Skip to content
Bala Kanda Sarga 34 of 77 23 shlokas
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 34

Vishwamitra's Own Family

बालकांड, सर्ग 34: विश्वामित्र का वंश

Vishwamitra reveals that Kushanabha's son Gadhi was his father and that his sister Satyavati became the river Kaushiki. Night falls and he describes the stillness of midnight.

विश्वामित्र बताते हैं कि कुशनाभ के पुत्र गाधि उनके पिता थे और उनकी बहन सत्यवती कौशिकी नदी बनीं। रात होती है और वे आधी रात की निस्तब्धता का वर्णन करते हैं।

1 1.34.1

कृतोद्वाहे गते तस्मिन् ब्रह्मदत्ते च राघव ।
अपुत्रः पुत्रलाभाय पौत्रीमिष्टिमकल्पयत् ॥

kṛtodvāhe gate tasmin brahmadatte ca rāghava |
aputraḥ putralābhāya pautrīmiṣṭimakalpayat ||

हिंदी अर्थ

हे राघव, विवाह होने और ब्रह्मदत्त के चले जाने पर पुत्रहीन राजा ने पुत्र प्राप्ति के लिए पुत्रेष्टि यज्ञ किया।

English meaning

When the marriage was done and Brahmadatta had gone, Raghava, the sonless king held a rite for the gaining of a son.

2 1.34.2

इष्ट्यां तु वर्तमानायां कुशनाभं महीपतिम् ।
उवाच परमोदारः कुशो ब्रह्मसुतस्तदा ॥

iṣṭyāṃ tu vartamānāyāṃ kuśanābhaṃ mahīpatim |
uvāca paramodāraḥ kuśo brahmasutastadā ||

हिंदी अर्थ

जब यज्ञ चल रहा था, तब ब्रह्मा के पुत्र परम उदार कुश ने राजा कुशनाभ से कहा:

English meaning

While the rite was going on, the most noble Kusha, son of Brahma, said to King Kushanabha:

3 1.34.3

पुत्रस्ते सदृशः पुत्र भविष्यति सुधार्मिकः ।
गाधिं प्राप्स्यसि तेन त्वं कीर्तिं लोके च शाश्वतीम् ॥

putraste sadṛśaḥ putra bhaviṣyati sudhārmikaḥ |
gādhiṃ prāpsyasi tena tvaṃ kīrtiṃ loke ca śāśvatīm ||

हिंदी अर्थ

पुत्र, तुम्हें अपने समान परम धार्मिक पुत्र मिलेगा। तुम्हें गाधि प्राप्त होंगे, और उनके द्वारा संसार में अमर कीर्ति मिलेगी।

English meaning

Son, you will have a most righteous son like yourself. You will have Gadhi, and through him lasting fame in the world.

4 1.34.4

एवमुक्त्वा कुशो राम कुशनाभं महीपतिम् ।
जगामाकाशमाविश्य ब्रह्मलोकं सनातनाम् ॥

evamuktvā kuśo rāma kuśanābhaṃ mahīpatim |
jagāmākāśamāviśya brahmalokaṃ sanātanām ||

हिंदी अर्थ

हे राम, राजा कुशनाभ से यह कहकर कुश आकाश में उठकर सनातन ब्रह्मलोक को चले गए।

English meaning

Saying this to King Kushanabha, Rama, Kusha rose into the sky and went to the eternal world of Brahma.

5 1.34.5

कस्य चित्त्वथ कालस्य कुशनाभस्य धीमतः ।
जज्ञे परमधर्मिष्ठो गाधिरित्येव नामतः ॥

kasya cittvatha kālasya kuśanābhasya dhīmataḥ |
jajñe paramadharmiṣṭho gādhirityeva nāmataḥ ||

हिंदी अर्थ

कुछ समय बाद बुद्धिमान कुशनाभ के गाधि नाम का परम धार्मिक पुत्र हुआ।

English meaning

After some time a most righteous son named Gadhi was born to the wise Kushanabha.

6 1.34.6

स पिता मम काकुत्स्थ गाधिः परमधार्मिकः ।
कुशवंशप्रसूतोऽस्मि कौशिको रघुनन्दन ॥

sa pitā mama kākutstha gādhiḥ paramadhārmikaḥ |
kuśavaṃśaprasūto'smi kauśiko raghunandana ||

हिंदी अर्थ

हे काकुत्स्थ, वे परम धार्मिक गाधि मेरे पिता हैं। हे रघुनंदन, कुश के वंश में जन्म लेने के कारण मैं कौशिक हूँ।

English meaning

Kakutstha, that most righteous Gadhi is my father. Born in the line of Kusha, I am Kaushika, joy of the Raghus.

7 1.34.7

पूर्वजा भगिनी चापि मम राघव सुव्रता ।
नाम्ना सत्यवती नाम ऋचीके प्रतिपादिता ॥

pūrvajā bhaginī cāpi mama rāghava suvratā |
nāmnā satyavatī nāma ṛcīke pratipāditā ||

हिंदी अर्थ

हे राघव, मेरी एक सुव्रता बड़ी बहन भी थी, जिसका नाम सत्यवती था और जिसका विवाह ऋचीक से हुआ था।

English meaning

Raghava, I also had an elder sister of good vows named Satyavati, who was given in marriage to Richika.

8 1.34.8

सशरीरा गता स्वर्गं भर्तारमनुवर्तिनी ।
कौशिकी परमोदारा प्रवृत्ता च महानदी ॥

saśarīrā gatā svargaṃ bhartāramanuvartinī |
kauśikī paramodārā pravṛttā ca mahānadī ||

हिंदी अर्थ

अपने पति का अनुसरण करते हुए वह सशरीर स्वर्ग गई, और वह परम उदार महानदी कौशिकी बनकर बहने लगी।

English meaning

Following her husband, she went to heaven in her body, and the most noble one became the great river Kaushiki.

9 1.34.9

दिव्या पुण्योदका रम्या हिमवन्तमुपाश्रिता ।
लोकस्य हितकामार्थं प्रवृत्ता भगिनी मम ॥

divyā puṇyodakā ramyā himavantamupāśritā |
lokasya hitakāmārthaṃ pravṛttā bhaginī mama ||

हिंदी अर्थ

दिव्य, पवित्र जल वाली और सुंदर, हिमालय का आश्रय लिए मेरी बहन लोक कल्याण के लिए बहती है।

English meaning

Divine, with holy water and lovely, resting on the Himalaya, my sister flows for the good of the world.

10 1.34.10

ततोऽहं हिमवत्पार्श्वे वसामि निरतस्सुखम् ।
भगिन्यां स्नेहसंयुक्तः कौशिक्यां रघुनन्दन ॥

tato'haṃ himavatpārśve vasāmi niratassukham |
bhaginyāṃ snehasaṃyuktaḥ kauśikyāṃ raghunandana ||

हिंदी अर्थ

इसलिए हे रघुनंदन, अपनी बहन कौशिकी के स्नेह के कारण मैं हिमालय के पास सुख से रहता हूँ।

English meaning

So I live happily and contentedly beside the Himalaya, joy of the Raghus, out of love for my sister Kaushiki.

11 1.34.11

सा तु सत्यवती पुण्या सत्ये धर्मे प्रतिष्ठिता ।
पतिव्रता महाभागा कौशिकी सरितां वरा ॥

sā tu satyavatī puṇyā satye dharme pratiṣṭhitā |
pativratā mahābhāgā kauśikī saritāṃ varā ||

हिंदी अर्थ

वह पवित्र सत्यवती, सत्य और धर्म में स्थित, पतिव्रता और महाभाग्यशाली, नदियों में श्रेष्ठ कौशिकी है।

English meaning

That holy Satyavati, firm in truth and dharma, devoted to her husband and most fortunate, is Kaushiki, best of rivers.

12 1.34.12

अहं हि नियमाद्राम हित्वा तां समुपागतः ।
सिद्धाश्रममनुप्राप्य सिद्धोऽस्मि तव तेजसा ॥

ahaṃ hi niyamādrāma hitvā tāṃ samupāgataḥ |
siddhāśramamanuprāpya siddho'smi tava tejasā ||

हिंदी अर्थ

हे राम, अपने नियम के कारण मैं उसे छोड़कर सिद्धाश्रम आया, और तुम्हारे तेज से मैंने सिद्धि पाई।

English meaning

Rama, because of my vow I left her and came to Siddhashrama, and by your power I have achieved my goal.

13 1.34.13

एषा राम ममोत्पत्तिस्स्वस्य वंशस्य कीर्तिता ।
देशस्य च महाबाहो यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

eṣā rāma mamotpattissvasya vaṃśasya kīrtitā |
deśasya ca mahābāho yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi ||

हिंदी अर्थ

हे महाबाहु राम, जैसा तुमने पूछा, यह मेरी उत्पत्ति, मेरे वंश और इस देश का वृत्तांत है।

English meaning

Rama, mighty armed one, this is the story of my birth, my family and this land, as you asked me.

14 1.34.14

गतोऽर्धरात्रः काकुत्स्थ कथाः कथयतो मम ।
निद्रामभ्येहि भद्रं ते मा भूद्विघ्नोऽध्वनीह नः ॥

gato'rdharātraḥ kākutstha kathāḥ kathayato mama |
nidrāmabhyehi bhadraṃ te mā bhūdvighno'dhvanīha naḥ ||

हिंदी अर्थ

हे काकुत्स्थ, कथाएँ कहते कहते आधी रात बीत गई। सो जाओ, तुम्हारा कल्याण हो, ताकि हमारी यात्रा में विघ्न न हो।

English meaning

Kakutstha, half the night has passed as I told these stories. Go to sleep, blessings on you, so that nothing hinders our journey.

15 1.34.15

निष्पन्दास्तरवस्सर्वे निलीनमृगपक्षिणः ।
नैशेन तमसा व्याप्ता दिशश्च रघुनन्दन ॥

niṣpandāstaravassarve nilīnamṛgapakṣiṇaḥ |
naiśena tamasā vyāptā diśaśca raghunandana ||

हिंदी अर्थ

हे रघुनंदन, सब वृक्ष स्थिर हैं, पशु और पक्षी छिप गए हैं, और दिशाएँ रात के अंधकार से भर गई हैं।

English meaning

All the trees are still, the beasts and birds have hidden, and the directions are filled with the darkness of night, joy of the Raghus.

16 1.34.16

शनैर्वियुज्यते सन्ध्या नभो नेत्रैरिवावृतम् ।
नक्षत्रतारागहनं ज्योतिर्भिरिव भासते ॥

śanairviyujyate sandhyā nabho netrairivāvṛtam |
nakṣatratārāgahanaṃ jyotirbhiriva bhāsate ||

हिंदी अर्थ

संध्या धीरे धीरे ढल रही है। नक्षत्रों और तारों से भरा आकाश मानो प्रकाश के नेत्रों से ढका हुआ चमक रहा है।

English meaning

Twilight slowly fades. The sky, thick with stars and constellations, shines as if covered with eyes of light.

17 1.34.17

उत्तिष्ठति च शीतांशुश्शशी लोकतमोनुदः ।
ह्लादयन् प्राणिनां लोके मनांसि प्रभया विभो ॥

uttiṣṭhati ca śītāṃśuśśaśī lokatamonudaḥ |
hlādayan prāṇināṃ loke manāṃsi prabhayā vibho ||

हिंदी अर्थ

हे प्रभु, शीतल किरणों वाला चंद्रमा उदित हो रहा है, जो संसार का अंधकार मिटाता है और अपनी प्रभा से प्राणियों के मन को आनंदित करता है।

English meaning

The cool rayed moon is rising, dispelling the world's darkness, and with its light, lord, gladdening the hearts of living beings.

18 1.34.18

नैशानि सर्वभूतानि प्रचरन्ति ततस्ततः ।
यक्षराक्षससङ्घाश्च रौद्राश्च पिशिताशनाः ॥

naiśāni sarvabhūtāni pracaranti tatastataḥ |
yakṣarākṣasasaṅghāśca raudrāśca piśitāśanāḥ ||

हिंदी अर्थ

रात्रि के सब प्राणी इधर उधर विचर रहे हैं, और यक्षों तथा राक्षसों के समूह भी, जो भयंकर मांसभक्षी हैं।

English meaning

All the creatures of the night are moving here and there, and the hosts of yakshas and rakshasas, fierce eaters of flesh.

19 1.34.19

एवमुक्त्वा महातेजा विरराम महामुनिः ।
साधु साध्विति तं सर्वे ऋषयो ह्यभ्यपूजयन् ॥

evamuktvā mahātejā virarāma mahāmuniḥ |
sādhu sādhviti taṃ sarve ṛṣayo hyabhyapūjayan ||

हिंदी अर्थ

यह कहकर महातेजस्वी महामुनि चुप हो गए, और सब ऋषियों ने साधु साधु कहकर उनका सम्मान किया।

English meaning

Having said this, the radiant great sage fell silent, and all the sages honoured him, saying: Well said, well said.

20 1.34.20

कुशिकानामयं वंशो महान् धर्मपरस्सदा ।
ब्रह्मोपमा महात्मानः कुशवंश्या नरोत्तमाः ॥

kuśikānāmayaṃ vaṃśo mahān dharmaparassadā |
brahmopamā mahātmānaḥ kuśavaṃśyā narottamāḥ ||

हिंदी अर्थ

कुशिकों का यह महान वंश सदा धर्मपरायण रहा है। कुश वंश के महात्मा, श्रेष्ठ पुरुष ब्रह्मा के समान हैं।

English meaning

This great line of the Kushikas is always devoted to dharma. The great souled men of Kusha's line, best of men, are like Brahma.

21 1.34.21

विशेषेण भवानेव विश्वामित्रो महायशाः ।
कौशिकी सरितां श्रेष्ठा कुलोद्योतकरी तव ॥

viśeṣeṇa bhavāneva viśvāmitro mahāyaśāḥ |
kauśikī saritāṃ śreṣṭhā kulodyotakarī tava ||

हिंदी अर्थ

और विशेष रूप से आप, महायशस्वी विश्वामित्र। नदियों में श्रेष्ठ कौशिकी आपके कुल को प्रकाशित करती है।

English meaning

And above all, you, the renowned Vishvamitra. Kaushiki, best of rivers, brings light to your family.

22 1.34.22

इति तैर्मुनिशार्दूलैः प्रशस्तः कुशिकात्मजः ।
निद्रामुपागमच्छ्रीमान् अस्तंगत इवांशुमान् ॥

iti tairmuniśārdūlaiḥ praśastaḥ kuśikātmajaḥ |
nidrāmupāgamacchrīmān astaṃgata ivāṃśumān ||

हिंदी अर्थ

उन श्रेष्ठ मुनियों द्वारा इस प्रकार प्रशंसित तेजस्वी कुशिकपुत्र अस्त हुए सूर्य की भाँति सो गए।

English meaning

Praised so by those tigers among sages, the glorious son of Kushika went to sleep, like the sun that has set.

23 1.34.23

रामोऽपि सहसौमित्रिः किञ्चिदागतविस्मयः ।
प्रशस्य मुनिशार्दूलं निद्रां समुपसेवते ॥

rāmo'pi sahasaumitriḥ kiñcidāgatavismayaḥ |
praśasya muniśārdūlaṃ nidrāṃ samupasevate ||

हिंदी अर्थ

लक्ष्मण के साथ राम भी कुछ विस्मित होकर मुनिश्रेष्ठ की प्रशंसा करके सो गए।

English meaning

Rama too, with Lakshmana, somewhat filled with wonder, praised the tiger among sages and went to sleep.

Next sarga · Bala Kanda 35The Story of Ganga BeginsReaching the Ganga, Rama asks how the river came to flow through three worlds. Vishwamitra tells of Himavan's two daughters, the river Ganga and the goddess…

Characters in this sarga

All characters