ततस्सन्तप्तहृदयः स्मरन्निग्रहमात्मनः । विनिश्श्वस्य विनिश्श्वस्य कृतवैरो महत्मना । स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव । तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महत्तपः । फलमूलाशनो दान्तश्चकार सुमहत्तपः ॥
tatassantaptahṛdayaḥ smarannigrahamātmanaḥ | viniśśvasya viniśśvasya kṛtavairo mahatmanā | sa dakṣiṇāṃ diśaṃ gatvā mahiṣyā saha rāghava | tatāpa paramaṃ ghoraṃ viśvāmitro mahattapaḥ | phalamūlāśano dāntaścakāra sumahattapaḥ ||
हिंदी अर्थ फिर अपनी पराजय याद करके हृदय में जलते हुए, बार बार साँस भरते हुए, उन महात्मा से वैर ठानकर, हे राघव, विश्वामित्र अपनी रानी के साथ दक्षिण दिशा में गए और परम घोर तप किया। फल मूल खाकर, संयमी होकर उन्होंने अत्यंत महान तप किया।
English meaning Then, his heart burning as he remembered his defeat, sighing again and again, having made an enemy of the great soul, Vishvamitra went to the south with his queen, Raghava, and performed supreme and terrible penance. Living on fruit and roots and self controlled, he practised very great penance.
अथास्य जज्ञिरे पुत्रास्सत्यधर्मपरायणाः । हविष्यन्दो मधुष्यन्दो दृढनेत्रो महारथः ॥
athāsya jajñire putrāssatyadharmaparāyaṇāḥ | haviṣyando madhuṣyando dṛḍhanetro mahārathaḥ ||
हिंदी अर्थ फिर उनके सत्य और धर्म में लगे पुत्र हुए: हविष्यंद, मधुष्यंद, दृढ़नेत्र और महारथ।
English meaning Then sons were born to him, devoted to truth and dharma: Havishyanda, Madhushyanda, Dridhanetra and Maharatha.
पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मा लोकपितामहः । अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम् ॥
pūrṇe varṣasahasre tu brahmā lokapitāmahaḥ | abravīnmadhuraṃ vākyaṃ viśvāmitraṃ tapodhanam ||
हिंदी अर्थ पूरे एक हजार वर्ष बीतने पर लोकपितामह ब्रह्मा ने तपोधन विश्वामित्र से मधुर वचन कहे:
English meaning When a full thousand years had passed, Brahma, Grandsire of the worlds, spoke sweetly to Vishvamitra, rich in penance:
चिता राजर्षिलोकास्ते तपसा कुशिकात्मज । अनेन तपसा त्वां तु राजर्षिरिति विद्महे ॥
citā rājarṣilokāste tapasā kuśikātmaja | anena tapasā tvāṃ tu rājarṣiriti vidmahe ||
हिंदी अर्थ हे कुशिकपुत्र, तुमने अपने तप से राजर्षियों के लोक जीत लिए हैं। इस तप से हम तुम्हें राजर्षि मानते हैं।
English meaning Son of Kushika, by your penance you have won the worlds of the royal sages. By this penance we know you as a royal sage.
एवमुक्त्वा महातेजा जगाम सह दैवतैः । त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं लोकानां परमेश्वरः ॥
evamuktvā mahātejā jagāma saha daivataiḥ | triviṣṭapaṃ brahmalokaṃ lokānāṃ parameśvaraḥ ||
हिंदी अर्थ यह कहकर लोकों के परमेश्वर महातेजस्वी देवताओं के साथ स्वर्ग, ब्रह्मलोक चले गए।
English meaning Having said this, the radiant supreme lord of the worlds went with the gods to heaven, to the world of Brahma.
विश्वामित्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः । दुःखेन महताऽऽविष्टस्समन्युरिदमब्रवीत् ॥
viśvāmitro'pi tacchrutvā hriyā kiñcidavāṅmukhaḥ | duḥkhena mahatā''viṣṭassamanyuridamabravīt ||
हिंदी अर्थ यह सुनकर लज्जा से कुछ मुँह नीचा किए, बड़े दुख से भरे और क्रोधित विश्वामित्र ने कहा:
English meaning Hearing this, Vishvamitra, his face lowered a little in shame, overcome with great sorrow and angry, said:
तपश्च सुमहत्तप्तं राजर्षिरिति मां विदुः । देवास्सर्षिगणास्सर्वे नास्ति मन्ये तपःफलम् ॥
tapaśca sumahattaptaṃ rājarṣiriti māṃ viduḥ | devāssarṣigaṇāssarve nāsti manye tapaḥphalam ||
हिंदी अर्थ मैंने अत्यंत महान तप किया, फिर भी ऋषियों सहित सब देवता मुझे केवल राजर्षि मानते हैं। मुझे लगता है तप का कोई फल नहीं।
English meaning I have practised very great penance, and all the gods with the hosts of sages know me only as a royal sage. I think there is no fruit of penance.
इति निश्चित्य मनसा भूय एव महातपाः । तपश्चकार काकुत्स्थ परमं परमात्मवान् ॥
iti niścitya manasā bhūya eva mahātapāḥ | tapaścakāra kākutstha paramaṃ paramātmavān ||
हिंदी अर्थ मन में यह निश्चय करके, हे काकुत्स्थ, उस आत्मसंयमी महातपस्वी ने फिर परम तप किया।
English meaning Resolving this in his mind, Kakutstha, the great ascetic, master of himself, practised supreme penance once more.
एतस्मिन्नेव काले तु सत्यवादी जितेन्द्रियः । त्रिशङ्कुरिति विख्यात इक्ष्वाकुकुलवर्धनः ॥
etasminneva kāle tu satyavādī jitendriyaḥ | triśaṅkuriti vikhyāta ikṣvākukulavardhanaḥ ||
हिंदी अर्थ उसी समय इक्ष्वाकु वंश को बढ़ाने वाले त्रिशंकु नाम के एक सत्यवादी और जितेंद्रिय राजा थे।
English meaning At that very time there was a king of the Ikshvaku line known as Trishanku, truthful and master of his senses.
तस्य बुद्धिस्समुत्पन्ना यजेयमिति राघव । गच्छेयं स्वशरीरेण देवानां परमां गतिम् ॥
tasya buddhissamutpannā yajeyamiti rāghava | gaccheyaṃ svaśarīreṇa devānāṃ paramāṃ gatim ||
हिंदी अर्थ हे राघव, उनके मन में विचार आया: मैं यज्ञ करूँगा और अपने शरीर सहित देवताओं के परम धाम जाऊँगा।
English meaning Raghava, the thought came to him: I will perform a sacrifice and go in my own body to the highest abode of the gods.
स वसिष्ठं समाहूय कथयामास चिन्तितम् । अशक्यमिति चाप्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना ॥
sa vasiṣṭhaṃ samāhūya kathayāmāsa cintitam | aśakyamiti cāpyukto vasiṣṭhena mahātmanā ||
हिंदी अर्थ उन्होंने वसिष्ठ को बुलाकर अपना विचार बताया, और महात्मा वसिष्ठ ने कहा: यह असंभव है।
English meaning He summoned Vasishtha and told him what he had in mind, and the great souled Vasishtha told him: It cannot be done.
प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन स ययौदक्षिणां दिशम् । ततस्तत्कर्मसिद्ध्यर्थं पुत्रां स्तस्य गतो नृपः ॥
pratyākhyāto vasiṣṭhena sa yayaudakṣiṇāṃ diśam | tatastatkarmasiddhyarthaṃ putrāṃ stasya gato nṛpaḥ ||
हिंदी अर्थ वसिष्ठ से इनकार पाकर राजा वह कार्य सिद्ध कराने के लिए दक्षिण दिशा में वसिष्ठ के पुत्रों के पास गए।
English meaning Refused by Vasishtha, the king went to the south, to Vasishtha's sons, to get the task accomplished.
वासिष्ठा दीर्घतपसस्तपो यत्र हि तेपिरे । त्रिशंङ्कुस्सुमहातेजा श्शतं परमभास्वरम् । वसिष्ठपुत्रान् ददृशे तप्यमानान् यशस्विनः ॥
vāsiṣṭhā dīrghatapasastapo yatra hi tepire | triśaṃṅkussumahātejā śśataṃ paramabhāsvaram | vasiṣṭhaputrān dadṛśe tapyamānān yaśasvinaḥ ||
हिंदी अर्थ जहाँ वसिष्ठ के पुत्र दीर्घकाल से तप कर रहे थे, वहाँ महातेजस्वी त्रिशंकु ने वसिष्ठ के सौ अत्यंत तेजस्वी, यशस्वी पुत्रों को तप करते देखा।
English meaning Where the sons of Vasishtha had long practised penance, the radiant Trishanku saw the hundred renowned sons of Vasishtha, shining brightly, at their penance.
15-16
1.57.15-16
Copy link
सोऽभिगम्य महात्मनस्सर्वानेव गुरोस्सुतान् । अभिवाद्यानुपूर्व्येण ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः । अब्रवीत्सुमहाभगान्सर्वानेव कृताञ्जलिः ॥
so'bhigamya mahātmanassarvāneva gurossutān | abhivādyānupūrvyeṇa hriyā kiñcidavāṅmukhaḥ | abravītsumahābhagānsarvāneva kṛtāñjaliḥ ||
हिंदी अर्थ गुरु के उन सब महात्मा पुत्रों के पास जाकर उन्होंने क्रम से प्रणाम किया, लज्जा से कुछ मुँह नीचा किए, और हाथ जोड़कर उन सब महाभागों से कहा:
English meaning Going up to all the great souled sons of his teacher, he saluted them in order, his face lowered a little in shame, and with folded hands said to all those fortunate ones:
शरणं वः प्रपद्येऽहं शरण्यान् शरणागतः । प्रत्याख्यातोऽस्मि भद्रं वो वसिष्ठेन महात्मना ॥
śaraṇaṃ vaḥ prapadye'haṃ śaraṇyān śaraṇāgataḥ | pratyākhyāto'smi bhadraṃ vo vasiṣṭhena mahātmanā ||
हिंदी अर्थ हे शरणदाताओ, मैं आपकी शरण में आया हूँ। आपका कल्याण हो; महात्मा वसिष्ठ ने मुझे मना कर दिया है।
English meaning I come to you for refuge, you who give refuge. Blessings on you; I have been refused by the great souled Vasishtha.
यष्टुकामो महायज्ञं तदनुज्ञातुमर्हथ । गुरुपुत्रानहं सर्वान्नमस्कृत्य प्रसादये ॥
yaṣṭukāmo mahāyajñaṃ tadanujñātumarhatha | guruputrānahaṃ sarvānnamaskṛtya prasādaye ||
हिंदी अर्थ मैं महायज्ञ करना चाहता हूँ; कृपया अनुमति दीजिए। अपने गुरु के सब पुत्रों को नमस्कार करके मैं आपकी कृपा चाहता हूँ।
English meaning I wish to perform a great sacrifice; please permit it. Bowing to all of you, my teacher's sons, I seek your favour.
शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणान् तपसि स्थितान् । ते मां भवन्तस्सिद्ध्यर्थं याजयन्तु समाहिताः । सशरीरो यथाऽहं हि देवलोकमवाप्नुयाम् ॥
śirasā praṇato yāce brāhmaṇān tapasi sthitān | te māṃ bhavantassiddhyarthaṃ yājayantu samāhitāḥ | saśarīro yathā'haṃ hi devalokamavāpnuyām ||
हिंदी अर्थ सिर झुकाकर मैं तप में स्थित आप ब्राह्मणों से याचना करता हूँ: सावधानी से मेरा यज्ञ कराइए, जिससे मैं सशरीर देवलोक पहुँच सकूँ।
English meaning Bowing my head I ask you brahmins, steadfast in penance: perform the sacrifice for me with care, so that I may reach the world of the gods in my body.
प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन गतिमन्यां तपोधनाः । गुरुपुत्रानृते सर्वान्नाहं पश्यामि काञ्चन ॥
pratyākhyāto vasiṣṭhena gatimanyāṃ tapodhanāḥ | guruputrānṛte sarvānnāhaṃ paśyāmi kāñcana ||
हिंदी अर्थ हे तपोधनो, वसिष्ठ से इनकार पाकर मुझे आप गुरुपुत्रों के सिवा कोई और सहारा नहीं दिखता।
English meaning Refused by Vasishtha, you who are rich in penance, I see no other refuge than all of you, my teacher's sons.
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः । पुरोधसस्तु विद्वांसस्तारयन्ति सदा नृपान् । तस्मादनन्तरं सर्वे भवन्तो दैवतं मम ॥
ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ purodhāḥ paramā gatiḥ | purodhasastu vidvāṃsastārayanti sadā nṛpān | tasmādanantaraṃ sarve bhavanto daivataṃ mama ||
हिंदी अर्थ सब इक्ष्वाकुओं के लिए पुरोहित ही परम गति है, और विद्वान पुरोहित सदा राजाओं का उद्धार करते हैं। इसलिए उनके बाद आप सब मेरे देवता हैं।
English meaning For all the Ikshvakus the family priest is the highest refuge, and learned priests always save kings. So next to him, all of you are my gods.