Skip to content
Aranya Kanda Sarga 25 of 75 42 shlokas Journey stop 11
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 25

The Rakshasa Host Attacks

अरण्यकांड, सर्ग 25: राक्षस सेना का आक्रमण

Khara's army surrounds Rama with a storm of weapons. Rama answers with a storm of arrows and destroys them.

खर की सेना शस्त्रों की वर्षा करती हुई राम को घेर लेती है। राम बाणों की वर्षा से उनका नाश करते हैं।

1 3.25.1

अवष्टब्धधनुं रामं क्रुद्धं च रिपुघातिनम् ।
ददर्शाऽश्रममागम्य खरस्सह पुरस्सरैः ॥

avaṣṭabdhadhanuṃ rāmaṃ kruddhaṃ ca ripughātinam |
dadarśā'śramamāgamya kharassaha purassaraiḥ ||

हिंदी अर्थ

अपने अग्रगामियों के साथ आश्रम पहुँचकर खर ने धनुष थामे, क्रुद्ध शत्रुघाती राम को देखा।

English meaning

Reaching the hermitage with his vanguard, Khara saw Rama, angry slayer of foes, gripping his bow.

2 3.25.2

तं दृष्ट्वा सशरं चापमुद्यम्य खरनिस्स्वनम् ।
रामस्याभिमुखं सूतं चोद्यतामित्यचोदयत् ॥

taṃ dṛṣṭvā saśaraṃ cāpamudyamya kharanissvanam |
rāmasyābhimukhaṃ sūtaṃ codyatāmityacodayat ||

हिंदी अर्थ

उन्हें देखकर खर ने कर्कश टंकार वाला बाणसहित धनुष उठाया और सारथी को आदेश दिया, 'रथ राम के सामने ले चलो!'

English meaning

Seeing him, Khara raised his bow with its arrow, its string twanging harshly, and ordered his charioteer, 'Drive straight at Rama!'

3 3.25.3

स खरस्याज्ञया सूतस्तुरगान् समचोदयत् ।
यत्र रामो महाबाहुरेको चुन्वन्स्थितो धनुः ॥

sa kharasyājñayā sūtasturagān samacodayat |
yatra rāmo mahābāhureko cunvansthito dhanuḥ ||

हिंदी अर्थ

खर की आज्ञा से सारथी ने घोड़ों को वहाँ हाँका जहाँ महाबाहु राम अकेले धनुष हिलाते खड़े थे।

English meaning

At Khara's command, the charioteer drove the horses to where mighty-armed Rama stood alone, shaking his bow.

4 3.25.4

तं तु निष्पतितं दृष्ट्वा सर्वे ते रजनीचराः ।
नर्दमाना महानादं सचिवाः पर्यवारयन् ॥

taṃ tu niṣpatitaṃ dṛṣṭvā sarve te rajanīcarāḥ |
nardamānā mahānādaṃ sacivāḥ paryavārayan ||

हिंदी अर्थ

उसे आगे बढ़ते देखकर सब निशाचर मंत्री बड़ी गर्जना करते हुए उसे घेरकर चलने लगे।

English meaning

Seeing him rush forward, all the night-roving ministers surrounded him, roaring a great roar.

5 3.25.5

स तेषां यातुधानानां मध्ये रथगतः खरः ।
बभूव मध्ये ताराणां लोहिताङ्ग इवोदितः ॥

sa teṣāṃ yātudhānānāṃ madhye rathagataḥ kharaḥ |
babhūva madhye tārāṇāṃ lohitāṅga ivoditaḥ ||

हिंदी अर्थ

उन राक्षसों के बीच रथ पर बैठा खर तारों के बीच उदित मंगल ग्रह जैसा लग रहा था।

English meaning

Khara in his chariot amid those rakshasas looked like the planet Mars risen among the stars.

6 3.25.6

ततश्शरसहस्रेण राममप्रतिमौजसम् ।
अर्दयित्वा महानादं ननाद समरे खरः ॥

tataśśarasahasreṇa rāmamapratimaujasam |
ardayitvā mahānādaṃ nanāda samare kharaḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर अतुलित बलशाली राम पर हज़ार बाणों से प्रहार करके खर ने युद्ध में बड़ी गर्जना की।

English meaning

Then, having struck Rama of matchless might with a thousand arrows, Khara roared a great roar in battle.

7 3.25.7

ततस्तं भीमधन्वानं क्रुद्धाः सर्वे निशाचराः ।
रामं नानाविधैः शस्स्रैरभ्यवर्षन्त दुर्जयम् ॥

tatastaṃ bhīmadhanvānaṃ kruddhāḥ sarve niśācarāḥ |
rāmaṃ nānāvidhaiḥ śassrairabhyavarṣanta durjayam ||

हिंदी अर्थ

फिर सब क्रुद्ध निशाचर भयानक धनुष वाले अजेय राम पर तरह-तरह के शस्त्र बरसाने लगे।

English meaning

Then all the angry night-rovers rained weapons of many kinds on invincible Rama of the fearsome bow.

8 3.25.8

मुद्गरैः पट्टसैश्शूलैः प्रासैः खङ्गै परश्वथैः ।
राक्षसास्समरे रामं निजघ्नू रोषतत्पराः ॥

mudgaraiḥ paṭṭasaiśśūlaiḥ prāsaiḥ khaṅgai paraśvathaiḥ |
rākṣasāssamare rāmaṃ nijaghnū roṣatatparāḥ ||

हिंदी अर्थ

क्रोध में डूबे राक्षसों ने युद्ध में राम पर मुद्गरों, पट्टिशों, शूलों, प्रासों, तलवारों और फरसों से प्रहार किया।

English meaning

Bent on fury, the rakshasas struck Rama in battle with hammers, pattisas, spears, lances, swords and axes.

9 3.25.9

ते वलाहसङ्काशा महानादा महौजसः ।
अभ्यधावन्त काकुत्स्थं रथैर्वाजिभिरेव च ।
गजैः पर्वतकूटाभै रामं युद्धे जिघांसवः ॥

te valāhasaṅkāśā mahānādā mahaujasaḥ |
abhyadhāvanta kākutsthaṃ rathairvājibhireva ca |
gajaiḥ parvatakūṭābhai rāmaṃ yuddhe jighāṃsavaḥ ||

हिंदी अर्थ

मेघों जैसे, बड़ी गर्जना करने वाले महाबली वे रथों, घोड़ों और पर्वतशिखरों जैसे हाथियों के साथ राम को युद्ध में मारने की इच्छा से काकुत्स्थ पर टूट पड़े।

English meaning

Like clouds, loud-roaring and very mighty, they rushed at Kakutstha with chariots and horses and with elephants like mountain peaks, eager to kill Rama in battle.

10 3.25.10

ते रामे शरवर्षाणि व्यसृजन् रक्षसां गणाः ।
शैलेन्द्रमिव धाराभिर्वर्षमाणा वलाहकाः ॥

te rāme śaravarṣāṇi vyasṛjan rakṣasāṃ gaṇāḥ |
śailendramiva dhārābhirvarṣamāṇā valāhakāḥ ||

हिंदी अर्थ

राक्षसों के उन समूहों ने राम पर बाणों की वर्षा की, जैसे बादल पर्वतराज पर धाराएँ बरसाते हैं।

English meaning

Those hosts of rakshasas poured showers of arrows on Rama, as clouds pour torrents on the king of mountains.

11 3.25.11

स तैः परिवृतो घोरैः राघवो रक्षसां गणैः ।
तिथिष्वि महादेवो वृत परिषदाङ्गणै ॥

sa taiḥ parivṛto ghoraiḥ rāghavo rakṣasāṃ gaṇaiḥ |
tithiṣvi mahādevo vṛta pariṣadāṅgaṇai ||

हिंदी अर्थ

उन भयानक राक्षसगणों से घिरे राघव ऐसे लग रहे थे जैसे पर्व के दिनों में अपने पार्षदगणों से घिरे महादेव।

English meaning

Surrounded by those dreadful hosts of rakshasas, Raghava looked like Mahadeva surrounded by his attendant hosts on holy days.

12 3.25.12

तानि मुक्तानि शस्त्राणि यातुधानैस्सराघवः ।
प्रतिजग्राह विशिखैर्नद्योघानिव सागरः ॥

tāni muktāni śastrāṇi yātudhānaissarāghavaḥ |
pratijagrāha viśikhairnadyoghāniva sāgaraḥ ||

हिंदी अर्थ

राक्षसों द्वारा छोड़े गए शस्त्रों को राघव ने अपने बाणों से वैसे ही ग्रहण किया जैसे समुद्र नदियों की बाढ़ को ग्रहण करता है।

English meaning

Raghava received the weapons loosed by the rakshasas with his arrows, as the ocean receives the floods of rivers.

13 3.25.13

स तैः प्रहरणैर्घोरैर्भिन्नगात्रो न विव्यथे ।
रामः प्रदीप्तैर्बहुभिर्वज्रैरिव महाचलः ॥

sa taiḥ praharaṇairghorairbhinnagātro na vivyathe |
rāmaḥ pradīptairbahubhirvajrairiva mahācalaḥ ||

हिंदी अर्थ

उन भयानक शस्त्रों से शरीर बिंधने पर भी राम विचलित नहीं हुए, जैसे अनेक जलते वज्रों से आहत महापर्वत।

English meaning

Though his body was pierced by those dreadful weapons, Rama was not shaken, like a great mountain struck by many blazing thunderbolts.

14 3.25.14

स विद्धः क्षतजादिग्धः सर्वगात्रेषु राघवः ।
बभूव रामः सन्ध्याभ्रैर्दिवाकर इवावृतः ॥

sa viddhaḥ kṣatajādigdhaḥ sarvagātreṣu rāghavaḥ |
babhūva rāmaḥ sandhyābhrairdivākara ivāvṛtaḥ ||

हिंदी अर्थ

सारे शरीर में बिंधे और रक्त से सने राघव राम संध्या के बादलों से ढके सूर्य जैसे लग रहे थे।

English meaning

Pierced and smeared with blood all over his body, Raghava Rama looked like the sun veiled by evening clouds.

15 3.25.15

विषेदुर्देवगन्धर्वास्सिद्धाश्च परमर्षयः ।
एकं सहस्रैर्भहुभिस्तदा दृष्ट्वा समावृतम् ॥

viṣedurdevagandharvāssiddhāśca paramarṣayaḥ |
ekaṃ sahasrairbhahubhistadā dṛṣṭvā samāvṛtam ||

हिंदी अर्थ

एक को इतने हज़ारों से घिरा देखकर देवता, गंधर्व, सिद्ध और परमर्षि उदास हो गए।

English meaning

Gods, gandharvas, siddhas and supreme sages grew despondent, seeing one man surrounded by so many thousands.

16 3.25.16

ततो रामस्सुसङ्कृद्धो मण्डलीकृतकार्मुकः ।
ससर्ज विशिखान्बाणाञ्छतशोऽथ सहस्रश ॥

tato rāmassusaṅkṛddho maṇḍalīkṛtakārmukaḥ |
sasarja viśikhānbāṇāñchataśo'tha sahasraśa ||

हिंदी अर्थ

तब अत्यंत क्रुद्ध राम ने धनुष को मंडलाकार खींचकर सैकड़ों और हज़ारों तीखे बाण छोड़े।

English meaning

Then Rama, greatly enraged, drew his bow into a circle and loosed sharp arrows by the hundreds and thousands.

17 3.25.17

दुरावारान्दुर्विषहान्कालदण्डोपमान् रणे ।
मुमोच लीलया रामः कङ्कपत्रानजिह्मगान् ॥

durāvārāndurviṣahānkāladaṇḍopamān raṇe |
mumoca līlayā rāmaḥ kaṅkapatrānajihmagān ||

हिंदी अर्थ

राम ने मानो खेल-खेल में युद्ध में कंकपत्र वाले, सीधे जाने वाले बाण छोड़े, जिन्हें रोकना और सहना कठिन था, जो कालदंड के समान थे।

English meaning

As if at play, Rama loosed heron-feathered, straight-flying arrows in battle, hard to stop and hard to bear, like the rod of Death.

18 3.25.18

ते शराश्शत्रुसैन्येषु मुक्ता रामेण लीलया ।
अददू रक्षसां प्राणान्पाशाः कालकृता इव ॥

te śarāśśatrusainyeṣu muktā rāmeṇa līlayā |
adadū rakṣasāṃ prāṇānpāśāḥ kālakṛtā iva ||

हिंदी अर्थ

शत्रुसेना में राम द्वारा खेल-खेल में छोड़े गए वे बाण काल के बनाए पाशों की तरह राक्षसों के प्राण हरने लगे।

English meaning

Those arrows, loosed by Rama at play among the enemy ranks, took the rakshasas' lives like nooses made by Death.

19 3.25.19

भित्त्वा राक्षसदेहां स्तांस्ते शरा रुधिराप्लुताः ।
अन्तरिक्षगता रेजुर्दीप्ताग्निसमतेजसः ॥

bhittvā rākṣasadehāṃ stāṃste śarā rudhirāplutāḥ |
antarikṣagatā rejurdīptāgnisamatejasaḥ ||

हिंदी अर्थ

राक्षसों के शरीरों को चीरकर रक्त से सने वे बाण आकाश में जलती अग्नि के समान चमकने लगे।

English meaning

Having pierced the rakshasas' bodies, the arrows, drenched in blood, shone in the sky with the splendour of blazing fire.

20 3.25.20

असङ्ख्येयास्तु रामस्य सायकाश्चापमण्डलात् ।
विनिष्पेतुरतीवोग्रा रक्षःप्राणापहारिणः ॥

asaṅkhyeyāstu rāmasya sāyakāścāpamaṇḍalāt |
viniṣpeturatīvogrā rakṣaḥprāṇāpahāriṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

राम के धनुषमंडल से राक्षसों के प्राण हरने वाले असंख्य अत्यंत उग्र बाण निकलने लगे।

English meaning

Countless very fierce arrows flew from the circle of Rama's bow, taking the lives of the rakshasas.

21 3.25.21

तैर्धनूंषि ध्वजाग्राणि वर्माणि च शिरांसि च ।
बाहून्सहस्ताभरणानूरून्करिकरोपमान् ।
चिच्छेद रामस्समरे शतशोऽथ सहस्रशः ॥

tairdhanūṃṣi dhvajāgrāṇi varmāṇi ca śirāṃsi ca |
bāhūnsahastābharaṇānūrūnkarikaropamān |
ciccheda rāmassamare śataśo'tha sahasraśaḥ ||

हिंदी अर्थ

उनसे राम ने युद्ध में सैकड़ों-हज़ारों धनुष, ध्वजाओं के सिरे, कवच और सिर, हाथों और आभूषणों सहित भुजाएँ, और हाथी की सूँड़ जैसी जाँघें काट डालीं।

English meaning

With them Rama cut down in battle, by the hundreds and thousands, bows, banner-tops, armour and heads, arms with their hands and ornaments, and thighs like elephants' trunks.

22-23 3.25.22-23

हयान्काञ्चनसन्नाहान्रथयुक्तान्ससारथीन् ।
गजांश्च सगजारोहान्सहयान्सादिनस्तथा ।
पदातीन्समरे हत्वा ह्यनयद्यमसादनम् ॥

hayānkāñcanasannāhānrathayuktānsasārathīn |
gajāṃśca sagajārohānsahayānsādinastathā |
padātīnsamare hatvā hyanayadyamasādanam ||

हिंदी अर्थ

युद्ध में सोने के साज वाले रथ के घोड़ों को सारथियों सहित, हाथियों को महावतों सहित, घुड़सवारों को घोड़ों सहित, और पैदल सैनिकों को मारकर उन्होंने यमलोक पहुँचा दिया।

English meaning

Slaying in battle the horses in golden harness yoked to chariots along with the charioteers, the elephants with their riders, the cavalry with their horses, and the foot soldiers, he sent them to the abode of Yama.

24 3.25.24

ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः ।
भीममार्तस्वरं चक्रुर्भिद्यमाना निशाचराः ॥

tato nālīkanārācaistīkṣṇāgraiśca vikarṇibhiḥ |
bhīmamārtasvaraṃ cakrurbhidyamānā niśācarāḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर नालीक, नाराच और तीखी नोक वाले विकर्णी बाणों से बिंधते निशाचर भयानक आर्तनाद करने लगे।

English meaning

Then, pierced by nalikas, iron arrows and sharp-tipped vikarnis, the night-rovers set up a terrible wail of pain.

25 3.25.25

तत्सैन्यं निशितैर्बाणैरर्दितं मर्मभेदिभिः ।
रामेण न सुखं लेभे शुष्कं वनमिवाग्निना ॥

tatsainyaṃ niśitairbāṇairarditaṃ marmabhedibhiḥ |
rāmeṇa na sukhaṃ lebhe śuṣkaṃ vanamivāgninā ||

हिंदी अर्थ

राम के तीखे, मर्मभेदी बाणों से पीड़ित वह सेना आग में पड़े सूखे वन की तरह चैन नहीं पा सकी।

English meaning

Tormented by Rama's sharp, vital-piercing arrows, that army found no comfort, like a dry forest in fire.

26 3.25.26

केचिद्भीमबलाश्शूराश्शूलान्खङ्गान्परश्वधान् ।
रामस्याभिमुखं गत्वा चिक्षिपुः परमायुधान् ॥

kecidbhīmabalāśśūrāśśūlānkhaṅgānparaśvadhān |
rāmasyābhimukhaṃ gatvā cikṣipuḥ paramāyudhān ||

हिंदी अर्थ

भयानक बल वाले कुछ वीर राम के सामने जाकर अपने श्रेष्ठ शस्त्र, शूल, तलवारें और फरसे फेंकने लगे।

English meaning

Some brave ones of fearsome strength went up to face Rama and hurled their finest weapons, spears, swords and axes.

27 3.25.27

तानि बाणैर्महाबाहुश्शस्त्राण्यावार्य राघवः ।
जहार समरे प्राणांश्चिच्छेद च शिरोधरान् ॥

tāni bāṇairmahābāhuśśastrāṇyāvārya rāghavaḥ |
jahāra samare prāṇāṃściccheda ca śirodharān ||

हिंदी अर्थ

उन शस्त्रों को बाणों से रोककर महाबाहु राघव ने युद्ध में उनके प्राण हर लिए और सिर काट डाले।

English meaning

Warding off those weapons with his arrows, mighty-armed Raghava took their lives in battle and cut off their heads.

28 3.25.28

ते छिन्नशिरसः पेतुश्चिन्नवर्मशरासनाः ।
सुपर्णवातविक्षिप्ता जगत्यां पादपा यथा ॥

te chinnaśirasaḥ petuścinnavarmaśarāsanāḥ |
suparṇavātavikṣiptā jagatyāṃ pādapā yathā ||

हिंदी अर्थ

सिर कटे, कवच और धनुष कटे हुए वे गरुड़ के पंखों की हवा से उखड़े वृक्षों की तरह धरती पर गिर पड़े।

English meaning

Their heads cut off, their armour and bows cut through, they fell like trees on the earth blown down by the wind of Garuda's wings.

29 3.25.29

अवशिष्टाश्च ये तत्र विषण्णाश्च निशाचराः ।
खरमेवाभ्यधावन्त शरणार्थं शरार्दिताः ॥

avaśiṣṭāśca ye tatra viṣaṇṇāśca niśācarāḥ |
kharamevābhyadhāvanta śaraṇārthaṃ śarārditāḥ ||

हिंदी अर्थ

वहाँ बचे हुए निशाचर उदास और बाणों से पीड़ित होकर शरण के लिए खर की ओर भागे।

English meaning

The night-rovers who were left there, despondent and tormented by arrows, ran to Khara for refuge.

30 3.25.30

तान्सर्वान्पुनरादाय समाश्वास्य च दूषणः ।
अभ्यधावत काकुत्स्थं क्रुद्धो रुद्रमिवान्तकः ॥

tānsarvānpunarādāya samāśvāsya ca dūṣaṇaḥ |
abhyadhāvata kākutsthaṃ kruddho rudramivāntakaḥ ||

हिंदी अर्थ

उन सबको फिर इकट्ठा करके और ढाढ़स बँधाकर दूषण क्रोध में काकुत्स्थ पर ऐसे दौड़ा जैसे यम रुद्र पर।

English meaning

Gathering them all again and reassuring them, Dushana rushed in anger at Kakutstha, like Death at Rudra.

31 3.25.31

निवृत्तास्तु पुनस्सर्वे दूषणाश्रयनिर्भयाः ।
राममेवाभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः ॥

nivṛttāstu punassarve dūṣaṇāśrayanirbhayāḥ |
rāmamevābhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ ||

हिंदी अर्थ

दूषण के सहारे निर्भय होकर वे सब फिर लौटे और साल, ताड़ और शिलाओं को शस्त्र बनाकर राम पर टूट पड़े।

English meaning

Turning back, all of them, made fearless by Dushana's support, rushed at Rama again, armed with sala trees, palms and rocks.

32 3.25.32

शूलमुद्गरहस्ताश्च चापहस्ता महाबलाः ।
सृजन्तश्शरवर्षाणि शस्त्रवर्षाणि संयुगे ।
द्रुमवर्षाणि मुञ्चन्तश्शिलावर्षाणि राक्षसाः ॥

śūlamudgarahastāśca cāpahastā mahābalāḥ |
sṛjantaśśaravarṣāṇi śastravarṣāṇi saṃyuge |
drumavarṣāṇi muñcantaśśilāvarṣāṇi rākṣasāḥ ||

हिंदी अर्थ

हाथों में शूल, मुद्गर और धनुष लिए महाबली राक्षस युद्ध में बाणों और शस्त्रों की वर्षा करने लगे और वृक्षों तथा शिलाओं की बौछार करने लगे।

English meaning

The very mighty rakshasas, with spears, hammers and bows in hand, loosed showers of arrows and weapons in battle and hurled showers of trees and rocks.

33 3.25.33

तद्बभूवाद्भुतं युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
रामस्य च महाघोरं पुनस्तेषां च रक्षसाम् ॥

tadbabhūvādbhutaṃ yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
rāmasya ca mahāghoraṃ punasteṣāṃ ca rakṣasām ||

हिंदी अर्थ

फिर राम और उन राक्षसों के बीच अद्भुत, घमासान, रोंगटे खड़े कर देने वाला और अत्यंत भयानक युद्ध हुआ।

English meaning

Then there was a wondrous, tumultuous, hair-raising and very dreadful battle between Rama and those rakshasas once more.

34-36 3.25.34-36

ते समन्तादतिक्रुद्धा राघवं पुनरभ्ययुः ।
तैश्च सर्वा दिशो दृष्ट्वा प्रदिशश्च समावृताः ।
राक्षसैरुद्यतप्रासैश्शरवर्षाभिवर्षिभिः ।
स कृत्वा भैरवं नादमस्त्रं परमभास्वरम् ।
संयोजयत गान्धर्वं राक्षसेषु महाबलः ॥

te samantādatikruddhā rāghavaṃ punarabhyayuḥ |
taiśca sarvā diśo dṛṣṭvā pradiśaśca samāvṛtāḥ |
rākṣasairudyataprāsaiśśaravarṣābhivarṣibhiḥ |
sa kṛtvā bhairavaṃ nādamastraṃ paramabhāsvaram |
saṃyojayata gāndharvaṃ rākṣaseṣu mahābalaḥ ||

हिंदी अर्थ

अत्यंत क्रुद्ध होकर वे चारों ओर से फिर राघव पर टूट पड़े। प्रास उठाए और बाणों की वर्षा करते राक्षसों से सब दिशाओं और उपदिशाओं को ढका देखकर महाबली राम ने भयानक गर्जना की और राक्षसों पर अत्यंत तेजस्वी गांधर्व अस्त्र का संधान किया।

English meaning

Greatly enraged, they attacked Raghava again from every side. Seeing all the directions and intermediate directions covered by rakshasas with lances raised, pouring down showers of arrows, the mighty one gave a terrible roar and fitted the brilliant Gandharva weapon against the rakshasas.

37 3.25.37

ततश्शरसहस्राणि निर्ययुश्चापमण्डलात् ।
सर्वा दश दिशो बाणैरावार्यन्त समागतैः ॥

tataśśarasahasrāṇi niryayuścāpamaṇḍalāt |
sarvā daśa diśo bāṇairāvāryanta samāgataiḥ ||

हिंदी अर्थ

तब उनके धनुषमंडल से हज़ारों बाण निकले, और एक साथ आए बाणों से दसों दिशाएँ ढक गईं।

English meaning

Then thousands of arrows flew from the circle of his bow, and all ten directions were covered by the massed arrows.

38 3.25.38

नाददानं शरान्घोरान्नमुञ्चन्तं शिलीमुखान् ।
विकर्षमाणं पश्यन्ति राक्षसास्ते शरार्दिताः ॥

nādadānaṃ śarānghorānnamuñcantaṃ śilīmukhān |
vikarṣamāṇaṃ paśyanti rākṣasāste śarārditāḥ ||

हिंदी अर्थ

बाणों से पीड़ित राक्षस उन्हें भयानक बाण उठाते या छोड़ते नहीं देख पाते थे, केवल धनुष खींचते देखते थे।

English meaning

The rakshasas, tormented by arrows, could not see him taking up the dreadful arrows or loosing them, only drawing the bow.

39 3.25.39

शरान्धकारमाकाशमावृणोत्सदिवाकरम् ।
बभूवावस्थितो रामः प्रवमन्निव ताञ्छरान् ॥

śarāndhakāramākāśamāvṛṇotsadivākaram |
babhūvāvasthito rāmaḥ pravamanniva tāñcharān ||

हिंदी अर्थ

बाणों के अंधकार ने सूर्य सहित आकाश को ढक दिया, और राम वहाँ मानो बाणों की वर्षा करते खड़े रहे।

English meaning

The darkness of arrows covered the sky and the sun, and Rama stood there as if pouring out those arrows.

40 3.25.40

युगपत्पतमानैश्च युगपच्च हतैर्भृशम् ।
युगपत्पतितैश्चैव विकीर्णा वसुधा भवत् ॥

yugapatpatamānaiśca yugapacca hatairbhṛśam |
yugapatpatitaiścaiva vikīrṇā vasudhā bhavat ||

हिंदी अर्थ

एक साथ गिरते, एक साथ बुरी तरह मारे जाते और एक साथ पड़े राक्षसों से पृथ्वी पट गई।

English meaning

With rakshasas falling at once, struck down at once and lying fallen at once, the earth was strewn with them.

41 3.25.41

निहताः पतिताः क्षीणाश्छिन्ना भिन्ना विदारिताः ।
तत्र तत्र स्म दृश्यन्ते राक्षसास्ते सहस्रशः ॥

nihatāḥ patitāḥ kṣīṇāśchinnā bhinnā vidāritāḥ |
tatra tatra sma dṛśyante rākṣasāste sahasraśaḥ ||

हिंदी अर्थ

जगह-जगह हज़ारों राक्षस मरे, गिरे, क्षीण, कटे, बिंधे और फटे हुए दिखाई देने लगे।

English meaning

Here and there those rakshasas were seen in thousands, slain, fallen, spent, cut, pierced and torn apart.

42 3.25.42

सोष्णीषैरुत्तमाङ्गैश्च साङ्गदैर्बाहुभिस्तथा ।
ऊरुभिर्जानुभिश्छिन्नैर्नानारूपैविभूषणैः ।
हयैश्च द्विपमुख्यैश्च रथैर्भिन्नैरनेकशः ।
चामरैर्व्यजनैश्छत्रैर्ध्वजैर्नानाविधैरपि ।
रामस्य बाणाभिहतैर्विचित्रैश्शूलपट्टिसैः ।
खङ्गै खण्डीकृतैः प्रासैर्विकीर्णैश्च परश्वधैः ।
चूर्णिताभिश्शिलाभिश्च शरैश्चित्रैरनेकशः ।
विच्छिन्नैस्समरे भूमिर्विकीर्णाऽभूद्भयङ्करा ॥

soṣṇīṣairuttamāṅgaiśca sāṅgadairbāhubhistathā |
ūrubhirjānubhiśchinnairnānārūpaivibhūṣaṇaiḥ |
hayaiśca dvipamukhyaiśca rathairbhinnairanekaśaḥ |
cāmarairvyajanaiśchatrairdhvajairnānāvidhairapi |
rāmasya bāṇābhihatairvicitraiśśūlapaṭṭisaiḥ |
khaṅgai khaṇḍīkṛtaiḥ prāsairvikīrṇaiśca paraśvadhaiḥ |
cūrṇitābhiśśilābhiśca śaraiścitrairanekaśaḥ |
vicchinnaissamare bhūmirvikīrṇā'bhūdbhayaṅkarā ||

हिंदी अर्थ

युद्धभूमि भयंकर हो गई, जो पगड़ी वाले सिरों, बाजूबंद वाली भुजाओं, कटी जाँघों और घुटनों, तरह-तरह के आभूषणों, घोड़ों और श्रेष्ठ हाथियों, अनेक टूटे रथों, चँवरों, पंखों, छत्रों और अनेक प्रकार के ध्वजों, राम के बाणों से कटे विचित्र शूलों और पट्टिशों, टुकड़े-टुकड़े हुई तलवारों, बिखरे प्रासों और फरसों, चूर हुई शिलाओं और युद्ध में टूटे अनेक बाणों से पटी थी।

English meaning

The battlefield became a terrifying sight, strewn with turbaned heads, arms with armlets, severed thighs and knees, ornaments of many kinds, horses and chief elephants, many shattered chariots, whisks, fans, umbrellas and banners of every sort, curious spears and pattisas struck by Rama's arrows, swords cut to pieces, scattered lances and axes, crushed rocks and many arrows broken in battle.

Next sarga · Aranya Kanda 26Dushana Is SlainDushana and his commanders fall in fierce fighting, and the rest of the army is cut down.

Characters in this sarga

All characters