाग्य से दब जाता है; भाग्य ही परम गति है।

English meaning

I think fate alone is supreme and human effort useless. Everything is overcome by fate; fate is the final course.

23 1.58.23

तस्य मे परमार्तस्य प्रसादमभिकाङ्क्षतः ।
कर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मणः ॥

tasya me paramārtasya prasādamabhikāṅkṣataḥ |
kartumarhasi bhadraṃ te daivopahatakarmaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

मैं अत्यंत दुखी हूँ और आपकी कृपा चाहता हूँ, मेरे कर्म भाग्य से नष्ट हो गए हैं। आपका कल्याण हो; कृपा कीजिए।

English meaning

I am in deep distress and long for your grace, my deeds struck down by fate. Bless you; please grant it.

24 1.58.24

नान्यां गतिं गमिष्यामि नान्यश्शरणमस्ति मे ।
दैवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि ॥

nānyāṃ gatiṃ gamiṣyāmi nānyaśśaraṇamasti me |
daivaṃ puruṣakāreṇa nivartayitumarhasi ||

हिंदी अर्थ

मैं किसी और का सहारा नहीं लूँगा; मेरा कोई और आश्रय नहीं। आप पुरुषार्थ से भाग्य को पलट सकते हैं।

English meaning

I will go to no other refuge; I have no other shelter. You can turn back fate by human effort.

Next sarga · Bala Kanda 59The Sacrifice for TrishankuVishwamitra summons the sages to his sacrifice. Vasishtha's sons and Mahodaya mock it, and Vishwamitra curses them.

Characters in this sarga

All characters