Skip to content
Bala Kanda Sarga 38 of 77 24 shlokas
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 38

King Sagara's Sons

बालकांड, सर्ग 38: सगर के पुत्र

King Sagara of Ayodhya prays for sons. His queen Keshini bears Asamanjas, and Sumati bears sixty thousand sons. Asamanjas is cruel and banished, and his son Amshuman is loved by all.

अयोध्या के राजा सगर पुत्रों के लिए तप करते हैं। रानी केशिनी से असमंजस और सुमति से साठ हज़ार पुत्र जन्म लेते हैं। क्रूर असमंजस निर्वासित होते हैं, जबकि उनके पुत्र अंशुमान सबके प्रिय हैं।

1 1.38.1

तां कथां कौशिको रामे निवेद्य कुशिकात्मजः ।
पुनरेवापरं वाक्यं काकुत्स्थ मिदमब्रवीत् ॥

tāṃ kathāṃ kauśiko rāme nivedya kuśikātmajaḥ |
punarevāparaṃ vākyaṃ kākutstha midamabravīt ||

हिंदी अर्थ

राम को वह कथा सुनाकर कुशिकपुत्र कौशिक ने काकुत्स्थ से फिर कहा:

English meaning

Having told that story to Rama, Kaushika, son of Kushika, spoke again to Kakutstha:

2 1.38.2

अयोध्याधिपति श्शूरः पूर्वमासीन्नराधिपः ।
सगरो नाम धर्मात्मा प्रजाकामस्स चाप्रजः ॥

ayodhyādhipati śśūraḥ pūrvamāsīnnarādhipaḥ |
sagaro nāma dharmātmā prajākāmassa cāprajaḥ ||

हिंदी अर्थ

बहुत पहले अयोध्या के स्वामी सगर नाम के एक वीर राजा थे। वे धर्मात्मा थे और संतान चाहते थे, पर उनकी कोई संतान नहीं थी।

English meaning

Long ago there was a brave king, lord of Ayodhya, named Sagara. He was righteous and longed for children, but had none.

3 1.38.3

वैदर्भदुहिता राम केशिनी नाम नामतः ।
ज्येष्ठा सगरपत्नी सा धर्मिष्ठा सत्यवादिनी ॥

vaidarbhaduhitā rāma keśinī nāma nāmataḥ |
jyeṣṭhā sagarapatnī sā dharmiṣṭhā satyavādinī ||

हिंदी अर्थ

हे राम, सगर की बड़ी पत्नी विदर्भराज की पुत्री केशिनी थीं, जो धर्मपरायण और सत्यवादिनी थीं।

English meaning

Rama, Sagara's elder wife was the daughter of the king of Vidarbha, named Keshini, righteous and truthful.

4 1.38.4

अरिष्टनेमेर्दुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
द्वितीया सगरस्यासीत्पत्नी सुमतिसंज्ञिता ॥

ariṣṭanemerduhitā rūpeṇāpratimā bhuvi |
dvitīyā sagarasyāsītpatnī sumatisaṃjñitā ||

हिंदी अर्थ

सगर की दूसरी पत्नी अरिष्टनेमि की पुत्री सुमति थीं, जो रूप में पृथ्वी पर अनुपम थीं।

English meaning

Sagara's second wife was the daughter of Arishtanemi, named Sumati, unequalled in beauty on earth.

5 1.38.5

ताभ्यां सह महाराजः पत्नीभ्यां तप्तवांस्तपः ।
हिमवन्तं समासाद्य भृगुप्रस्रवणे गिरौ ॥

tābhyāṃ saha mahārājaḥ patnībhyāṃ taptavāṃstapaḥ |
himavantaṃ samāsādya bhṛguprasravaṇe girau ||

हिंदी अर्थ

इन दोनों पत्नियों के साथ महाराज हिमालय पर जाकर भृगुप्रस्रवण पर्वत पर तप करने लगे।

English meaning

With these two wives the great king went to the Himalaya and practised penance on the mountain Bhriguprasravana.

6 1.38.6

अथ वर्षशते पूर्णे तपसाऽराधितो मुनिः ।
सगराय वरं प्रादाद्भृगुस्सत्यवतां वरः ॥

atha varṣaśate pūrṇe tapasā'rādhito muniḥ |
sagarāya varaṃ prādādbhṛgussatyavatāṃ varaḥ ||

हिंदी अर्थ

सौ वर्ष पूरे होने पर सत्यवादियों में श्रेष्ठ मुनि भृगु ने उनके तप से प्रसन्न होकर सगर को वर दिया।

English meaning

When a hundred years were complete, the sage Bhrigu, best of the truthful, pleased by his penance, gave Sagara a boon.

7 1.38.7

अपत्यलाभस्सुमहान् भविष्यति तवानघ ।
कीर्तिं चाप्रतिमां लोके प्राप्स्यसे पुरुषर्षभ ॥

apatyalābhassumahān bhaviṣyati tavānagha |
kīrtiṃ cāpratimāṃ loke prāpsyase puruṣarṣabha ||

हिंदी अर्थ

हे निष्पाप, तुम्हें बहुत सी संतान मिलेगी, और हे पुरुषश्रेष्ठ, तुम संसार में अनुपम कीर्ति पाओगे।

English meaning

Sinless one, you will have a great many children, and you will win unequalled fame in the world, bull among men.

8 1.38.8

एका जनयिता तात पुत्रं वंशकरं तव ।
षष्ठिं पुत्रसहस्राणि अपरा जनयिष्यति ॥

ekā janayitā tāta putraṃ vaṃśakaraṃ tava |
ṣaṣṭhiṃ putrasahasrāṇi aparā janayiṣyati ||

हिंदी अर्थ

हे तात, एक पत्नी तुम्हारे वंश को चलाने वाला एक पुत्र जनेगी; दूसरी साठ हजार पुत्रों को जन्म देगी।

English meaning

My dear, one wife will bear a son who will carry on your line; the other will bear sixty thousand sons.

9 1.38.9

भाषमाणं महात्मानं राजपुत्र्यौ प्रसाद्य तम् ।
ऊचतुः परमप्रीते कृताञ्जलिपुटे तदा ॥

bhāṣamāṇaṃ mahātmānaṃ rājaputryau prasādya tam |
ūcatuḥ paramaprīte kṛtāñjalipuṭe tadā ||

हिंदी अर्थ

जब वे महात्मा बोल रहे थे, तब दोनों राजकुमारियों ने अत्यंत प्रसन्न होकर हाथ जोड़कर उन्हें प्रसन्न किया और कहा:

English meaning

As the great soul spoke, the two princesses, delighted, won his favour and said with folded hands:

10 1.38.10

एकः कस्यास्सुतो ब्रह्मन् का बहून् जनयिष्यति ।
श्रोतुमिच्छावहे ब्रह्मन् सत्यमस्तु वचस्तव ॥

ekaḥ kasyāssuto brahman kā bahūn janayiṣyati |
śrotumicchāvahe brahman satyamastu vacastava ||

हिंदी अर्थ

हे ब्रह्मन, हममें से किसका एक पुत्र होगा, और कौन अनेक पुत्रों को जन्म देगी? हम सुनना चाहती हैं। आपका वचन सत्य हो।

English meaning

Brahmin, which of us will have the one son, and which will bear many? We wish to hear, brahmin. May your word come true.

11 1.38.11

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा भृगुः परमधार्मिकः ।
उवाच परमां वाणीं स्वच्छन्दोऽत्र विधीयताम् ॥

tayostadvacanaṃ śrutvā bhṛguḥ paramadhārmikaḥ |
uvāca paramāṃ vāṇīṃ svacchando'tra vidhīyatām ||

हिंदी अर्थ

उनकी बात सुनकर परम धार्मिक भृगु ने यह उत्तम वचन कहा: इसका निर्णय तुम्हारी अपनी इच्छा से हो।

English meaning

Hearing their words, the most righteous Bhrigu spoke these fine words: Let it be decided by your own choice.

12 1.38.12

एको वंशकरो वाऽस्तु बहवो वा महाबलाः ।
कीर्तिमन्तो महोत्साहाः का वा कं वरमिच्छति ॥

eko vaṃśakaro vā'stu bahavo vā mahābalāḥ |
kīrtimanto mahotsāhāḥ kā vā kaṃ varamicchati ||

हिंदी अर्थ

या तो वंश चलाने वाला एक पुत्र, या अनेक महाबली, यशस्वी और उत्साही पुत्र: तुममें से कौन कौन सा वर चाहती है?

English meaning

Either one son who will carry on the line, or many very strong sons, renowned and full of energy: which of you wants which boon?

13 1.38.13

मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी रघुनन्दन ।
पुत्रं वंशकरं राम जग्राह नृपसन्निधौ ॥

munestu vacanaṃ śrutvā keśinī raghunandana |
putraṃ vaṃśakaraṃ rāma jagrāha nṛpasannidhau ||

हिंदी अर्थ

हे रघुनंदन, मुनि के वचन सुनकर केशिनी ने राजा के सामने वंश चलाने वाला पुत्र चुना।

English meaning

Hearing the sage's words, joy of the Raghus, Keshini, in the presence of the king, chose the son who would carry on the line.

14 1.38.14

षष्ठिं पुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तदा ।
महोत्साहान् कीर्तिमतो जग्राह सुमतिः सुतान् ॥

ṣaṣṭhiṃ putrasahasrāṇi suparṇabhaginī tadā |
mahotsāhān kīrtimato jagrāha sumatiḥ sutān ||

हिंदी अर्थ

सुपर्ण की बहन सुमति ने साठ हजार उत्साही और यशस्वी पुत्र चुने।

English meaning

Sumati, sister of Suparna, chose sixty thousand sons, full of energy and renowned.

15 1.38.15

प्रदक्षिणमृषिं कृत्वा शिरसाऽभिप्रणम्य च ।
जगाम स्वपुरं राजा सभार्यो रघुनन्दन ॥

pradakṣiṇamṛṣiṃ kṛtvā śirasā'bhipraṇamya ca |
jagāma svapuraṃ rājā sabhāryo raghunandana ||

हिंदी अर्थ

हे रघुनंदन, ऋषि की प्रदक्षिणा करके और सिर झुकाकर प्रणाम करके राजा अपनी पत्नियों के साथ अपने नगर लौट गए।

English meaning

Walking around the sage in reverence and bowing their heads, the king and his wives went back to their city, joy of the Raghus.

16 1.38.16

अथ काले गते तस्मिन् ज्येष्ठा पुत्रं व्यजायत ।
असमञ्ज इति ख्यातं केशिनी सगरात्मजम् ॥

atha kāle gate tasmin jyeṣṭhā putraṃ vyajāyata |
asamañja iti khyātaṃ keśinī sagarātmajam ||

हिंदी अर्थ

समय बीतने पर बड़ी रानी केशिनी ने सगर के पुत्र को जन्म दिया, जो असमंज नाम से प्रसिद्ध हुआ।

English meaning

When time had passed, the elder, Keshini, bore a son to Sagara, known as Asamanja.

17 1.38.17

सुमतिस्तु नरव्याघ्र गर्भतुम्बं व्यजायत ।
षष्ठिः पुत्रसहस्राणि तुम्बभेदाद्विनिःसृताः ॥

sumatistu naravyāghra garbhatumbaṃ vyajāyata |
ṣaṣṭhiḥ putrasahasrāṇi tumbabhedādviniḥsṛtāḥ ||

हिंदी अर्थ

हे नरव्याघ्र, सुमति ने एक तूँबे जैसा गर्भपिंड जना, और तूँबा फटने पर साठ हजार पुत्र निकले।

English meaning

Sumati, tiger among men, bore a gourd shaped womb, and when the gourd split, sixty thousand sons came out.

18 1.38.18

घृतपूर्णेषु कुम्भेषु धात्र्यस्तान् समवर्धयन् ।
कालेन महता सर्वे यौवनं प्रतिपेदिरे ॥

ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu dhātryastān samavardhayan |
kālena mahatā sarve yauvanaṃ pratipedire ||

हिंदी अर्थ

धाइयों ने उन्हें घी से भरे घड़ों में पाला, और बहुत समय में वे सब युवा हो गए।

English meaning

Nurses reared them in jars filled with ghee, and in a long time all of them reached youth.

19 1.38.19

अथ दीर्घेण कालेन रूपयौवनशालिनः ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि सगरस्याभवंस्तदा ॥

atha dīrgheṇa kālena rūpayauvanaśālinaḥ |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi sagarasyābhavaṃstadā ||

हिंदी अर्थ

बहुत समय बाद सगर के रूप और यौवन से संपन्न साठ हजार पुत्र हो गए।

English meaning

After a long time Sagara had sixty thousand sons, rich in beauty and youth.

20 1.38.20

स च ज्येष्ठो नरश्रेष्ठ सगरस्यात्मसम्भवः ।
बालान् गृहीत्वा तु जले सरय्वा रघुनन्दन ।
प्रक्षिप्य प्रहसन्नित्यं मज्जतस्तान् समीक्ष्य वै ॥

sa ca jyeṣṭho naraśreṣṭha sagarasyātmasambhavaḥ |
bālān gṛhītvā tu jale sarayvā raghunandana |
prakṣipya prahasannityaṃ majjatastān samīkṣya vai ||

हिंदी अर्थ

हे नरश्रेष्ठ रघुनंदन, सगर का वह बड़ा पुत्र बच्चों को पकड़कर सरयू के जल में फेंक देता था और उन्हें डूबते देखकर सदा हँसता था।

English meaning

Best of men, the eldest son born of Sagara himself would seize children and throw them into the waters of the Sarayu, and always laughed as he watched them drown, joy of the Raghus.

21 1.38.21

एवं पापसमाचारस्सज्जनप्रतिबाधकः ।
पौराणामहिते युक्तः पुत्रो निर्वासितः पुरात् ॥

evaṃ pāpasamācārassajjanapratibādhakaḥ |
paurāṇāmahite yuktaḥ putro nirvāsitaḥ purāt ||

हिंदी अर्थ

ऐसे पाप आचरण के कारण, सज्जनों को सताने और नगरवासियों का अहित करने के कारण उस पुत्र को नगर से निकाल दिया गया।

English meaning

Because he behaved so sinfully, harassed good people and worked against the citizens' welfare, that son was banished from the city.

22 1.38.22

तस्य पुत्रोंऽशुमान्नाम असमञ्जस्य वीर्यवान् ।
सम्मत स्सर्वलोकस्य सर्वस्यापि प्रियंवदः ॥

tasya putroṃ'śumānnāma asamañjasya vīryavān |
sammata ssarvalokasya sarvasyāpi priyaṃvadaḥ ||

हिंदी अर्थ

असमंज का पुत्र पराक्रमी अंशुमान था, जो सारे संसार में सम्मानित और सबसे प्रिय बोलने वाला था।

English meaning

Asamanja's son was the valiant Amshuman, esteemed by all the world and kind spoken to everyone.

23 1.38.23

ततः कालेन महता मतिस्समभिजायत ।
सगरस्य नरश्रेष्ठ यजेयमिति निश्चिता ॥

tataḥ kālena mahatā matissamabhijāyata |
sagarasya naraśreṣṭha yajeyamiti niścitā ||

हिंदी अर्थ

फिर बहुत समय बाद, हे नरश्रेष्ठ, सगर ने दृढ़ निश्चय किया: मैं यज्ञ करूँगा।

English meaning

Then, after a long time, best of men, Sagara formed a firm resolve: I will perform a sacrifice.

24 1.38.24

स कृत्वा निश्चयं राम सोपाध्यायगणस्तदा ।
यज्ञकर्मणि वेदज्ञो यष्टुं समुपचक्रमे ॥

sa kṛtvā niścayaṃ rāma sopādhyāyagaṇastadā |
yajñakarmaṇi vedajño yaṣṭuṃ samupacakrame ||

हिंदी अर्थ

हे राम, निश्चय करके उस वेदज्ञ राजा ने अपने पुरोहितों के साथ यज्ञ करना आरंभ किया।

English meaning

Having resolved, Rama, the king who knew the Vedas set about performing the sacrifice with his priests.

Next sarga · Bala Kanda 39The Stolen HorseIndra steals the horse of Sagara's ashvamedha. The sixty thousand sons dig through the earth to find it, and the frightened gods go to Brahma.

Characters in this sarga

All characters