Lakshmana at the Gates

स कामिनं दीनमदीनसत्त्वं शोकाभिपन्नं समुदीर्णकोपम् ।
नरेन्द्रसूनुर्नरदेवपुत्रं रामानुजः पूर्वजमित्युवाच ॥

sa kāminaṃ dīnamadīnasattvaṃ śokābhipannaṃ samudīrṇakopam |
narendrasūnurnaradevaputraṃ rāmānujaḥ pūrvajamityuvāca ||

न वानरः स्थास्यति साधुवृत्ते न मंस्यते कर्मफलानुषङ्गान् ।
न भोज्यते वानरराज्यलक्ष्मीं तथाहि नाभिक्रमतेऽस्य बुद्धिः ॥

na vānaraḥ sthāsyati sādhuvṛtte na maṃsyate karmaphalānuṣaṅgān |
na bhojyate vānararājyalakṣmīṃ tathāhi nābhikramate'sya buddhiḥ ||

मतिक्षयाद्ग्राम्यसुखेषु सक्त स्तव प्रसादाप्रतिकारबुद्धिः ।
हतोऽग्रजं पश्यतु वीर तस्य न राज्यमेवं विगुणस्य देयम् ॥

matikṣayādgrāmyasukheṣu sakta stava prasādāpratikārabuddhiḥ |
hato'grajaṃ paśyatu vīra tasya na rājyamevaṃ viguṇasya deyam ||

न धारये कोपमुदीर्णवेगं निहन्मि सुग्रीवमसत्यमद्य ।
हरिप्रवीरैस्सह वालिपुत्रो नरेन्द्रपत्न्या विचयं करोतु ॥

na dhāraye kopamudīrṇavegaṃ nihanmi sugrīvamasatyamadya |
haripravīraissaha vāliputro narendrapatnyā vicayaṃ karotu ||

तमात्तबाणासनमुत्पतन्तं निवेदितार्थं रणचण्डकोपम् ।
उवाच रामः परवीरहन्ता स्ववेक्षितं सानुनयं च वाक्यम् ॥

tamāttabāṇāsanamutpatantaṃ niveditārthaṃ raṇacaṇḍakopam |
uvāca rāmaḥ paravīrahantā svavekṣitaṃ sānunayaṃ ca vākyam ||

न हि वै त्वद्विधो लोके पापमेवं समाचरेत् ।
पापमार्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥

na hi vai tvadvidho loke pāpamevaṃ samācaret |
pāpamāryeṇa yo hanti sa vīraḥ puruṣottamaḥ ||

नेदमत्र त्वया ग्राह्यं साधुवृत्तेन लक्ष्मण ।
तां प्रीतिमनुवर्तस्व पूर्ववृत्तं च सङ्गतम् ॥

nedamatra tvayā grāhyaṃ sādhuvṛttena lakṣmaṇa |
tāṃ prītimanuvartasva pūrvavṛttaṃ ca saṅgatam ||

सामोपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन् ।
वक्तुमर्हसि सुग्रीवं व्यतीतं कालपर्यये ॥

sāmopahitayā vācā rūkṣāṇi parivarjayan |
vaktumarhasi sugrīvaṃ vyatītaṃ kālaparyaye ||

सोऽग्रजेनानुशिष्टार्थो यथावत्पुरुषर्षभः ।
प्रविवेश पुरीं वीरो लक्ष्मणः परवीरहा ॥

so'grajenānuśiṣṭārtho yathāvatpuruṣarṣabhaḥ |
praviveśa purīṃ vīro lakṣmaṇaḥ paravīrahā ||

ततश्शुभमतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहिते रतः ।
लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनं कपेः ।
शक्रबाणासनप्रख्यं धनुः कालान्तकोपमः ।
प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभं मन्दरः सानुमानिव ॥

tataśśubhamatiḥ prājño bhrātuḥ priyahite rataḥ |
lakṣmaṇaḥ pratisaṃrabdho jagāma bhavanaṃ kapeḥ |
śakrabāṇāsanaprakhyaṃ dhanuḥ kālāntakopamaḥ |
pragṛhya giriśṛṅgābhaṃ mandaraḥ sānumāniva ||

यथोक्तकारी वचनमुत्तरं चैव सोत्तरम् ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या मत्वा रामानुजस्तदा ।
कामक्रोधसमुत्थेन भ्रातुः कोपाग्निना वृतः ।
प्रभञ्जन इवाप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणस्तदा ॥

yathoktakārī vacanamuttaraṃ caiva sottaram |
bṛhaspatisamo buddhyā matvā rāmānujastadā |
kāmakrodhasamutthena bhrātuḥ kopāgninā vṛtaḥ |
prabhañjana ivāprītaḥ prayayau lakṣmaṇastadā ||

सालतालाश्वकर्णांश्च तरसा पातयन्बहून् ।
पर्यस्यन्गिरिकूटानि द्रुमानन्यांश्च वेगतः ।
शिलाश्च शकलीकुर्वन्पद्भ्यां गज इवाशुगः ।
दूरामेकपदं त्यक्त्वा ययौ कार्यवशाद्द्रुतम् ॥

sālatālāśvakarṇāṃśca tarasā pātayanbahūn |
paryasyangirikūṭāni drumānanyāṃśca vegataḥ |
śilāśca śakalīkurvanpadbhyāṃ gaja ivāśugaḥ |
dūrāmekapadaṃ tyaktvā yayau kāryavaśāddrutam ||

तामपश्यद्बलाकीर्णां हरिराजमहापुरीम् ।
दुर्गामिक्ष्वाकुशार्दूलः किष्किन्धां गिरिसङ्गटे ॥

tāmapaśyadbalākīrṇāṃ harirājamahāpurīm |
durgāmikṣvākuśārdūlaḥ kiṣkindhāṃ girisaṅgaṭe ||

रोषात्प्रस्फुरमाणोष्ठ स्सुग्रीवं प्रति लक्ष्मणः ।
ददर्श वानरान्भीमाकनिष्किन्धाया बहिश्चरान् ॥

roṣātprasphuramāṇoṣṭha ssugrīvaṃ prati lakṣmaṇaḥ |
dadarśa vānarānbhīmākaniṣkindhāyā bahiścarān ||

तं दृष्ट्वा वानरास्सर्वे लक्ष्मणं पुरुषर्षभम् ।
शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान् ।
जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः पर्वतान्तरे ॥

taṃ dṛṣṭvā vānarāssarve lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabham |
śailaśṛṅgāṇi śataśaḥ pravṛddhāṃśca mahīruhān |
jagṛhuḥ kuñjaraprakhyā vānarāḥ parvatāntare ||

तान्गृहीतप्रहरणान्सर्वान्दृष्ट्वा तु लक्ष्मणः ।
बभूव द्विगुणं क्रुद्धो बह्विन्धन इवानलः ॥

tāngṛhītapraharaṇānsarvāndṛṣṭvā tu lakṣmaṇaḥ |
babhūva dviguṇaṃ kruddho bahvindhana ivānalaḥ ||

तं ते भयपरीताङ्गाः क्रुद्धं दृष्ट्वा प्लवङ्गमाः ।
कालमृत्युयुगान्ताभं शतशो विद्रुता दिशः ॥

taṃ te bhayaparītāṅgāḥ kruddhaṃ dṛṣṭvā plavaṅgamāḥ |
kālamṛtyuyugāntābhaṃ śataśo vidrutā diśaḥ ||

ततस्सुग्रीवभवनं प्रविश्य हरिपुङ्गवाः ।
क्रोधमागमनं चैव लक्ष्मणस्य न्यवेदयन् ॥

tatassugrīvabhavanaṃ praviśya haripuṅgavāḥ |
krodhamāgamanaṃ caiva lakṣmaṇasya nyavedayan ||

तारया सहितः कामी सक्तः कपिवृषो रहः ।
न तेषां कपिवीराणां शुश्राव वचनं तदा ॥

tārayā sahitaḥ kāmī saktaḥ kapivṛṣo rahaḥ |
na teṣāṃ kapivīrāṇāṃ śuśrāva vacanaṃ tadā ||

ततस्सचिवसन्दिष्टा हरयो रोमहर्षणाः ।
गिरिकुञ्जर मेघाभा नगर्या निर्ययुस्तदा ॥

tatassacivasandiṣṭā harayo romaharṣaṇāḥ |
girikuñjara meghābhā nagaryā niryayustadā ||

नखदंष्ट्रायुधा घोरास्सर्वे विकृतदर्शनाः ।
सर्वे शार्दूलदर्पाश्च सर्वे च विकृताननाः ॥

nakhadaṃṣṭrāyudhā ghorāssarve vikṛtadarśanāḥ |
sarve śārdūladarpāśca sarve ca vikṛtānanāḥ ||

दशनागबलाः केचित्केचिद्दशगुणोत्तराः ।
केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः ॥

daśanāgabalāḥ kecitkeciddaśaguṇottarāḥ |
kecinnāgasahasrasya babhūvustulyavikramāḥ ||

कृत्स्नांहि कपिभिर्व्याप्तां द्रुमहस्सैर्महाबलैः ।
अपश्यल्लक्ष्मणः क्रुद्धः किष्किन्धां तां दुरासदाम् ॥

kṛtsnāṃhi kapibhirvyāptāṃ drumahassairmahābalaiḥ |
apaśyallakṣmaṇaḥ kruddhaḥ kiṣkindhāṃ tāṃ durāsadām ||

ततस्ते हरयस्सर्वे प्राकारपरिघान्तरात् ।
निष्क्रम्योदग्रसत्त्वास्तु तस्थुराविष्कृतं तदा ॥

tataste harayassarve prākāraparighāntarāt |
niṣkramyodagrasattvāstu tasthurāviṣkṛtaṃ tadā ||

सुग्रीवस्य प्रमादं च पूर्वजं चार्तमात्मवान् ।
बुद्ध्वा कोपवशं वीरः पुनरेव जगाम सः ॥

sugrīvasya pramādaṃ ca pūrvajaṃ cārtamātmavān |
buddhvā kopavaśaṃ vīraḥ punareva jagāma saḥ ||

स दीर्घोष्णमहोच्छवासः कोपसंरक्तलोचनः ।
बभूव नरशार्दूल स्सधूम इव पावकः ॥

sa dīrghoṣṇamahocchavāsaḥ kopasaṃraktalocanaḥ |
babhūva naraśārdūla ssadhūma iva pāvakaḥ ||

बाणशल्यस्फुरज्जिह्वस्सायकासनभोगवान् ।
स्वतेजोविषसङ्घातः पञ्चास्य इव पन्नगः ॥

bāṇaśalyasphurajjihvassāyakāsanabhogavān |
svatejoviṣasaṅghātaḥ pañcāsya iva pannagaḥ ||

तं दीप्तमिव कालाग्निं नागेन्द्रमिव कोपितम् ।
समासाद्याङ्गदस्त्रासाद्विषादमगमद्भृशम् ॥

taṃ dīptamiva kālāgniṃ nāgendramiva kopitam |
samāsādyāṅgadastrāsādviṣādamagamadbhṛśam ||

सोऽङ्गदं रोषताम्राक्षस्सन्दिदेश महायशाः ।
सुग्रीवः कथ्यतां वत्स ममागमनमित्युत ॥

so'ṅgadaṃ roṣatāmrākṣassandideśa mahāyaśāḥ |
sugrīvaḥ kathyatāṃ vatsa mamāgamanamityuta ||

एष रामानुजः प्राप्तस्वत्सकाशमरिन्दम ।
भ्रातुर्व्यसनसन्तप्तो द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः ।
तस्य वाक्यं यदि रुचिः क्रियतां साधु वानर ।
इत्युक्त्वा शीघ्रमागच्छ वत्स वाक्यमरिन्दम ॥

eṣa rāmānujaḥ prāptasvatsakāśamarindama |
bhrāturvyasanasantapto dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ |
tasya vākyaṃ yadi ruciḥ kriyatāṃ sādhu vānara |
ityuktvā śīghramāgaccha vatsa vākyamarindama ||

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।
पितुस्समीपमागम्य सौमित्रिरयमागतः ॥

lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā śokāviṣṭo'ṅgado'bravīt |
pitussamīpamāgamya saumitrirayamāgataḥ ||

अथाङ्गदस्तस्य वचो निशम्य सम्भ्रान्तभावः परिदीनवक्त्रः ।
निपत्य तूर्णं नृपतेस्तरस्वी ततः रुमायाश्चरणौ ववन्दे ॥

athāṅgadastasya vaco niśamya sambhrāntabhāvaḥ paridīnavaktraḥ |
nipatya tūrṇaṃ nṛpatestarasvī tataḥ rumāyāścaraṇau vavande ||

संङ्गृह्य पादौ पितुरग्र्यतेजाः जग्राह मातुः पुनरेव पादौ ।
पादौ रुमायाश्च निपीडयित्वा निवेदयामास ततस्तमर्थम् ॥

saṃṅgṛhya pādau pituragryatejāḥ jagrāha mātuḥ punareva pādau |
pādau rumāyāśca nipīḍayitvā nivedayāmāsa tatastamartham ||

स निद्रामदसंवीतो वानरो न विबुद्धवान् ।
बभूव मदमत्तश्च मदनेन च मोहितः ॥

sa nidrāmadasaṃvīto vānaro na vibuddhavān |
babhūva madamattaśca madanena ca mohitaḥ ||

ततः किलकिलां चक्रुर्लक्ष्मणं प्रेक्ष्य वानराः ।
प्रसादयन्तस्तं क्रुद्धं भयमोहितचेतसः ॥

tataḥ kilakilāṃ cakrurlakṣmaṇaṃ prekṣya vānarāḥ |
prasādayantastaṃ kruddhaṃ bhayamohitacetasaḥ ||

ते महौघनिभं दृष्ट्वा वज्राशनिसमस्वनम् ।
सिंहनादं समं चक्रुर्लक्ष्मणस्य समीपतः ॥

te mahaughanibhaṃ dṛṣṭvā vajrāśanisamasvanam |
siṃhanādaṃ samaṃ cakrurlakṣmaṇasya samīpataḥ ||

तेन शब्देन महता प्रत्यबुध्यत वानरः ।
मदविह्वलताम्राक्षो व्याकुलस्रग्विभूषणः ॥

tena śabdena mahatā pratyabudhyata vānaraḥ |
madavihvalatāmrākṣo vyākulasragvibhūṣaṇaḥ ||

अथाङ्गदवचः श्रुत्वा तेनैव च समागतौ ।
मन्त्रिणौ वानरेन्द्रस्य सम्मतौ दारदर्शिनौ ।
प्लक्षश्चैव प्रभावश्च मन्त्रिणावर्थधर्मयोः ।
वक्तुमुच्चावचं प्राप्तं लक्ष्मणं तौ शशंसतुः ॥

athāṅgadavacaḥ śrutvā tenaiva ca samāgatau |
mantriṇau vānarendrasya sammatau dāradarśinau |
plakṣaścaiva prabhāvaśca mantriṇāvarthadharmayoḥ |
vaktumuccāvacaṃ prāptaṃ lakṣmaṇaṃ tau śaśaṃsatuḥ ||

प्रसादयित्वा सुग्रीवं वचनैस्सामनिश्चितैः ।
आसीनं पर्युपासीनौ यथा शक्रं मरुत्पतिम् ॥

prasādayitvā sugrīvaṃ vacanaissāmaniścitaiḥ |
āsīnaṃ paryupāsīnau yathā śakraṃ marutpatim ||

सत्यसन्धौ महाभागौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
वयस्यभावं सम्प्राप्तौ राज्यार्हौ राज्यदायिनौ ॥

satyasandhau mahābhāgau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
vayasyabhāvaṃ samprāptau rājyārhau rājyadāyinau ||

तयोरेको धनुष्पाणिर्द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः ।
यस्य भीताः प्रवेपन्तो नादान्मुञ्चन्ति वानराः ॥

tayoreko dhanuṣpāṇirdvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ |
yasya bhītāḥ pravepanto nādānmuñcanti vānarāḥ ||

स एष राघवभ्राता लक्ष्मणो वाक्यसारथिः ।
व्यवसायरथः प्राप्तस्तस्य रामस्य शासनात् ॥

sa eṣa rāghavabhrātā lakṣmaṇo vākyasārathiḥ |
vyavasāyarathaḥ prāptastasya rāmasya śāsanāt ||

अयं च दयितो राजंस्ताराया स्तनयोऽङ्गदः ।
लक्ष्मणेन सकाशं ते प्रेषितस्त्वरयाऽनघ ॥

ayaṃ ca dayito rājaṃstārāyā stanayo'ṅgadaḥ |
lakṣmaṇena sakāśaṃ te preṣitastvarayā'nagha ||

सोऽयं रोषपरीताक्षो द्वारि तिष्ठति वीर्यवान् ।
वानरान्वानरपते चक्षुषा प्रदहन्निव ॥

so'yaṃ roṣaparītākṣo dvāri tiṣṭhati vīryavān |
vānarānvānarapate cakṣuṣā pradahanniva ||

तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रस्सहबन्धुभिः ।
गच्छ शीघ्रं महाराज रोषो ह्यस्य निवर्त्यताम् ॥

tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputrassahabandhubhiḥ |
gaccha śīghraṃ mahārāja roṣo hyasya nivartyatām ||

यदाह रामो धर्मात्मा तत्कुरुष्व समाहितः ।
राजं स्तिष्ठस्व समये भव सत्यप्रतिश्रवाः ॥

yadāha rāmo dharmātmā tatkuruṣva samāhitaḥ |
rājaṃ stiṣṭhasva samaye bhava satyapratiśravāḥ ||