Skip to content
Bala Kanda Sarga 46 of 77 23 shlokas
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 46

Diti's Penance

बालकांड, सर्ग 46: दिति की तपस्या

Diti, mother of the slain demons, undertakes penance for a son who will defeat Indra. Indra serves her faithfully, then finds a lapse and enters her womb, cutting the unborn child into seven.

मारे गए दैत्यों की माता दिति इंद्र को जीतने वाले पुत्र के लिए तप करती हैं। इंद्र उनकी सेवा करते हैं, फिर एक त्रुटि पाकर उनके गर्भ में प्रवेश कर शिशु के सात टुकड़े कर देते हैं।

1 1.46.1

हतेषु तेषु पुत्रेषु दितिः परमदुःखिता ।
मारीचं काश्यपं राम भर्तारमिदमब्रवीत् ॥

hateṣu teṣu putreṣu ditiḥ paramaduḥkhitā |
mārīcaṃ kāśyapaṃ rāma bhartāramidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

हे राम, पुत्रों के मारे जाने पर अत्यंत दुखी दिति ने अपने पति मरीचिपुत्र कश्यप से कहा:

English meaning

When her sons had been killed, Diti, in great grief, said to her husband Kashyapa, son of Marichi, Rama:

2 1.46.2

हतपुत्राऽस्मि भगवंस्तव पुत्रैर्महाबलैः ।
शक्रहन्तारमिच्छामि पुत्रं दीर्घतपोऽर्जितम् ॥

hataputrā'smi bhagavaṃstava putrairmahābalaiḥ |
śakrahantāramicchāmi putraṃ dīrghatapo'rjitam ||

हिंदी अर्थ

हे भगवन, आपके महाबली पुत्रों ने मेरे पुत्रों को मार डाला। मैं लंबे तप से प्राप्त ऐसा पुत्र चाहती हूँ जो इंद्र का वध करे।

English meaning

Lord, my sons have been killed by your mighty sons. I want a son won by long penance, who will slay Shakra.

3 1.46.3

साऽहं तपश्चरिष्यामि गर्भं मे दातुमर्हसि ।
ईश्वरं शक्रहन्तारं त्वमनुज्ञातुमर्हसि ॥

sā'haṃ tapaścariṣyāmi garbhaṃ me dātumarhasi |
īśvaraṃ śakrahantāraṃ tvamanujñātumarhasi ||

हिंदी अर्थ

मैं तप करूँगी; मुझे गर्भ दीजिए। आप इंद्र का वध करने वाले समर्थ पुत्र की अनुमति दीजिए।

English meaning

I shall practise penance; grant me a child. You should permit a mighty son who will slay Shakra.

4 1.46.4

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मारीचः काश्यपस्तदा ।
प्रत्युवाच महातेजा दितिं परमदुःखिताम् ॥

tasyāstadvacanaṃ śrutvā mārīcaḥ kāśyapastadā |
pratyuvāca mahātejā ditiṃ paramaduḥkhitām ||

हिंदी अर्थ

उसकी बात सुनकर तेजस्वी मरीचिपुत्र कश्यप ने अत्यंत दुखी दिति को उत्तर दिया:

English meaning

Hearing her words, the radiant Kashyapa, son of Marichi, replied to the grieving Diti:

5 1.46.5

एवं भवतु, भद्रं ते शुचिर्भव तपोधने ।
जनयिष्यसि पुत्रं त्वं शक्रहन्तारमाहवे ॥

evaṃ bhavatu, bhadraṃ te śucirbhava tapodhane |
janayiṣyasi putraṃ tvaṃ śakrahantāramāhave ||

हिंदी अर्थ

ऐसा ही हो, तुम्हारा कल्याण हो। हे तपोधने, पवित्र रहना। तुम ऐसा पुत्र जनोगी जो युद्ध में इंद्र को मारेगा।

English meaning

So be it, blessings on you. Stay pure, you who are rich in penance. You will bear a son who will slay Shakra in battle.

6 1.46.6

पूर्णे वर्षसहस्रे तु शुचिर्यदि भविष्यसि ।
पुत्रं त्रैलोक्यभर्तारं मत्तस्त्वं जनयिष्यसि ॥

pūrṇe varṣasahasre tu śuciryadi bhaviṣyasi |
putraṃ trailokyabhartāraṃ mattastvaṃ janayiṣyasi ||

हिंदी अर्थ

यदि तुम पूरे एक हजार वर्ष पवित्र रहोगी, तो मुझसे तीनों लोकों का स्वामी पुत्र जनोगी।

English meaning

If you remain pure for a full thousand years, you will bear me a son who will rule the three worlds.

7 1.46.7

एवमुक्त्वा महातेजाः पाणिना स ममार्ज ताम् ।
समालभ्य ततस्स्वस्तीत्युक्त्वा स तपसे ययौ ॥

evamuktvā mahātejāḥ pāṇinā sa mamārja tām |
samālabhya tatassvastītyuktvā sa tapase yayau ||

हिंदी अर्थ

यह कहकर उस तेजस्वी ने उसे हाथ से सहलाया, स्पर्श किया, कल्याण हो कहा और तप करने चले गए।

English meaning

Saying this, the radiant one stroked her with his hand, touched her, said: Be well, and went away to his penance.

8 1.46.8

गते तस्मिन्नरश्श्रेष्ठ दितिः परमहर्षिता ।
कुशप्लवनमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् ॥

gate tasminnaraśśreṣṭha ditiḥ paramaharṣitā |
kuśaplavanamāsādya tapastepe sudāruṇam ||

हिंदी अर्थ

हे नरश्रेष्ठ, उनके जाने पर अत्यंत प्रसन्न दिति कुशप्लवन जाकर अत्यंत कठोर तप करने लगीं।

English meaning

When he had gone, best of men, Diti, overjoyed, went to Kushaplavana and practised very severe penance.

9 1.46.9

तपस्तस्यां हि कुर्वन्त्यां परिचर्यां चकार ह ।
सहस्राक्षो नरश्श्रेष्ठ परया गुणसम्पदा ॥

tapastasyāṃ hi kurvantyāṃ paricaryāṃ cakāra ha |
sahasrākṣo naraśśreṣṭha parayā guṇasampadā ||

हिंदी अर्थ

हे नरश्रेष्ठ, जब वे तप कर रही थीं, तब सहस्राक्ष इंद्र ने सब उत्तम गुणों के साथ उनकी सेवा की।

English meaning

While she was at her penance, best of men, the thousand eyed Indra served her with every fine quality.

10 1.46.10

अग्निं कुशान् काष्ठमपः फलं मूलं तथैव च ।
न्यवेदयत्सहस्राक्षो यच्चान्यदपि काङ्क्षितम् ॥

agniṃ kuśān kāṣṭhamapaḥ phalaṃ mūlaṃ tathaiva ca |
nyavedayatsahasrākṣo yaccānyadapi kāṅkṣitam ||

हिंदी अर्थ

सहस्राक्ष उनके लिए अग्नि, कुश, लकड़ी, जल, फल, मूल और जो कुछ वे चाहतीं वह लाते रहे।

English meaning

The thousand eyed one brought her fire, kusha grass, firewood, water, fruit and roots, and whatever else she wished.

11 1.46.11

गात्रसंवहनश्चैव श्रमापनयनैस्तथा ।
शक्रस्सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार ह ॥

gātrasaṃvahanaścaiva śramāpanayanaistathā |
śakrassarveṣu kāleṣu ditiṃ paricacāra ha ||

हिंदी अर्थ

इंद्र हर समय अंग दबाकर और थकान दूर करके दिति की सेवा करते रहे।

English meaning

At all times Shakra served Diti, massaging her limbs and easing her weariness.

12 1.46.12

अथ वर्षसहस्रे तु दशोने रघुनन्दन ।
दितिः परमसम्प्रीता सहस्राक्षमथाब्रवीत् ॥

atha varṣasahasre tu daśone raghunandana |
ditiḥ paramasamprītā sahasrākṣamathābravīt ||

हिंदी अर्थ

फिर, हे रघुनंदन, जब हजार वर्ष में दस वर्ष शेष रहे, तब अत्यंत प्रसन्न दिति ने सहस्राक्ष से कहा:

English meaning

Then, joy of the Raghus, when ten years were left of the thousand, Diti, greatly pleased, said to the thousand eyed one:

13 1.46.13

याचितेन सुरश्रेष्ठ तव पित्रा महात्मना ।
वरो वर्षसहस्रान्ते दत्तो मम सुतं प्रति ॥

yācitena suraśreṣṭha tava pitrā mahātmanā |
varo varṣasahasrānte datto mama sutaṃ prati ||

हिंदी अर्थ

हे सुरश्रेष्ठ, मेरे माँगने पर तुम्हारे महात्मा पिता ने हजार वर्ष के अंत में पुत्र का वर दिया था।

English meaning

Best of gods, your great souled father, when I asked, granted me a boon of a son at the end of a thousand years.

14 1.46.14

तपश्चरन्त्या वर्षाणि दश वीर्यवतां वर ।
अवशिष्टानि भद्रं ते भ्रातरं द्रक्ष्यसे ततः ॥

tapaścarantyā varṣāṇi daśa vīryavatāṃ vara |
avaśiṣṭāni bhadraṃ te bhrātaraṃ drakṣyase tataḥ ||

हिंदी अर्थ

हे पराक्रमियों में श्रेष्ठ, मेरे तप के केवल दस वर्ष शेष हैं। तुम्हारा कल्याण हो; फिर तुम अपने भाई को देखोगे।

English meaning

Best of the valiant, only ten years of my penance remain. Blessings on you; then you will see your brother.

15 1.46.15

तमहं त्वत्कृते पुत्र समाधास्ये जयोत्सुकम् ।
त्रैलोक्यविजयं पुत्र सह भोक्ष्यसि विज्वरः ॥

tamahaṃ tvatkṛte putra samādhāsye jayotsukam |
trailokyavijayaṃ putra saha bhokṣyasi vijvaraḥ ||

हिंदी अर्थ

पुत्र, तुम्हारे लिए मैं उसे विजय के लिए उत्सुक बनाऊँगी, और तुम निश्चिंत होकर उसके साथ त्रिलोक विजय का सुख भोगोगे।

English meaning

For your sake, son, I shall make him eager for victory, and you will enjoy the conquest of the three worlds with him, free of care.

16 1.46.16

एवमुक्त्वा दितिश्शक्रं प्राप्ते मध्यं दिवाकरे ।
निद्रयाऽपहृता देवी पादौ कृत्वाऽथ शीर्षतः ॥

evamuktvā ditiśśakraṃ prāpte madhyaṃ divākare |
nidrayā'pahṛtā devī pādau kṛtvā'tha śīrṣataḥ ||

हिंदी अर्थ

इंद्र से यह कहकर, जब सूर्य मध्याह्न में पहुँचा, देवी को नींद आ गई, और उनके पैर उस ओर थे जहाँ सिर होना चाहिए था।

English meaning

Having said this to Shakra, as the sun reached midday, the goddess was overcome by sleep, with her feet where her head should be.

17 1.46.17

दृष्ट्वा तामशुचिं शक्रः पादतः कृतमूर्धजाम् ।
शिरस्स्थाने कृतौ पादौ जहास च मुमोद च ॥

dṛṣṭvā tāmaśuciṃ śakraḥ pādataḥ kṛtamūrdhajām |
śirassthāne kṛtau pādau jahāsa ca mumoda ca ||

हिंदी अर्थ

उन्हें अशुद्ध अवस्था में, पैरों की ओर बाल और सिर की ओर पैर किए देखकर इंद्र हँसे और प्रसन्न हुए।

English meaning

Seeing her impure, her hair at her feet and her feet where her head should be, Shakra laughed and rejoiced.

18 1.46.18

तस्याश्शरीरविवरं विवेश च पुरन्दरः ।
गर्भं च सप्तधा राम बिभेद परमात्मवान् ॥

tasyāśśarīravivaraṃ viveśa ca purandaraḥ |
garbhaṃ ca saptadhā rāma bibheda paramātmavān ||

हिंदी अर्थ

हे राम, पुरंदर उनके शरीर में प्रवेश कर गए, और उस आत्मसंयमी ने गर्भ के सात टुकड़े कर दिए।

English meaning

Purandara entered her body, Rama, and the self possessed one split the embryo into seven parts.

19 1.46.19

भिद्यमानस्ततो गर्भो वज्रेण शतपर्वणा ।
रुरोद सुस्वरं राम ततो दितिरबुध्यत ॥

bhidyamānastato garbho vajreṇa śataparvaṇā |
ruroda susvaraṃ rāma tato ditirabudhyata ||

हिंदी अर्थ

हे राम, सौ पर्वों वाले वज्र से गर्भ के कटते ही वह जोर से रोया, और दिति जाग गईं।

English meaning

As the embryo was split by the hundred jointed thunderbolt, Rama, it wailed loudly, and Diti woke up.

20 1.46.20

मा रुदो मा रुदश्चेति गर्भं शक्रोऽभ्यभाषत ।
बिभेद च महातेजा रुदन्तमपि वासवः ॥

mā rudo mā rudaśceti garbhaṃ śakro'bhyabhāṣata |
bibheda ca mahātejā rudantamapi vāsavaḥ ||

हिंदी अर्थ

मत रो, मत रो, इंद्र ने गर्भ से कहा, और रोते हुए भी तेजस्वी वासव ने उसे काट दिया।

English meaning

Do not cry, do not cry, Shakra said to the embryo, and the radiant Vasava split it even as it wept.

21 1.46.21

न हन्तव्यो न हन्तव्य इत्येवं दितिरब्रवीत् ।
निष्पपात ततश्शक्रो मातुर्वचनगौरवात् ॥

na hantavyo na hantavya ityevaṃ ditirabravīt |
niṣpapāta tataśśakro māturvacanagauravāt ||

हिंदी अर्थ

मत मारो, मत मारो, दिति ने कहा, और माता के वचन के सम्मान में इंद्र बाहर निकल आए।

English meaning

Do not kill it, do not kill it, Diti cried, and out of respect for his mother's word Shakra came out.

22 1.46.22

प्राञ्जलिर्वज्रसहितो दितिं शक्रोऽभ्यभाषत ।
अशुचिर्देवि सुप्ताऽसि पादयोः कृतमूर्धजा ॥

prāñjalirvajrasahito ditiṃ śakro'bhyabhāṣata |
aśucirdevi suptā'si pādayoḥ kṛtamūrdhajā ||

हिंदी अर्थ

हाथ जोड़े, वज्र लिए इंद्र ने दिति से कहा: हे देवी, आप अशुद्ध अवस्था में, पैरों की ओर बाल करके सो गईं।

English meaning

With folded hands and holding the thunderbolt, Shakra said to Diti: Goddess, you fell asleep impure, with your hair at your feet.

23 1.46.23

तदन्तरमहं लब्ध्वा शक्रहन्तारमाहवे ।
अभिदं सप्तधा देवि तन्मे त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥

tadantaramahaṃ labdhvā śakrahantāramāhave |
abhidaṃ saptadhā devi tanme tvaṃ kṣantumarhasi ||

हिंदी अर्थ

हे देवी, वही अवसर पाकर मैंने युद्ध में इंद्र को मारने वाले के सात टुकड़े कर दिए। कृपया मुझे क्षमा कीजिए।

English meaning

Finding that opening, goddess, I split into seven the one who would slay Shakra in battle. Please forgive me.

Next sarga · Bala Kanda 47The Maruts and VishalaThe seven parts become the Maruts, the wind gods. Vishwamitra tells of the city Vishala and its kings, and King Sumati welcomes the sage and the…

Characters in this sarga

All characters