ततस्तानाकुलान् दृष्ट्वा विश्वामित्रास्त्रमोहितान् ।
वसिष्ठश्चोदयामास कामधुक् सृज योगतः ॥
tatastānākulān dṛṣṭvā viśvāmitrāstramohitān |
vasiṣṭhaścodayāmāsa kāmadhuk sṛja yogataḥ ||
हिंदी अर्थउन्हें विश्वामित्र के अस्त्रों से व्याकुल और मोहित देखकर वसिष्ठ ने कहा: हे कामधेनु, अपनी शक्ति से और सेना रचो।
English meaningSeeing them confused and stunned by Vishvamitra's weapons, Vasishtha urged her: Wish fulfilling one, create more by your power.
तस्याहुम्भारवाज्जाताः काम्भोजा रविसन्निभाः ।
ऊधसस्त्वथ सञ्जाताः पप्लवाश्शस्त्रपाणयः ।
योनिदेशाच्च यवनाश्शकृद्देशाच्छका स्तथा ।
रोमकूपेषु च म्लेच्छा हारीतास्सकिरातकाः ॥
tasyāhumbhāravājjātāḥ kāmbhojā ravisannibhāḥ |
ūdhasastvatha sañjātāḥ paplavāśśastrapāṇayaḥ |
yonideśācca yavanāśśakṛddeśācchakā stathā |
romakūpeṣu ca mlecchā hārītāssakirātakāḥ ||
हिंदी अर्थउसके हुंकार से सूर्य जैसे तेजस्वी कांबोज उत्पन्न हुए; थन से शस्त्र लिए पह्लव; योनि से यवन और गोबर से शक; और रोमकूपों से म्लेच्छ, हारीत और किरात।
English meaningFrom her lowing were born Kambojas bright as the sun; from her udder Pahlavas with weapons in hand; from her womb Yavanas and from her dung Shakas; and from the pores of her skin Mlecchas, Haritas and Kiratas.
तैस्तैर्निषूदितं सर्वं विश्वामित्रस्य तत्क्षणात् ।
सपदातिगजं साश्वं सरथं रघुनन्दन ॥
taistairniṣūditaṃ sarvaṃ viśvāmitrasya tatkṣaṇāt |
sapadātigajaṃ sāśvaṃ sarathaṃ raghunandana ||
हिंदी अर्थहे रघुनंदन, उन्होंने क्षण भर में विश्वामित्र की पूरी सेना पैदलों, हाथियों, घोड़ों और रथों सहित नष्ट कर दी।
English meaningIn a moment they destroyed Vishvamitra's whole army, joy of the Raghus, with its foot soldiers, elephants, horses and chariots.
दृष्ट्वा निषूदितं सैन्यं वसिष्ठेन महात्मना ।
विश्वामित्रसुतानां च शतं नानाविधायुधम् ।
अभ्यधावत्सुसङ्कृद्धं वसिष्ठं जपतां वरम् ।
हुङ्कारेणैव तान् सर्वान् ददाह भगवान् ऋषिः ॥
dṛṣṭvā niṣūditaṃ sainyaṃ vasiṣṭhena mahātmanā |
viśvāmitrasutānāṃ ca śataṃ nānāvidhāyudham |
abhyadhāvatsusaṅkṛddhaṃ vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam |
huṅkāreṇaiva tān sarvān dadāha bhagavān ṛṣiḥ ||
हिंदी अर्थमहात्मा वसिष्ठ द्वारा सेना नष्ट हुई देखकर विश्वामित्र के सौ पुत्र तरह तरह के अस्त्र लिए अत्यंत क्रोध से जप करने वालों में श्रेष्ठ वसिष्ठ पर टूट पड़े। भगवान ऋषि ने केवल हुंकार से उन सबको भस्म कर दिया।
English meaningSeeing the army destroyed by the great souled Vasishtha, a hundred of Vishvamitra's sons, with weapons of many kinds and in great fury, rushed at Vasishtha, best of those who pray. The holy sage burnt them all with a single roar.
ते साश्वरथपादाता वसिष्ठेन महात्मना ।
भस्मीकृता मुहूर्तेन विश्वामित्रसुता स्तदा ॥
te sāśvarathapādātā vasiṣṭhena mahātmanā |
bhasmīkṛtā muhūrtena viśvāmitrasutā stadā ||
हिंदी अर्थघोड़ों, रथों और पैदलों सहित विश्वामित्र के पुत्र महात्मा वसिष्ठ द्वारा क्षण भर में भस्म कर दिए गए।
English meaningWith their horses, chariots and foot soldiers, the sons of Vishvamitra were reduced to ash in a moment by the great souled Vasishtha.
दृष्ट्वा विनाशितान् पुत्रान् बलं च सुमहायशाः ।
सव्रीडश्चिन्तयाऽविष्टो विश्वामित्रोऽभवत्तदा ॥
dṛṣṭvā vināśitān putrān balaṃ ca sumahāyaśāḥ |
savrīḍaścintayā'viṣṭo viśvāmitro'bhavattadā ||
हिंदी अर्थअपने पुत्रों और सेना को नष्ट देखकर महायशस्वी विश्वामित्र लज्जित और चिंतित हो गए।
English meaningSeeing his sons and his army destroyed, the renowned Vishvamitra was filled with shame and lost in thought.
समुद्र इव निर्वेगो भग्नदंष्ट्र इवोरगः ।
उपरक्त इवादित्यस्सद्यो निष्प्रभतां गतः ॥
samudra iva nirvego bhagnadaṃṣṭra ivoragaḥ |
uparakta ivādityassadyo niṣprabhatāṃ gataḥ ||
हिंदी अर्थलहरों रहित समुद्र की तरह, टूटे दाँतों वाले सर्प की तरह, ग्रहण लगे सूर्य की तरह वे तुरंत तेजहीन हो गए।
English meaningLike an ocean without waves, like a serpent with broken fangs, like the sun in eclipse, he lost his splendour at once.
हतपुत्रबलो दीनो लूनपक्ष इव द्विजः ।
हतदर्पो हतोत्साहो निर्वेदं समपद्यत ॥
hataputrabalo dīno lūnapakṣa iva dvijaḥ |
hatadarpo hatotsāho nirvedaṃ samapadyata ||
हिंदी अर्थपुत्रों और सेना के मारे जाने पर, कटे पंखों वाले पक्षी की तरह दीन, घमंड और उत्साह टूटा हुआ, वे निराशा में डूब गए।
English meaningHis sons and army slain, wretched like a bird with clipped wings, his pride and spirit broken, he fell into despair.
स पुत्रमेकं राज्याय पालयेति नियुज्य च ।
पृथिवीं क्षत्रधर्मेण वनमेवान्वपद्यत ॥
sa putramekaṃ rājyāya pālayeti niyujya ca |
pṛthivīṃ kṣatradharmeṇa vanamevānvapadyata ||
हिंदी अर्थएक पुत्र को राज्य सौंपकर कि क्षत्रिय धर्म से पृथ्वी का पालन करो, वे वन को चले गए।
English meaningAppointing one son to the kingdom with the words: Rule the earth by the duty of a kshatriya, he went away to the forest.
स गत्वा हिमवत्पार्श्वं किन्नरोरगसेवितम् ।
महादेवप्रसादार्थं तपस्तेपे महातपाः ॥
sa gatvā himavatpārśvaṃ kinnaroragasevitam |
mahādevaprasādārthaṃ tapastepe mahātapāḥ ||
हिंदी अर्थकिन्नरों और नागों से सेवित हिमालय के पास जाकर उस महातपस्वी ने महादेव की कृपा पाने के लिए तप किया।
English meaningGoing to the side of the Himalaya, frequented by kinnaras and serpents, the great ascetic practised penance to win the grace of Mahadeva.
केनचित्त्वथ कालेन देवेशो वृषभध्वजः ।
दर्शयामास वरदो विश्वामित्रं महाबलम् ॥
kenacittvatha kālena deveśo vṛṣabhadhvajaḥ |
darśayāmāsa varado viśvāmitraṃ mahābalam ||
हिंदी अर्थकुछ समय बाद वरदाता, वृषभध्वज देवेश ने महाबली विश्वामित्र को दर्शन दिए।
English meaningAfter some time, the lord of the gods, giver of boons, whose banner is the bull, showed himself to the mighty Vishvamitra.
किमर्थं तप्यसे राजन् ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ।
वरदोऽस्मि वरो यस्ते काङ्क्षितस्सोऽभिधीयताम् ॥
kimarthaṃ tapyase rājan brūhi yatte vivakṣitam |
varado'smi varo yaste kāṅkṣitasso'bhidhīyatām ||
हिंदी अर्थहे राजन, तुम तप क्यों कर रहे हो? बताओ क्या कहना चाहते हो। मैं वरदाता हूँ; जो वर चाहते हो वह कहो।
English meaningKing, why do you practise penance? Tell me what you wish to say. I am the giver of boons; name the boon you desire.
एवमुक्तस्तु देवेन विश्वामित्रो महातपाः ।
प्रणिपत्य महादेवमिदं वचनमब्रवीत् ॥
evamuktastu devena viśvāmitro mahātapāḥ |
praṇipatya mahādevamidaṃ vacanamabravīt ||
हिंदी अर्थदेव के ऐसा कहने पर महातपस्वी विश्वामित्र ने महादेव को प्रणाम करके कहा:
English meaningTold this by the god, the great ascetic Vishvamitra bowed to Mahadeva and said:
यदि तुष्टो महादेव धनुर्वेदो ममानघ ।
साङ्गोपाङ्गोपनिषदस्सरहस्यः प्रदीयताम् ॥
yadi tuṣṭo mahādeva dhanurvedo mamānagha |
sāṅgopāṅgopaniṣadassarahasyaḥ pradīyatām ||
हिंदी अर्थहे महादेव, निष्पाप, यदि आप प्रसन्न हैं तो मुझे अंग, उपांग, उपनिषद और रहस्यों सहित धनुर्वेद प्रदान कीजिए।
English meaningMahadeva, sinless one, if you are pleased, grant me the science of archery with its limbs, auxiliaries, Upanishads and secrets.
यानि देवेषु चास्त्राणि दानवेषु महर्षिषु ।
गन्धर्वयक्षरक्षस्सु प्रतिभान्तु ममानघ ॥
yāni deveṣu cāstrāṇi dānaveṣu maharṣiṣu |
gandharvayakṣarakṣassu pratibhāntu mamānagha ||
हिंदी अर्थहे निष्पाप, देवों, दानवों, महर्षियों, गंधर्वों, यक्षों और राक्षसों के जितने अस्त्र हैं, वे सब मुझे प्रकट हों।
English meaningSinless one, let all the weapons known to the gods, danavas, great sages, gandharvas, yakshas and rakshasas be revealed to me.
तव प्रसादाद्भवतु देवदेवममेप्सितम् ।
एवमस्त्विति देवेशो वाक्यमुक्त्वा गतस्तदा ॥
tava prasādādbhavatu devadevamamepsitam |
evamastviti deveśo vākyamuktvā gatastadā ||
हिंदी अर्थहे देवाधिदेव, आपकी कृपा से मेरा मनोरथ पूरा हो। ऐसा ही हो, कहकर देवेश चले गए।
English meaningGod of gods, by your grace let my wish be fulfilled. Saying: So be it, the lord of the gods went away.
प्राप्य चास्त्राणि राजर्षिर्विश्वामित्रो महाबलः ।
दर्पेण महता युक्तो दर्पपूर्णोऽभवत्तदा ॥
prāpya cāstrāṇi rājarṣirviśvāmitro mahābalaḥ |
darpeṇa mahatā yukto darpapūrṇo'bhavattadā ||
हिंदी अर्थअस्त्र पाकर महाबली राजर्षि विश्वामित्र बड़े घमंड से भर गए और पूरी तरह अहंकारी हो गए।
English meaningHaving gained the weapons, the mighty royal sage Vishvamitra was filled with great pride and became wholly arrogant.
विवर्धमानो वीर्येण समुद्र इव पर्वणि ।
हतमेव तदा मेने वसिष्ठमृषिसत्तमम् ॥
vivardhamāno vīryeṇa samudra iva parvaṇi |
hatameva tadā mene vasiṣṭhamṛṣisattamam ||
हिंदी अर्थपूर्णिमा के समुद्र की तरह पराक्रम से उमड़ते हुए उन्होंने ऋषिश्रेष्ठ वसिष्ठ को मरा हुआ ही मान लिया।
English meaningSwelling with power like the ocean at the full moon, he thought the best of sages, Vasishtha, as good as dead.
ततो गत्वाऽऽश्रमपदं मुमोचास्त्राणि पार्थिवः ।
यैस्तत्तपोवनं सर्वं निर्दग्धं चास्त्रतेजसा ॥
tato gatvā''śramapadaṃ mumocāstrāṇi pārthivaḥ |
yaistattapovanaṃ sarvaṃ nirdagdhaṃ cāstratejasā ||
हिंदी अर्थआश्रम जाकर राजा ने अस्त्र छोड़े, और उनके तेज से पूरा तपोवन जल गया।
English meaningGoing to the hermitage, the king released his weapons, and by their fire the whole forest of penance was burnt.
उदीर्यमाणमस्त्रं तद्विश्वामित्रस्य धीमतः ।
दृष्ट्वा विप्रद्रुतास्सर्वे मुनयश्शतशो दिशः ॥
udīryamāṇamastraṃ tadviśvāmitrasya dhīmataḥ |
dṛṣṭvā vipradrutāssarve munayaśśataśo diśaḥ ||
हिंदी अर्थबुद्धिमान विश्वामित्र का छोड़ा अस्त्र देखकर सब मुनि सैकड़ों की संख्या में चारों दिशाओं में भाग गए।
English meaningSeeing the weapon unleashed by the wise Vishvamitra, all the sages fled in hundreds in every direction.
वसिष्ठस्य च ये शिष्यास्तथैव मृगपक्षिणः ।
विद्रवन्ति भयाद्भीता नानादिग्भ्यस्सहस्रशः ॥
vasiṣṭhasya ca ye śiṣyāstathaiva mṛgapakṣiṇaḥ |
vidravanti bhayādbhītā nānādigbhyassahasraśaḥ ||
हिंदी अर्थवसिष्ठ के शिष्य, और पशु पक्षी भी भय से हजारों की संख्या में चारों ओर भाग गए।
English meaningVasishtha's disciples, and the beasts and birds too, ran terrified in thousands to every quarter.
वसिष्ठस्याश्रमपदं शून्यमासीन्महात्मनः ।
मुहूर्तमिव निश्शब्दमासीदिरिणसन्निभम् ॥
vasiṣṭhasyāśramapadaṃ śūnyamāsīnmahātmanaḥ |
muhūrtamiva niśśabdamāsīdiriṇasannibham ||
हिंदी अर्थमहात्मा वसिष्ठ का आश्रम सूना हो गया, और क्षण भर के लिए ऊसर भूमि की तरह निःशब्द हो गया।
English meaningThe great souled Vasishtha's hermitage became empty, and for a moment silent, like a barren waste.
वदतो वै वसिष्ठस्य मा भैरिति मुहुर्मुहुः ।
नाशयाम्यद्य गाधेयं नीहारमिव भास्करः ॥
vadato vai vasiṣṭhasya mā bhairiti muhurmuhuḥ |
nāśayāmyadya gādheyaṃ nīhāramiva bhāskaraḥ ||
हिंदी अर्थवसिष्ठ बार बार कहते रहे: डरो मत। आज मैं गाधिपुत्र को वैसे ही नष्ट कर दूँगा जैसे सूर्य कुहरे को।
English meaningVasishtha kept saying again and again: Do not fear. Today I shall destroy the son of Gadhi as the sun destroys mist.
एवमुक्त्वा महातेजा वसिष्ठो जपतां वरः ।
विश्वामित्रं तदा वाक्यं सरोषमिदमब्रवीत् ॥
evamuktvā mahātejā vasiṣṭho japatāṃ varaḥ |
viśvāmitraṃ tadā vākyaṃ saroṣamidamabravīt ||
हिंदी अर्थयह कहकर जप करने वालों में श्रेष्ठ महातेजस्वी वसिष्ठ ने क्रोध से विश्वामित्र से कहा:
English meaningHaving said this, the radiant Vasishtha, best of those who pray, spoke angrily to Vishvamitra:
आश्रमं चिरसम्वृद्धं यद्विनाशितवानसि ।
दुराचारोऽसि तन्मूढ तस्मात्त्वं न भविष्यसि ॥
āśramaṃ cirasamvṛddhaṃ yadvināśitavānasi |
durācāro'si tanmūḍha tasmāttvaṃ na bhaviṣyasi ||
हिंदी अर्थहे मूढ़, तुमने इतने समय से फलते फूलते इस आश्रम को नष्ट किया है, तुम दुराचारी हो, इसलिए तुम नहीं बचोगे।
English meaningFool, since you have destroyed this hermitage that flourished so long, you are a wrongdoer, and so you shall not survive.
इत्युक्त्वा परमक्रुद्धो दण्डमुद्यम्य सत्वरः ।
विधूममिव कालाग्निं यमदण्डमिवापरम् ॥
ityuktvā paramakruddho daṇḍamudyamya satvaraḥ |
vidhūmamiva kālāgniṃ yamadaṇḍamivāparam ||
हिंदी अर्थयह कहकर अत्यंत क्रोध में उन्होंने शीघ्र अपना दंड उठाया, जो धुएँ रहित प्रलयाग्नि जैसा, दूसरे यमदंड जैसा था।
English meaningSaying this in great anger, he quickly raised his staff, like the smokeless fire of doomsday, like a second rod of Yama.