ह्रियमाणौ तु तौ दृष्ट्वा वैदेही रामलक्ष्मणौ । उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश प्रगृह्य सुमहाजाभुजौ ॥
hriyamāṇau tu tau dṛṣṭvā vaidehī rāmalakṣmaṇau | uccaissvareṇa cukrośa pragṛhya sumahājābhujau ||
हिंदी अर्थ राम और लक्ष्मण को ले जाया जाता देखकर वैदेही ने भुजाएँ उठाकर ऊँचे स्वर में पुकारा:
English meaning Seeing Rama and Lakshmana being carried off, Vaidehi raised her arms and cried out in a loud voice:
एष दाशरथी रामः सत्यवान् शीलवान् शुचिः । रक्षसा रौद्ररूपेण ह्रियते सहलक्ष्मणः ॥
eṣa dāśarathī rāmaḥ satyavān śīlavān śuciḥ | rakṣasā raudrarūpeṇa hriyate sahalakṣmaṇaḥ ||
हिंदी अर्थ 'ये दशरथनंदन राम हैं, सत्यवान, शीलवान और पवित्र, जिन्हें भयंकर रूप वाला राक्षस लक्ष्मण सहित लिए जा रहा है!'
English meaning 'This is Rama, son of Dasharatha, truthful, virtuous and pure, being carried off with Lakshmana by a rakshasa of fearsome form!'
मामृका भक्षयिष्यन्ति शार्दूलाद्वीपिनस्तथा । मां हरोत्सृज काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोत्तम ॥
māmṛkā bhakṣayiṣyanti śārdūlādvīpinastathā | māṃ harotsṛja kākutsthau namaste rākṣasottama ||
हिंदी अर्थ 'रीछ, बाघ और तेंदुए मुझे खा जाएँगे! मुझे ले चलो और दोनों काकुत्स्थों को छोड़ दो। हे श्रेष्ठ राक्षस, तुम्हें प्रणाम!'
English meaning 'Bears, tigers and leopards will devour me! Take me instead, and let the two Kakutsthas go. I bow to you, best of rakshasas!'
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा वैदेह्या रामलक्ष्मणौ । वेगं प्रचक्रतुर्वीरौ वधे तस्य दुरात्मनः ॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā vaidehyā rāmalakṣmaṇau | vegaṃ pracakraturvīrau vadhe tasya durātmanaḥ ||
हिंदी अर्थ वैदेही के वचन सुनकर वीर राम और लक्ष्मण उस दुरात्मा का वध करने के लिए तेज़ी से जुट गए।
English meaning Hearing Vaidehi's words, the heroes Rama and Lakshmana made haste to slay that evil one.
तस्य रौद्रस्य सौमित्रिः सव्यं बाहुं बभञ्ज ह । रामस्तु दक्षिणं बाहुं तरसा तस्य रक्षसः ॥
tasya raudrasya saumitriḥ savyaṃ bāhuṃ babhañja ha | rāmastu dakṣiṇaṃ bāhuṃ tarasā tasya rakṣasaḥ ||
हिंदी अर्थ सौमित्रि ने उस भयंकर राक्षस की बाईं भुजा तोड़ दी, और राम ने तेज़ी से उसकी दाहिनी भुजा तोड़ दी।
English meaning Saumitri broke the fierce rakshasa's left arm, and Rama swiftly broke his right arm.
स भग्नबाहुस्सविग्नो निपपाताशु राक्षसः । धरण्यां मेघसङ्काशो वज्रभिन्न इवाचलः ॥
sa bhagnabāhussavigno nipapātāśu rākṣasaḥ | dharaṇyāṃ meghasaṅkāśo vajrabhinna ivācalaḥ ||
हिंदी अर्थ भुजाएँ टूटने पर मेघ जैसा काला वह व्याकुल राक्षस वज्र से टूटे पर्वत की तरह शीघ्र पृथ्वी पर गिर पड़ा।
English meaning His arms broken, the shaken rakshasa, dark as a cloud, quickly fell to the ground like a mountain shattered by a thunderbolt.
मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिः सूदयन्तौ तु राक्षसम् । उद्यम्योद्यम्य चाप्येनं स्थण्डिले निष्पिपेषतुः ॥
muṣṭibhirjānubhiḥ padbhiḥ sūdayantau tu rākṣasam | udyamyodyamya cāpyenaṃ sthaṇḍile niṣpipeṣatuḥ ||
हिंदी अर्थ मुक्कों, घुटनों और पैरों से राक्षस को मारते हुए उन्होंने उसे बार-बार उठाकर भूमि पर पटका।
English meaning Pounding the rakshasa with fists, knees and feet, they lifted him again and again and crushed him on the ground.
स विद्धो बहुभिर्बाणैः खङ्गाभ्यां च परिक्षतः । निष्पिष्टो बहुधा भूमौ न ममार स राक्षसः ॥
sa viddho bahubhirbāṇaiḥ khaṅgābhyāṃ ca parikṣataḥ | niṣpiṣṭo bahudhā bhūmau na mamāra sa rākṣasaḥ ||
हिंदी अर्थ अनेक बाणों से बिंधा, दो तलवारों से घायल और कई बार भूमि पर पटके जाने पर भी वह राक्षस नहीं मरा।
English meaning Pierced by many arrows, wounded by two swords and crushed many times on the ground, that rakshasa still did not die.
तं प्रेक्ष्य रामः सुभृशमवध्यमचलोपमम् । भयेष्वभयदश्श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥
taṃ prekṣya rāmaḥ subhṛśamavadhyamacalopamam | bhayeṣvabhayadaśśrīmānidaṃ vacanamabravīt ||
हिंदी अर्थ उसे अवध्य और पर्वत की तरह अडिग देखकर भय में अभय देने वाले श्रीमान राम ने कहा:
English meaning Seeing him unslayable and immovable as a mountain, glorious Rama, who gives fearlessness in times of fear, said:
तपसा पुरुषव्याघ्र राक्षसोऽयं न शक्यते । शस्त्रेण युधि निर्जेतुं राक्षसं निखनावहे ॥
tapasā puruṣavyāghra rākṣaso'yaṃ na śakyate | śastreṇa yudhi nirjetuṃ rākṣasaṃ nikhanāvahe ||
हिंदी अर्थ 'पुरुषसिंह, तप के बल से यह राक्षस युद्ध में शस्त्र से नहीं जीता जा सकता। आओ, इसे गाड़ दें।'
English meaning 'Tiger among men, because of his austerity this rakshasa cannot be conquered by weapons in battle. Let us bury him.'
कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण । वनेऽस्मिन् सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौद्रवर्चसः ॥
kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa | vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudravarcasaḥ ||
हिंदी अर्थ 'लक्ष्मण, भयंकर तेज वाले इस राक्षस के लिए इस वन में किसी उग्र हाथी की तरह एक बहुत बड़ा गड्ढा खोदा जाए।'
English meaning 'Lakshmana, let a very large pit be dug in this forest for this rakshasa of fearsome power, as for a fierce elephant.'
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति । तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥
ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti | tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān ||
हिंदी अर्थ लक्ष्मण से 'गड्ढा खोदो' कहकर पराक्रमी राम विराध के गले पर पैर रखकर खड़े हो गए।
English meaning Having told Lakshmana, 'Let a pit be dug,' valiant Rama stood with his foot pressing on Viradha's throat.
तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं राक्षसः प्रश्रितं वचः । इदं प्रोवाच काकुत्थ्सं विराधः पुरुषर्षभम् ॥
tacchrutvā rāghaveṇoktaṃ rākṣasaḥ praśritaṃ vacaḥ | idaṃ provāca kākutthsaṃ virādhaḥ puruṣarṣabham ||
हिंदी अर्थ राघव की बात सुनकर राक्षस विराध ने नम्रतापूर्वक पुरुषश्रेष्ठ काकुत्स्थ से ये वचन कहे:
English meaning Hearing what Raghava said, the rakshasa Viradha humbly spoke these words to Kakutstha, bull among men:
हतोऽस्मि पुरुषव्याघ्र शक्रतुल्यबलेन वै । मया तु पूर्वं त्वं मोहान्न ज्ञातः पुरुषर्षभ ॥
hato'smi puruṣavyāghra śakratulyabalena vai | mayā tu pūrvaṃ tvaṃ mohānna jñātaḥ puruṣarṣabha ||
हिंदी अर्थ 'पुरुषसिंह, इंद्र के समान बलशाली आपके हाथों मैं मारा गया। पुरुषश्रेष्ठ, पहले मोहवश मैंने आपको नहीं पहचाना।'
English meaning 'Tiger among men, I am slain by you, whose strength equals Indra's. Bull among men, earlier, in my delusion, I did not recognise you.'
कौसल्यासुप्रजा राम तातस्त्वं विदितो मया । वैदेही च महाभागा लक्ष्मणश्च महायशाः ॥
kausalyāsuprajā rāma tātastvaṃ vidito mayā | vaidehī ca mahābhāgā lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ ||
हिंदी अर्थ 'तात राम, अब मैंने आपको कौसल्या के उत्तम पुत्र के रूप में जान लिया, और महाभागा वैदेही तथा महायशस्वी लक्ष्मण को भी।'
English meaning 'Dear Rama, I now know you as the noble son of Kausalya, and the fortunate Vaidehi and illustrious Lakshmana too.'
अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम् । तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्रवणेन ह ॥
abhiśāpādahaṃ ghorāṃ praviṣṭo rākṣasīṃ tanum | tumbururnāma gandharvaḥ śapto vaiśravaṇena ha ||
हिंदी अर्थ 'शाप के कारण मैंने यह भयंकर राक्षस शरीर पाया। मैं तुंबुरु नामक गंधर्व हूँ, जिसे वैश्रवण ने शाप दिया था।'
English meaning 'Because of a curse I entered this terrible rakshasa body. I am the gandharva named Tumburu, cursed by Vaishravana.'
प्रसाद्यमानश्च मया सोऽब्रवीन्मां महायशाः । यदा दाशरथी रामस्त्वां वधिष्यति संयुगे । तदा प्रकृतिमापन्नो भवान्स्वर्गं गमिष्यति ॥
prasādyamānaśca mayā so'bravīnmāṃ mahāyaśāḥ | yadā dāśarathī rāmastvāṃ vadhiṣyati saṃyuge | tadā prakṛtimāpanno bhavānsvargaṃ gamiṣyati ||
हिंदी अर्थ 'जब मैंने उन्हें प्रसन्न करने का प्रयत्न किया, तो उन महायशस्वी ने कहा: "जब दशरथनंदन राम युद्ध में तुम्हारा वध करेंगे, तब तुम अपना स्वरूप पाकर स्वर्ग जाओगे।"'
English meaning 'When I tried to appease him, the illustrious one said to me: "When Rama, son of Dasharatha, slays you in battle, you will regain your own nature and go to heaven."'
अनुपस्थीयमानो मां स क्रुद्धो व्याजहार ह । इति वैश्रवणो राजा रम्भासक्तमुवाच ह ॥
anupasthīyamāno māṃ sa kruddho vyājahāra ha | iti vaiśravaṇo rājā rambhāsaktamuvāca ha ||
हिंदी अर्थ 'रंभा में आसक्त होने के कारण जब मैं उनकी सेवा में उपस्थित नहीं हुआ, तब राजा वैश्रवण ने क्रोध में यह कहा था।'
English meaning 'King Vaishravana spoke in anger because I failed to attend on him, being attached to Rambha.'
तव प्रसादान्मुक्तोऽहमिहशापात्सुदारुणात् । भुवनं स्वं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु परन्तप ॥
tava prasādānmukto'hamihaśāpātsudāruṇāt | bhuvanaṃ svaṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu parantapa ||
हिंदी अर्थ 'आपकी कृपा से मैं यहाँ उस अत्यंत भयंकर शाप से मुक्त हो गया। मैं अपने लोक जाऊँगा। परंतप, आपका कल्याण हो।'
English meaning 'By your grace I am freed here from that most dreadful curse. I will go to my own world. Scorcher of foes, may it be well with you.'
20-21
3.4.20-21
Copy link
इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान् । अध्यर्धयोजने तात महर्षिस्सूर्यसन्निभः । तं क्षिप्रमधिगच्छ त्वं स ते श्रेयोऽभिधास्यति ॥
ito vasati dharmātmā śarabhaṅgaḥ pratāpavān | adhyardhayojane tāta maharṣissūryasannibhaḥ | taṃ kṣipramadhigaccha tvaṃ sa te śreyo'bhidhāsyati ||
हिंदी अर्थ 'यहाँ से डेढ़ योजन दूर, तात, सूर्य के समान तेजस्वी धर्मात्मा और प्रतापी महर्षि शरभंग रहते हैं। आप शीघ्र उनके पास जाइए; वे आपको आपके कल्याण की बात बताएँगे।'
English meaning 'From here, a yojana and a half away, dear one, lives the righteous and mighty Sharabhanga, a great sage radiant as the sun. Go to him quickly; he will tell you what is good for you.'
अवटे चापि मां राम प्रक्षिप्य कुशली व्रज । रक्षसां गतसत्त्वानामेष धर्मस्ससनातनः । अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकास्सनातनाः ॥
avaṭe cāpi māṃ rāma prakṣipya kuśalī vraja | rakṣasāṃ gatasattvānāmeṣa dharmassasanātanaḥ | avaṭe ye nidhīyante teṣāṃ lokāssanātanāḥ ||
हिंदी अर्थ 'और राम, मुझे गड्ढे में डालकर कुशलपूर्वक चले जाइए। प्राणहीन राक्षसों का यही सनातन धर्म है: जो गड्ढे में रखे जाते हैं, उन्हें सनातन लोक मिलते हैं।'
English meaning 'And Rama, throw me into a pit and go on safely. This is the eternal custom for rakshasas whose life has gone: those placed in a pit gain eternal worlds.'
एवमुक्त्वा तु काकुत्थ्सं विराधश्शरपीडितः । बभूव स्वर्गसम्प्राप्तो न्यस्तदेहो महाबलः ॥
evamuktvā tu kākutthsaṃ virādhaśśarapīḍitaḥ | babhūva svargasamprāpto nyastadeho mahābalaḥ ||
हिंदी अर्थ काकुत्स्थ से ऐसा कहकर बाणों से पीड़ित महाबली विराध देह त्यागकर स्वर्ग को प्राप्त हुआ।
English meaning Having said this to Kakutstha, the mighty Viradha, tormented by arrows, gave up his body and attained heaven.
24-25
3.4.24-25
Copy link
तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं लक्ष्मणं व्यादिदेश ह । कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण । वनेऽस्मिन् सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौदकर्मणः । इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति । तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥
tacchrutvā rāghavo vākyaṃ lakṣmaṇaṃ vyādideśa ha | kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa | vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudakarmaṇaḥ | ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti | tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān ||
हिंदी अर्थ वे वचन सुनकर राघव ने लक्ष्मण को आदेश दिया: 'लक्ष्मण, भयंकर कर्म वाले इस राक्षस के लिए इस वन में किसी उग्र हाथी की तरह एक बहुत बड़ा गड्ढा खोदा जाए।' लक्ष्मण से 'गड्ढा खोदो' कहकर पराक्रमी राम विराध के गले पर पैर रखकर खड़े हो गए।
English meaning Hearing those words, Raghava instructed Lakshmana: 'Lakshmana, let a very large pit be dug in this forest for this rakshasa of fearsome deeds, as for a fierce elephant.' Having told Lakshmana, 'Let a pit be dug,' valiant Rama stood with his foot pressing on Viradha's throat.
ततः खनित्रमादाय लक्ष्मणश्श्वभ्रमुत्तमम् । अखनत्पार्श्वतस्तस्य विराधस्य महात्मनः ॥
tataḥ khanitramādāya lakṣmaṇaśśvabhramuttamam | akhanatpārśvatastasya virādhasya mahātmanaḥ ||
हिंदी अर्थ तब लक्ष्मण ने कुदाल लेकर विशालकाय विराध के पास एक उत्तम गड्ढा खोदा।
English meaning Then Lakshmana took a spade and dug an excellent pit beside the great Viradha.
तं मुक्तकण्ठंनिक्षिप्य शङ्कुकर्णं महास्वनम् । विराधं प्राक्षिपच्छ्वभ्रे नदन्तं भैरवस्वनम् ॥
taṃ muktakaṇṭhaṃnikṣipya śaṅkukarṇaṃ mahāsvanam | virādhaṃ prākṣipacchvabhre nadantaṃ bhairavasvanam ||
हिंदी अर्थ गला छोड़कर उन्होंने शंकु जैसे कानों और भारी स्वर वाले, भयंकर गर्जना करते विराध को गड्ढे में फेंक दिया।
English meaning Releasing his throat, he threw Viradha, with ears like spikes and a mighty voice, roaring terribly, into the pit.
तमाहवे दारुणमाशुविक्रमौ स्थिरावुभौ संयति रामलक्ष्मणौ । मुदान्वितौ चिक्षिपतुर्भयावहं नदन्तमुत्क्षिप्य बिले तु राक्षसम् ॥
tamāhave dāruṇamāśuvikramau sthirāvubhau saṃyati rāmalakṣmaṇau | mudānvitau cikṣipaturbhayāvahaṃ nadantamutkṣipya bile tu rākṣasam ||
हिंदी अर्थ युद्ध में स्थिर और शीघ्रपराक्रमी राम और लक्ष्मण ने प्रसन्नता से उस गरजते, भयावह राक्षस को उठाकर गड्ढे में फेंक दिया।
English meaning Rama and Lakshmana, swift in action and steady in battle, joyfully lifted the roaring, terrifying rakshasa and threw him into the hole.
अवध्यतां प्रेक्ष्य महासुरस्य तौ शितेन शस्त्रेण तदा नरर्षभौ । समर्थ्य चात्यर्थविशारदावुभौ बिले विराधस्य वधं प्रचक्रतुः ॥
avadhyatāṃ prekṣya mahāsurasya tau śitena śastreṇa tadā nararṣabhau | samarthya cātyarthaviśāradāvubhau bile virādhasya vadhaṃ pracakratuḥ ||
हिंदी अर्थ यह देखकर कि वह महान असुर तीखे शस्त्र से अवध्य है, अत्यंत कुशल दोनों पुरुषश्रेष्ठों ने विचार करके गड्ढे में विराध का वध किया।
English meaning Seeing that the great asura could not be slain by sharp weapons, the two bulls among men, highly skilled, took counsel and brought about Viradha's death in the pit.
स्वयं विराधेन हि मृत्युरात्मनः प्रसह्य रामेण यथार्थमीप्सितः । निवेदितः काननचारिणा स्वयं न मे वधः शस्त्रकृतो भवेदिति ॥
svayaṃ virādhena hi mṛtyurātmanaḥ prasahya rāmeṇa yathārthamīpsitaḥ | niveditaḥ kānanacāriṇā svayaṃ na me vadhaḥ śastrakṛto bhavediti ||
हिंदी अर्थ क्योंकि वनचारी विराध ने स्वयं राम को अपनी इच्छित मृत्यु का सच्चा उपाय बताया था: 'मेरी मृत्यु शस्त्र से नहीं हो सकती।'
English meaning For Viradha himself, the forest-dweller, had told Rama the true way to his death, which he desired: 'My death cannot come by weapons.'
तदेव रामेण निशम्य भाषितं कृता मतिस्तस्य बिलप्रवेशने । बिलं च रामेणातिबलेन रक्षसा प्रवेश्यमानेन वनं विनादितम् ॥
tadeva rāmeṇa niśamya bhāṣitaṃ kṛtā matistasya bilapraveśane | bilaṃ ca rāmeṇātibalena rakṣasā praveśyamānena vanaṃ vināditam ||
हिंदी अर्थ उसकी बात सुनकर राम ने उसे गड्ढे में डालने का निश्चय किया, और जब राम ने उस महाबली राक्षस को उसमें धकेला, तो वन गूँज उठा।
English meaning Hearing what he had said, Rama resolved to put him in the pit, and as the mighty rakshasa was thrust into it by Rama, the forest resounded.
प्रहृष्टरूपाविव रामलक्ष्मणौ विराधमुर्व्या प्रदरे निहत्य तौ । ननन्दतुर्वीतभयौ महावने शिलाभिरन्तर्दधतुश्च राक्षसम् ॥
prahṛṣṭarūpāviva rāmalakṣmaṇau virādhamurvyā pradare nihatya tau | nanandaturvītabhayau mahāvane śilābhirantardadhatuśca rākṣasam ||
हिंदी अर्थ पृथ्वी के गड्ढे में विराध का वध करके राम और लक्ष्मण महावन में निर्भय होकर अत्यंत प्रसन्न हुए और राक्षस को पत्थरों से ढक दिया।
English meaning Having slain Viradha in the pit in the earth, Rama and Lakshmana, as if overjoyed, rejoiced, free of fear, in the great forest, and covered the rakshasa with stones.