विश्वामित्रो महात्माथ प्रस्थितान् प्रेक्ष्य तानृषीन् । अब्रवीन्नरशार्दूलस्सर्वांस्तान्वनवासिनः ॥
viśvāmitro mahātmātha prasthitān prekṣya tānṛṣīn | abravīnnaraśārdūlassarvāṃstānvanavāsinaḥ ||
हिंदी अर्थ ऋषियों को जाते देखकर महात्मा विश्वामित्र ने, हे नरशार्दूल, उन सब वनवासियों से कहा:
English meaning Seeing the sages depart, the great souled Vishvamitra, tiger among men, said to all those forest dwellers:
महान्विघ्नः प्रवृत्तोऽयं दक्षिणामास्थितो दिशम् । दिशमन्यां प्रपत्स्यामस्तत्र तप्स्यामहे तपः ॥
mahānvighnaḥ pravṛtto'yaṃ dakṣiṇāmāsthito diśam | diśamanyāṃ prapatsyāmastatra tapsyāmahe tapaḥ ||
हिंदी अर्थ यहाँ दक्षिण दिशा में बड़ा विघ्न आ गया है। हम दूसरी दिशा में जाकर वहाँ तप करेंगे।
English meaning A great obstacle has arisen here in the south. We shall go to another direction and practise penance there.
पश्चिमायां विशालायां पुष्करेषु महात्मनः । सुखं तपश्चरिष्यामः परं तद्धि तपोवनम् ॥
paścimāyāṃ viśālāyāṃ puṣkareṣu mahātmanaḥ | sukhaṃ tapaścariṣyāmaḥ paraṃ taddhi tapovanam ||
हिंदी अर्थ विशाल पश्चिम दिशा में पुष्कर में हम सुख से तप करेंगे, क्योंकि वह श्रेष्ठ तपोवन है।
English meaning In the broad west, at Pushkara, we shall practise penance happily, for that is the finest forest of penance.
एवमुक्त्वा महातेजाः पुष्करेषु महामुनिः । तप उग्रं दुराधर्षं तेपे मूलफलाशनः ॥
evamuktvā mahātejāḥ puṣkareṣu mahāmuniḥ | tapa ugraṃ durādharṣaṃ tepe mūlaphalāśanaḥ ||
हिंदी अर्थ यह कहकर महातेजस्वी महामुनि ने पुष्कर में फल मूल खाकर उग्र और दुस्सह तप किया।
English meaning Saying this, the radiant great sage practised fierce, unbearable penance at Pushkara, living on roots and fruit.
एतस्मिन्नेव काले तु अयोध्याधिपतिर्नृपः । अम्बरीष इति ख्यातो यष्टुं समुपचक्रमे ॥
etasminneva kāle tu ayodhyādhipatirnṛpaḥ | ambarīṣa iti khyāto yaṣṭuṃ samupacakrame ||
हिंदी अर्थ उसी समय अयोध्या के अंबरीष नाम के राजा यज्ञ करने लगे।
English meaning At that very time the king of Ayodhya, known as Ambarisha, began to perform a sacrifice.
तस्य वै यजमानस्य पशुमिन्द्रो जहार ह । प्रणष्टे तु पशौ विप्रो राजानमिदमब्रवीत् ॥
tasya vai yajamānasya paśumindro jahāra ha | praṇaṣṭe tu paśau vipro rājānamidamabravīt ||
हिंदी अर्थ जब वे यज्ञ कर रहे थे, इंद्र ने यज्ञपशु चुरा लिया। उसके खो जाने पर पुरोहित ने राजा से कहा:
English meaning While he was sacrificing, Indra carried off the sacrificial animal. When it was lost, the priest said to the king:
पशुरद्य हृतो राजन् प्रणष्टस्तव दुर्नयात् । अरक्षितारं राजानं घ्नन्ति दोषा नरेश्वर ॥
paśuradya hṛto rājan praṇaṣṭastava durnayāt | arakṣitāraṃ rājānaṃ ghnanti doṣā nareśvara ||
हिंदी अर्थ हे राजन, आज पशु चुरा लिया गया और आपकी असावधानी से खो गया। हे नरेश, रक्षा न करने वाले राजा को दोष नष्ट कर देते हैं।
English meaning King, the animal has been taken today and lost through your negligence. Lord of men, faults destroy a king who does not protect.
प्रायश्चित्तं महद्ध्येतन्नरं वा पुरुषर्षभ । आनयस्व पशुं शीघ्रं यावत्कर्म प्रवर्तते ॥
prāyaścittaṃ mahaddhyetannaraṃ vā puruṣarṣabha | ānayasva paśuṃ śīghraṃ yāvatkarma pravartate ||
हिंदी अर्थ इसके लिए बड़ा प्रायश्चित्त चाहिए। हे पुरुषश्रेष्ठ, जब तक कर्म चल रहा है, शीघ्र पशु या उसके स्थान पर कोई मनुष्य लाइए।
English meaning This calls for a great atonement. Bull among men, bring back the animal quickly, or a man in its place, while the rite is still going on.
उपाध्यायवचश्श्रुत्वा स राजा पुरुषर्षभ । अन्वियेष महाबुद्धिः पशुं गोभिस्सहस्रशः ॥
upādhyāyavacaśśrutvā sa rājā puruṣarṣabha | anviyeṣa mahābuddhiḥ paśuṃ gobhissahasraśaḥ ||
हिंदी अर्थ गुरु के वचन सुनकर उन परम बुद्धिमान पुरुषश्रेष्ठ राजा ने हजारों गायें देकर पशु खोजा।
English meaning Hearing his teacher's words, the very wise king, bull among men, searched for an animal, offering thousands of cows.
10-11
1.61.10-11
Copy link
देशान् जनपदांस्तां स्तान्नगराणि वनानि च । आश्रमाणि च पुण्यानि मार्गमाणो महीपतिः । स पुत्रसहितं तात सभार्यं रघुनन्दन । भृगुतुंदे समासीनमृचीकं सन्ददर्श ह ॥
deśān janapadāṃstāṃ stānnagarāṇi vanāni ca | āśramāṇi ca puṇyāni mārgamāṇo mahīpatiḥ | sa putrasahitaṃ tāta sabhāryaṃ raghunandana | bhṛgutuṃde samāsīnamṛcīkaṃ sandadarśa ha ||
हिंदी अर्थ हे तात रघुनंदन, देशों, जनपदों, नगरों, वनों और पवित्र आश्रमों में खोजते हुए राजा ने भृगुतुंग पर्वत पर पुत्रों और पत्नी के साथ बैठे ऋचीक को देखा।
English meaning Searching through lands, countries, cities, forests and holy hermitages, my dear, joy of the Raghus, the king saw Richika seated on Mount Bhrigutunga with his sons and wife.
तमुवाच महातेजाः प्रणम्याभिप्रसाद्य च । ब्रह्मर्षिं तपसा दीप्तं राजर्षिरमितप्रभः । पृष्ट्वा सर्वत्र कुशलमृचीकं तमिदं वचः ॥
tamuvāca mahātejāḥ praṇamyābhiprasādya ca | brahmarṣiṃ tapasā dīptaṃ rājarṣiramitaprabhaḥ | pṛṣṭvā sarvatra kuśalamṛcīkaṃ tamidaṃ vacaḥ ||
हिंदी अर्थ अपार तेजस्वी राजर्षि ने तप से दमकते उन ब्रह्मर्षि को प्रणाम करके प्रसन्न किया, सब प्रकार कुशल पूछा, और ऋचीक से कहा:
English meaning The radiant royal sage of boundless splendour bowed and won the favour of that brahmarshi shining with penance, asked after his welfare in all things, and said to Richika:
गवां शतसहस्रेण विक्रीणीषे सुतं यदि । पशोरर्थे महाभाग कृतकृत्योऽस्मि भार्गव ॥
gavāṃ śatasahasreṇa vikrīṇīṣe sutaṃ yadi | paśorarthe mahābhāga kṛtakṛtyo'smi bhārgava ||
हिंदी अर्थ हे महाभाग भार्गव, यदि आप यज्ञपशु के लिए एक लाख गायों के बदले मुझे एक पुत्र बेच दें, तो मेरा कार्य पूरा हो जाए।
English meaning Fortunate Bhargava, if you will sell me a son for a hundred thousand cows to serve as the sacrificial animal, my task is done.
सर्वे परिसृता देशा याज्ञीयं न लभे पशुम् । दातुमर्हसि मूल्येन सुतमेकमितो मम ॥
sarve parisṛtā deśā yājñīyaṃ na labhe paśum | dātumarhasi mūlyena sutamekamito mama ||
हिंदी अर्थ मैंने सब देश खोज लिए पर यज्ञपशु नहीं मिला। कृपया यहाँ से मूल्य लेकर मुझे एक पुत्र दीजिए।
English meaning I have searched every land and cannot find a sacrificial animal. Please give me one son from here for a price.
एवमुक्तो महातेजा ऋचीकस्त्वब्रवीद्वचः । नाहं ज्येष्ठं नरश्रेष्ठ विक्रीणीयां कथञ्चन ॥
evamukto mahātejā ṛcīkastvabravīdvacaḥ | nāhaṃ jyeṣṭhaṃ naraśreṣṭha vikrīṇīyāṃ kathañcana ||
हिंदी अर्थ यह सुनकर महातेजस्वी ऋचीक ने कहा: हे नरश्रेष्ठ, मैं अपना ज्येष्ठ पुत्र कभी नहीं बेचूँगा।
English meaning Told this, the radiant Richika said: Best of men, I would never sell my eldest.
ऋचीकस्य वचश्श्रुत्वा तेषां माता महात्मनाम् । उवाच नरशार्दूलमम्बरीषं तपस्विनी ॥
ṛcīkasya vacaśśrutvā teṣāṃ mātā mahātmanām | uvāca naraśārdūlamambarīṣaṃ tapasvinī ||
हिंदी अर्थ ऋचीक के वचन सुनकर उन महात्माओं की तपस्विनी माता ने नरशार्दूल अंबरीष से कहा:
English meaning Hearing Richika's words, the mother of those great souls, an ascetic, said to Ambarisha, tiger among men:
17-18
1.61.17-18
Copy link
अविक्रेयं सुतं ज्येष्ठं भगवानाह भार्गवः । ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं नृप । तस्मात्कनीयसं पुत्रं न दास्ये तव पार्थिव ॥
avikreyaṃ sutaṃ jyeṣṭhaṃ bhagavānāha bhārgavaḥ | mamāpi dayitaṃ viddhi kaniṣṭhaṃ śunakaṃ nṛpa | tasmātkanīyasaṃ putraṃ na dāsye tava pārthiva ||
हिंदी अर्थ भगवान भार्गव कहते हैं कि ज्येष्ठ पुत्र बेचा नहीं जाएगा। हे राजन, जानिए कि सबसे छोटा शुनक मुझे प्रिय है। इसलिए हे पृथ्वीपति, मैं आपको अपना छोटा पुत्र नहीं दूँगी।
English meaning The holy Bhargava says the eldest son is not to be sold. Know, king, that the youngest, Shunaka, is dear to me. So, lord of the earth, I will not give you my youngest son.
प्रायेण हि नरश्रेष्ठ ज्येष्ठाः पितृषु वल्लभाः । मातृ़णां तु कनीयांसस्तस्माद्रक्षे कनीयसम् ॥
prāyeṇa hi naraśreṣṭha jyeṣṭhāḥ pitṛṣu vallabhāḥ | mātṛ़ṇāṃ tu kanīyāṃsastasmādrakṣe kanīyasam ||
हिंदी अर्थ क्योंकि हे नरश्रेष्ठ, प्रायः ज्येष्ठ पुत्र पिताओं को प्रिय होते हैं और छोटे माताओं को। इसलिए मैं छोटे की रक्षा करती हूँ।
English meaning For as a rule, best of men, the eldest sons are dear to fathers and the youngest to mothers. So I protect the youngest.
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् मुनिपत्न्यां तथैव च । शुनश्शेफस्स्वयं राम मध्यमो वाक्यमब्रवीत् ॥
uktavākye munau tasmin munipatnyāṃ tathaiva ca | śunaśśephassvayaṃ rāma madhyamo vākyamabravīt ||
हिंदी अर्थ जब मुनि और मुनिपत्नी कह चुके, तब हे राम, बीच के पुत्र शुनःशेप ने स्वयं कहा:
English meaning When the sage and his wife had spoken, Rama, the middle son Shunahshepa himself said:
पिता ज्येष्ठमविक्रेयं माता चाह कनीयसम् । विक्रीतं मध्यमं मन्ये राजन् पुत्रं नयस्व माम् ॥
pitā jyeṣṭhamavikreyaṃ mātā cāha kanīyasam | vikrītaṃ madhyamaṃ manye rājan putraṃ nayasva mām ||
हिंदी अर्थ पिता कहते हैं ज्येष्ठ नहीं बिकेगा, और माता कहती हैं छोटा नहीं। मैं समझता हूँ बीच वाला बिक गया। हे राजन, मुझ पुत्र को ले चलिए।
English meaning Father says the eldest is not to be sold, and mother says the youngest. I take it the middle one is sold. King, take me, the son.
गवां शतसहस्रेण शुनश्शेफं नरेश्वरः । गृहीत्वा परमप्रीतो जगाम रघुनन्दन ॥
gavāṃ śatasahasreṇa śunaśśephaṃ nareśvaraḥ | gṛhītvā paramaprīto jagāma raghunandana ||
हिंदी अर्थ हे रघुनंदन, एक लाख गायों के बदले शुनःशेप को लेकर नरेश अत्यंत प्रसन्न होकर चले गए।
English meaning Taking Shunahshepa for a hundred thousand cows, the lord of men went away overjoyed, joy of the Raghus.