Skip to content
Bala Kanda Sarga 56 of 77 24 shlokas Journey stop 3
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 56

The Brahmadanda Prevails

बालकांड, सर्ग 56: ब्रह्मदंड की विजय

Vasishtha holds up his staff and swallows every weapon, even the Brahmastra. Humbled, Vishwamitra declares that a warrior's might is nothing beside a brahmin's power and begins penance to become a brahmarshi.

वसिष्ठ अपना दंड उठाकर हर अस्त्र को, ब्रह्मास्त्र तक को, निगल लेते हैं। लज्जित विश्वामित्र मानते हैं कि क्षत्रिय बल ब्रह्मतेज के आगे कुछ नहीं, और ब्रह्मर्षि बनने के लिए तप आरंभ करते हैं।

1 1.56.1

एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महाबलः ।
आग्नेयमस्त्रमुत्क्षिप्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

evamukto vasiṣṭhena viśvāmitro mahābalaḥ |
āgneyamastramutkṣipya tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ||

हिंदी अर्थ

वसिष्ठ के ऐसा कहने पर महाबली विश्वामित्र ने आग्नेय अस्त्र उठाया और कहा: ठहरो, ठहरो।

English meaning

Told this by Vasishtha, the mighty Vishvamitra raised the Agneya weapon and said: Stand, stand.

2 1.56.2

ब्रह्मदण्डं समुत्क्षिप्य कालदण्डमिवाऽपरम् ।
वसिष्ठो भगवान् क्रोधादिदं वचनमब्रवीत् ॥

brahmadaṇḍaṃ samutkṣipya kāladaṇḍamivā'param |
vasiṣṭho bhagavān krodhādidaṃ vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

मृत्यु के दूसरे दंड जैसा अपना ब्रह्मदंड उठाकर भगवान वसिष्ठ ने क्रोध से कहा:

English meaning

Raising his staff of Brahman like a second rod of death, the holy Vasishtha said in anger:

3 1.56.3

क्षत्रबन्धो स्थितोस्म्येष यद्बलं तद्विदर्शय ।
नाशयाम्यद्य ते दर्पं शस्त्रस्य तव गाधिज ॥

kṣatrabandho sthitosmyeṣa yadbalaṃ tadvidarśaya |
nāśayāmyadya te darpaṃ śastrasya tava gādhija ||

हिंदी अर्थ

हे क्षत्रियाधम, मैं यह खड़ा हूँ। जो बल हो वह दिखाओ। हे गाधिपुत्र, आज मैं तुम्हारे शस्त्रों का घमंड नष्ट कर दूँगा।

English meaning

You disgrace to the kshatriyas, here I stand. Show whatever strength you have. Son of Gadhi, today I shall destroy your pride in your weapons.

4 1.56.4

क्व च ते क्षत्रियबलं क्व च ब्रह्मबलं महत् ।
पश्य ब्रह्मबलं दिव्यं मम क्षत्रियपांसन ॥

kva ca te kṣatriyabalaṃ kva ca brahmabalaṃ mahat |
paśya brahmabalaṃ divyaṃ mama kṣatriyapāṃsana ||

हिंदी अर्थ

कहाँ क्षत्रिय का बल और कहाँ ब्रह्म का महान बल? हे क्षत्रियकुलकलंक, मेरा दिव्य ब्रह्मबल देखो।

English meaning

What is the strength of a kshatriya beside the great strength of Brahman? Shame of the kshatriyas, see my divine spiritual strength.

5 1.56.5

तस्यास्त्रं गाधिपुत्रस्य घोरमाग्नेयमुद्यतम् ।
ब्रह्मदण्डेन तच्छान्तमग्नेर्वेग इवाम्भसा ॥

tasyāstraṃ gādhiputrasya ghoramāgneyamudyatam |
brahmadaṇḍena tacchāntamagnervega ivāmbhasā ||

हिंदी अर्थ

गाधिपुत्र का उठाया भयानक आग्नेय अस्त्र ब्रह्मदंड से वैसे ही शांत हो गया जैसे जल से अग्नि का वेग।

English meaning

The dreadful Agneya weapon raised by the son of Gadhi was quenched by the staff of Brahman, as the force of fire is by water.

6 1.56.6

वारुणं चैव रौद्रं च ऐन्द्रं पाशुपतं तथा ।
ऐषीकं चापि चिक्षेप कुपितो गाधिनन्दनः ॥

vāruṇaṃ caiva raudraṃ ca aindraṃ pāśupataṃ tathā |
aiṣīkaṃ cāpi cikṣepa kupito gādhinandanaḥ ||

हिंदी अर्थ

क्रोध में गाधिपुत्र ने वारुण, रौद्र, ऐंद्र, पाशुपत और ऐषीक अस्त्र चलाए।

English meaning

In anger the son of Gadhi hurled the Varuna, Raudra, Aindra and Pashupata weapons, and the Aishika.

7-12 1.56.7-12

मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा ।
जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने ।
शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम् ।
ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च ।
पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे ।
दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च ।
धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च ।
वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा ।
शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा ।
वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम् ।
त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम् ।
एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन ।
वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत् ॥

mānavaṃ mohanaṃ caiva gāndharvaṃ svāpanaṃ tathā |
jṛmbhaṇaṃ mādanaṃ caiva saṃtāpanavilāpane |
śoṣaṇaṃ dāraṇaṃ caiva vajramastraṃ sudurjayam |
brahmapāśaṃ kālapāśaṃ vāruṇaṃ pāśameva ca |
painākāstraṃ ca dayitaṃ śuṣkārdre aśanī ubhe |
daṇḍāstramatha paiśācaṃ krauñcamastraṃ tathaiva ca |
dharmacakraṃ kālacakraṃ viṣṇucakraṃ tathaiva ca |
vāyavyaṃ mathanaṃ caiva astraṃ hayaśirastathā |
śaktidvayaṃ ca cikṣepa kaṅkālaṃ musalaṃ tathā |
vaidyādharaṃ mahāstraṃ ca kālāstramatha dāruṇam |
triśūlamastraṃ ghoraṃ ca kāpālamatha kaṅkaṇam |
etānyastrāṇi cikṣepa sarvāṇi raghunandana |
vasiṣṭhe japatāṃ śreṣṭhe tadadbhutamivābhavat ||

हिंदी अर्थ

मानव और मोहन, गांधर्व और स्वापन, जृंभण और मादन, संतापन और विलापन, शोषण और दारण, दुर्जय वज्र, ब्रह्मपाश, कालपाश और वारुणपाश, प्रिय पिनाक, शुष्क और आर्द्र दोनों अशनि, दंड, पैशाच और क्रौंच अस्त्र, धर्मचक्र, कालचक्र और विष्णुचक्र, वायव्य, मथन और हयशिर, दो शक्तियाँ, कंकाल और मुसल, विद्याधरों का महास्त्र, भयानक काल अस्त्र, भयंकर त्रिशूल, कपाल और कंकण: हे रघुनंदन, ये सब अस्त्र उन्होंने जप करने वालों में श्रेष्ठ वसिष्ठ पर चलाए, और वह अद्भुत दृश्य था।

English meaning

Manava and Mohana, Gandharva and Svapana, Jrimbhana and Madana, Santapana and Vilapana, Shoshana and Darana, the invincible Vajra, the noose of Brahma, the noose of Kala and the noose of Varuna, the beloved Pinaka, the two thunderbolts Dry and Wet, the Danda, the Paishacha and the Krauncha weapons, the Dharma discus, Kala discus and Vishnu discus, the Vayavya, Mathana and Hayashiras, two spears, the Kankala and Musala, the great weapon of the vidyadharas, the dreadful Kala weapon, the fearful trident, the Kapala and Kankana: all these weapons, joy of the Raghus, he hurled at Vasishtha, best of those who pray, and it was a wonder to see.

13 1.56.13

तानि सर्वाणि दण्डेन ग्रसते ब्रह्मणस्सुतः ।
तेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान् गाधिनन्दनः ॥

tāni sarvāṇi daṇḍena grasate brahmaṇassutaḥ |
teṣu śānteṣu brahmāstraṃ kṣiptavān gādhinandanaḥ ||

हिंदी अर्थ

ब्रह्मपुत्र ने उन सबको अपने दंड से निगल लिया। उनके शांत होने पर गाधिपुत्र ने ब्रह्मास्त्र चलाया।

English meaning

The son of Brahma swallowed them all with his staff. When they were quenched, the son of Gadhi hurled the Brahma weapon.

14-15 1.56.14-15

तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवास्साग्निपुरोगमाः ।
देवर्षयश्च सम्भ्रान्तागन्धर्वास्समहोरगाः ।
त्रैलोक्यमासीत्सन्तप्तं ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते ॥

tadastramudyataṃ dṛṣṭvā devāssāgnipurogamāḥ |
devarṣayaśca sambhrāntāgandharvāssamahoragāḥ |
trailokyamāsītsantaptaṃ brahmāstre samudīrite ||

हिंदी अर्थ

उस अस्त्र को उठा देखकर अग्नि आदि देवता, देवर्षि, गंधर्व और महानाग घबरा गए, और ब्रह्मास्त्र छोड़े जाने पर तीनों लोक तप उठे।

English meaning

Seeing that weapon raised, the gods led by Agni, the divine sages, the gandharvas and great serpents were thrown into alarm, and the three worlds were scorched as the Brahma weapon was released.

16 1.56.16

तदप्यस्त्रं महाघोरं ब्रह्मं ब्राह्मेण तेजसा ।
वसिष्ठो ग्रसते सर्वं ब्रह्मदण्डेन राघव ॥

tadapyastraṃ mahāghoraṃ brahmaṃ brāhmeṇa tejasā |
vasiṣṭho grasate sarvaṃ brahmadaṇḍena rāghava ||

हिंदी अर्थ

हे राघव, वसिष्ठ ने उस अत्यंत भयानक ब्रह्मास्त्र को भी ब्रह्मतेज से अपने ब्रह्मदंड द्वारा पूरा निगल लिया।

English meaning

Raghava, Vasishtha swallowed even that most dreadful Brahma weapon entirely with his staff, by the power of Brahman.

17 1.56.17

ब्रह्मास्त्रं ग्रसमानस्य वसिष्ठस्य महात्मनः ।
त्रैलोक्यमोहनं रौद्रं रूपमासीत्सुदारुणम् ॥

brahmāstraṃ grasamānasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ |
trailokyamohanaṃ raudraṃ rūpamāsītsudāruṇam ||

हिंदी अर्थ

जब महात्मा वसिष्ठ ने ब्रह्मास्त्र को निगला, तब उनका रूप तीनों लोकों को मोहित करने वाला, भयंकर और रौद्र हो गया।

English meaning

As the great souled Vasishtha swallowed the Brahma weapon, his form became terrible and fierce, bewildering the three worlds.

18 1.56.18

रोमकूपेषु सर्वेषु वसिष्ठस्य महात्मनः ।
मरीच्य इव निष्पेतुरग्नेर्धूमाकुलार्चिषः ॥

romakūpeṣu sarveṣu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ |
marīcya iva niṣpeturagnerdhūmākulārciṣaḥ ||

हिंदी अर्थ

महात्मा वसिष्ठ के हर रोमकूप से धुएँ से घिरी ज्वालाएँ किरणों की तरह फूट पड़ीं।

English meaning

From every pore of the great souled Vasishtha, flames wreathed in smoke burst forth like rays of light.

19 1.56.19

प्राज्वलद्ब्रह्मदण्डश्च वसिष्ठस्य करोद्यतः ।
विधूम इव कालाग्निर्यमदण्ड इवापरः ॥

prājvaladbrahmadaṇḍaśca vasiṣṭhasya karodyataḥ |
vidhūma iva kālāgniryamadaṇḍa ivāparaḥ ||

हिंदी अर्थ

वसिष्ठ के हाथ में उठा ब्रह्मदंड धुएँ रहित प्रलयाग्नि की तरह, दूसरे यमदंड की तरह प्रज्वलित हो उठा।

English meaning

The staff of Brahman raised in Vasishtha's hand blazed like the smokeless fire of doomsday, like a second rod of Yama.

20 1.56.20

ततोऽस्तुवन् मुनिगणा वसिष्ठं जपतां वरम् ।
अमोघं ते बलं ब्रह्मन् तेजो धारय तेजसा ॥

tato'stuvan munigaṇā vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam |
amoghaṃ te balaṃ brahman tejo dhāraya tejasā ||

हिंदी अर्थ

तब मुनिगणों ने जप करने वालों में श्रेष्ठ वसिष्ठ की स्तुति की: हे ब्रह्मन, आपका बल अमोघ है। अपने तेज से अपने तेज को रोकिए।

English meaning

Then the hosts of sages praised Vasishtha, best of those who pray: Brahmin, your strength is unfailing. Hold back your power with your power.

21 1.56.21

निगृहीतस्त्वया ब्रह्मन् विश्वामित्रो महातपाः ।
प्रसीद जपतां श्रेष्ठ लोकास्सन्तु गतव्यथाः ॥

nigṛhītastvayā brahman viśvāmitro mahātapāḥ |
prasīda japatāṃ śreṣṭha lokāssantu gatavyathāḥ ||

हिंदी अर्थ

हे ब्रह्मन, आपने महातपस्वी विश्वामित्र को परास्त कर दिया। हे जपश्रेष्ठ, प्रसन्न होइए; लोक पीड़ा से मुक्त हों।

English meaning

Brahmin, you have subdued the great ascetic Vishvamitra. Be gracious, best of those who pray; let the worlds be free of pain.

22 1.56.22

एवमुक्तो महातेजाश्शमं चक्रे महातपाः ।
विश्वामित्रोऽपि निकृतो विनिश्वस्येदमब्रवीत् ॥

evamukto mahātejāśśamaṃ cakre mahātapāḥ |
viśvāmitro'pi nikṛto viniśvasyedamabravīt ||

हिंदी अर्थ

यह सुनकर महातेजस्वी महातपस्वी शांत हो गए। और पराजित विश्वामित्र ने लंबी साँस लेकर कहा:

English meaning

Told this, the radiant great ascetic grew calm. And Vishvamitra, humbled, sighed and said:

23 1.56.23

धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजो बलं बलम् ।
एकेन ब्रह्मदण्डेन सर्वास्त्राणि हतानि मे ॥

dhigbalaṃ kṣatriyabalaṃ brahmatejo balaṃ balam |
ekena brahmadaṇḍena sarvāstrāṇi hatāni me ||

हिंदी अर्थ

धिक्कार है बल को, क्षत्रिय बल को। ब्रह्मतेज ही वास्तविक बल है। एक ब्रह्मदंड से मेरे सब अस्त्र नष्ट हो गए।

English meaning

Shame on strength, the strength of the kshatriya. The power of Brahman alone is strength. By a single staff of Brahman all my weapons were destroyed.

24 1.56.24

तदेतत्समवेक्ष्याहं प्रसन्नेन्द्रियमानसः ।
तपो महत्समास्थास्ये यद्वै ब्रह्मत्वकारणम् ॥

tadetatsamavekṣyāhaṃ prasannendriyamānasaḥ |
tapo mahatsamāsthāsye yadvai brahmatvakāraṇam ||

हिंदी अर्थ

यह देखकर मैं अपनी इंद्रियों और मन को शांत करके महान तप करूँगा, जो ब्राह्मणत्व पाने का साधन है।

English meaning

Seeing this, I shall calm my senses and mind and take up great penance, which is the means to becoming a brahmin.

Next sarga · Bala Kanda 57Trishanku's WishVishwamitra becomes a rajarshi. King Trishanku wishes to enter heaven in his own body. Vasishtha refuses to perform the rite, and Trishanku turns to Vasishtha's sons.

Characters in this sarga

All characters