Rama's Reply

इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ।
परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा ॥

ityuktaḥ praśritaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam |
paruṣaṃ vālinā rāmo nihatena vicetasā ||

तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम् ।
उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम् ।
धर्मार्थगुणसम्पन्नं हरीश्वरमनुत्तमम् ।
अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद्वालिनमब्रवीत् ॥

taṃ niṣprabhamivādityaṃ muktatoyamivāmbudam |
uktavākyaṃ hariśreṣṭhamupaśāntamivānalam |
dharmārthaguṇasampannaṃ harīśvaramanuttamam |
adhikṣiptastadā rāmaḥ paścādvālinamabravīt ||

धर्ममर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम् ।
अविज्ञाय कथं बाल्यान्मामिहाद्य विगर्हसे ॥

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca samayaṃ cāpi laukikam |
avijñāya kathaṃ bālyānmāmihādya vigarhase ||

अपृष्ट्वा बुद्धिसम्पन्नान्वृद्धानाचार्यसम्मतान् ।
सौम्य वानरचापल्यात्किं मावक्तुमिहेच्छसि ॥

apṛṣṭvā buddhisampannānvṛddhānācāryasammatān |
saumya vānaracāpalyātkiṃ māvaktumihecchasi ||

इक्ष्वाकूणामियं भूमिस्सशैलवनकानना ।
मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहप्रग्रहावपि ॥

ikṣvākūṇāmiyaṃ bhūmissaśailavanakānanā |
mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ nigrahapragrahāvapi ||

तां पालयति धर्मात्मा भरतस्सत्यवागृजुः ।
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः ॥

tāṃ pālayati dharmātmā bharatassatyavāgṛjuḥ |
dharmakāmārthatattvajño nigrahānugrahe rataḥ ||

नयश्च विनयश्चोभौ यस्मिन्सत्यं च सुस्थितम् ।
विक्रमश्च यथा दृष्टस्स राजा देशकालवित् ॥

nayaśca vinayaścobhau yasminsatyaṃ ca susthitam |
vikramaśca yathā dṛṣṭassa rājā deśakālavit ||

तस्य धर्मकृतादेशा वयमन्ये च पार्थिवाः ।
चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसन्तानमिच्छवः ॥

tasya dharmakṛtādeśā vayamanye ca pārthivāḥ |
carāmo vasudhāṃ kṛtsnāṃ dharmasantānamicchavaḥ ||

तस्मिन्नृपतिशार्दूले भरते धर्मवत्सले ।
पालयत्यखिलां भूमिं कश्चरेद्धर्मनिग्रहम् ॥

tasminnṛpatiśārdūle bharate dharmavatsale |
pālayatyakhilāṃ bhūmiṃ kaścareddharmanigraham ||

ते वयं धर्मविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः ।
भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि ॥

te vayaṃ dharmavibhraṣṭaṃ svadharme parame sthitāḥ |
bharatājñāṃ puraskṛtya nigṛhṇīmo yathāvidhi ||

त्वं तु संक्लिष्टधर्मा च कर्मणा च विगर्हितः ।
कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि ॥

tvaṃ tu saṃkliṣṭadharmā ca karmaṇā ca vigarhitaḥ |
kāmatantrapradhānaśca na sthito rājavartmani ||

ज्येष्ठो भ्राता पिता चैव यश्च विद्यां प्रयच्छति ।
त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्म्ये च पथि वर्तिनः ॥

jyeṣṭho bhrātā pitā caiva yaśca vidyāṃ prayacchati |
trayaste pitaro jñeyā dharmye ca pathi vartinaḥ ||

यवीयानात्मनः पुत्रशशिष्यश्चापि गुणोदितः ।
पुत्रवत्ते त्रयश्चिन्त्या धर्मश्चेदत्रकारणम् ॥

yavīyānātmanaḥ putraśaśiṣyaścāpi guṇoditaḥ |
putravatte trayaścintyā dharmaścedatrakāraṇam ||

सूक्ष्मः परमदुरजेयस्सतां धर्मः प्लवङ्गम ।
हृदिस्थस्सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम् ॥

sūkṣmaḥ paramadurajeyassatāṃ dharmaḥ plavaṅgama |
hṛdisthassarvabhūtānāmātmā veda śubhāśubham ||

चपलश्चपलैस्सार्धं वानरैरकृतात्मभिः ।
जात्यन्ध इव जात्यन्धैर्मन्त्रयन् प्रेक्षसे नु किम् ॥

capalaścapalaissārdhaṃ vānarairakṛtātmabhiḥ |
jātyandha iva jātyandhairmantrayan prekṣase nu kim ||

अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते ।
न हि मां केवलं रोषात्त्वं विगर्हितुमर्हसि ॥

ahaṃ tu vyaktatāmasya vacanasya bravīmi te |
na hi māṃ kevalaṃ roṣāttvaṃ vigarhitumarhasi ||

तदेतत्कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः ।
भ्रातुर्वर्तसि भार्यायां त्यक्त्वा धर्मं सनातनम् ॥

tadetatkāraṇaṃ paśya yadarthaṃ tvaṃ mayā hataḥ |
bhrāturvartasi bhāryāyāṃ tyaktvā dharmaṃ sanātanam ||

अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
रुमायां वर्तसे कामात्स्नुषायां पापकर्मकृत् ॥

asya tvaṃ dharamāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
rumāyāṃ vartase kāmātsnuṣāyāṃ pāpakarmakṛt ||

तद्व्यतीतस्य ते धर्मात्कामवृत्तस्य वानर ।
भ्रातृभार्यावमर्शेऽस्मिन्दण्डोऽयं प्रतिपादितः ॥

tadvyatītasya te dharmātkāmavṛttasya vānara |
bhrātṛbhāryāvamarśe'smindaṇḍo'yaṃ pratipāditaḥ ||

न हि धर्मविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः ।
दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप ॥

na hi dharmaviruddhasya lokavṛttādapeyuṣaḥ |
daṇḍādanyatra paśyāmi nigrahaṃ hariyūthapa ||

न हि ते मर्षये पापं क्षत्रियोऽहं कुलोद्भवः ।
औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य यः ।
प्रचरेत नरः कामात्तस्य दण्डो वधः स्मृतः ॥

na hi te marṣaye pāpaṃ kṣatriyo'haṃ kulodbhavaḥ |
aurasīṃ bhaginīṃ vāpi bhāryāṃ vāpyanujasya yaḥ |
pracareta naraḥ kāmāttasya daṇḍo vadhaḥ smṛtaḥ ||

भरतस्तु महीपालो वयं त्वादेशवर्तिनः ।
त्वं तु धर्मादतिक्रान्तः कथं शक्यं उपेक्षितुम् ॥

bharatastu mahīpālo vayaṃ tvādeśavartinaḥ |
tvaṃ tu dharmādatikrāntaḥ kathaṃ śakyaṃ upekṣitum ||

गुरूर्धर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन् ।
भरतः कामवृत्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः ॥

gurūrdharmavyatikrāntaṃ prājño dharmeṇa pālayan |
bharataḥ kāmavṛttānāṃ nigrahe paryavasthitaḥ ||

वयं तु भरतादेश विधिं कृत्वा हरीश्वर ।
त्वद्विधान्भिन्नमर्यादान्नियन्तुपर्यवस्थिताः ॥

vayaṃ tu bharatādeśa vidhiṃ kṛtvā harīśvara |
tvadvidhānbhinnamaryādānniyantuparyavasthitāḥ ||

सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा ।
दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयसि रत स्स मे ।
प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसन्निधौ ।
प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम् ॥

sugrīveṇa ca me sakhyaṃ lakṣmaṇena yathā tathā |
dārarājyanimittaṃ ca niḥśreyasi rata ssa me |
pratijñā ca mayā dattā tadā vānarasannidhau |
pratijñā ca kathaṃ śakyā madvidhenānavekṣitum ||

तदेभिः कारणैस्सर्वैर्महद्भिर्धर्मसंहितैः ।
शासनं तप यद्युक्तं तद्भवाननुमन्यताम् ॥

tadebhiḥ kāraṇaissarvairmahadbhirdharmasaṃhitaiḥ |
śāsanaṃ tapa yadyuktaṃ tadbhavānanumanyatām ||

सर्वथा धर्म इत्येव द्रष्टव्यस्तव निग्रहः ।
वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्ममेवानुपश्यतः ॥

sarvathā dharma ityeva draṣṭavyastava nigrahaḥ |
vayasyasyopakartavyaṃ dharmamevānupaśyataḥ ||

शक्यं त्वयाऽपि तत्कार्यं धर्ममेवानुपश्यता ।
श्रूयते मनुना गीतौ श्लोकौ चारित्रवत्सलौ ।
गृहीतौ धर्मकुशलैस्तत्तथा चरितं हरे ॥

śakyaṃ tvayā'pi tatkāryaṃ dharmamevānupaśyatā |
śrūyate manunā gītau ślokau cāritravatsalau |
gṛhītau dharmakuśalaistattathā caritaṃ hare ||

राजभिर्धृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः ।
निर्मलास्स्वर्गमायान्ति सन्तस्सुकृतिनो यथा ॥

rājabhirdhṛtadaṇḍāstu kṛtvā pāpāni mānavāḥ |
nirmalāssvargamāyānti santassukṛtino yathā ||

शासनाद्वाऽपिमोक्षाद्वा स्तेनः स्तेयाद्विमुच्यते ।
राजात्वशासन्पापस्य तदवाप्नोति किल्बिषम् ॥

śāsanādvā'pimokṣādvā stenaḥ steyādvimucyate |
rājātvaśāsanpāpasya tadavāpnoti kilbiṣam ||

आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनं घोरमीप्सितम् ।
श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया ॥

āryeṇa mama māndhātrā vyasanaṃ ghoramīpsitam |
śramaṇena kṛte pāpe yathā pāpaṃ kṛtaṃ tvayā ||

अन्यैरपि कृतं पापं प्रमत्तैर्वसुधाधिपैः ।
प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच्छाम्यते रजः ॥

anyairapi kṛtaṃ pāpaṃ pramattairvasudhādhipaiḥ |
prāyaścittaṃ ca kurvanti tena tacchāmyate rajaḥ ||

तदलं परितापेन धर्मतः परिकल्पितः ।
वधो वानरशार्दूल न वयं स्ववशे स्थिताः ॥

tadalaṃ paritāpena dharmataḥ parikalpitaḥ |
vadho vānaraśārdūla na vayaṃ svavaśe sthitāḥ ||

शृणु चाप्यपरं भूयः कारणं हरिपुङ्गव ।
यच्छ्रुत्वा हेतुमद्वीर न मन्युं कर्तुमर्हसि ॥

śṛṇu cāpyaparaṃ bhūyaḥ kāraṇaṃ haripuṅgava |
yacchrutvā hetumadvīra na manyuṃ kartumarhasi ||

न मे तत्र मनस्तापो न मन्युर्हरिपुङ्गव ।
वागुराभिश्च पाशैश्च कूटैश्च विविधैर्नराः ।
प्रतिच्छन्नाश्च दृश्याश्च गृह्णन्ति सुबहून्मृगान् ॥

na me tatra manastāpo na manyurharipuṅgava |
vāgurābhiśca pāśaiśca kūṭaiśca vividhairnarāḥ |
praticchannāśca dṛśyāśca gṛhṇanti subahūnmṛgān ||

प्रधावितान्वा वित्रस्तान्विस्रब्धांश्चापि निष्ठितान् ।
प्रमत्तानप्रमत्तान्वा नरा मांसार्थिनो भृशम् ।
विध्यन्ति विमुखांश्चापि न च दोषोऽत्र विद्यते ॥

pradhāvitānvā vitrastānvisrabdhāṃścāpi niṣṭhitān |
pramattānapramattānvā narā māṃsārthino bhṛśam |
vidhyanti vimukhāṃścāpi na ca doṣo'tra vidyate ||

यान्ति राजर्षयश्चात्र मृगयां धर्मकोविदाः ।
तस्मात्त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर ।
अयुध्यन्प्रतियुध्यन्वा यस्माच्छाखामृगो ह्यसि ॥

yānti rājarṣayaścātra mṛgayāṃ dharmakovidāḥ |
tasmāttvaṃ nihato yuddhe mayā bāṇena vānara |
ayudhyanpratiyudhyanvā yasmācchākhāmṛgo hyasi ||

दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च ।
राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न संशयः ॥

durlabhasya ca dharmasya jīvitasya śubhasya ca |
rājāno vānaraśreṣṭha pradātāro na saṃśayaḥ ||

तान्न हिंस्यान्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियं वदेत् ।
देवा मानुषरूपेण चरन्त्येते महीतले ॥

tānna hiṃsyānna cākrośennākṣipennāpriyaṃ vadet |
devā mānuṣarūpeṇa carantyete mahītale ||

त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं रोषमास्थितः ।
प्रदूषयसि मां धर्मे पितृपैतामहे स्थितम् ॥

tvaṃ tu dharmamavijñāya kevalaṃ roṣamāsthitaḥ |
pradūṣayasi māṃ dharme pitṛpaitāmahe sthitam ||

एवमुक्तस्तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम् ।
न दोषं राघवे दध्यौ धर्मेऽधिगतनिश्चयः ॥

evamuktastu rāmeṇa vālī pravyathito bhṛśam |
na doṣaṃ rāghave dadhyau dharme'dhigataniścayaḥ ||

प्रत्युवाच ततो रामं प्राञ्जलिर्वानरेश्वरः ।
यत्त्वमात्थ नरश्रेष्ठ तदेवं नात्र संशयः ॥

pratyuvāca tato rāmaṃ prāñjalirvānareśvaraḥ |
yattvamāttha naraśreṣṭha tadevaṃ nātra saṃśayaḥ ||

प्रतिवक्तुं प्रकृष्टे हि नापकृष्टस्तु शक्नुयात् ।
यदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादाद्वाक्यमप्रियम् ।
तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव ॥

prativaktuṃ prakṛṣṭe hi nāpakṛṣṭastu śaknuyāt |
yadayuktaṃ mayā pūrvaṃ pramādādvākyamapriyam |
tatrāpi khalu me doṣaṃ kartuṃ nārhasi rāghava ||

तदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादादुक्तमप्रियम् ।
तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव ॥

tadayuktaṃ mayā pūrvaṃ pramādāduktamapriyam |
tatrāpi khalu me doṣaṃ kartuṃ nārhasi rāghava ||

त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञः प्रजानां च हिते रतः ।
कार्यकारणसिद्धौ च प्रसन्ना बुद्धिरव्यया ॥

tvaṃ hi dṛṣṭārthatattvajñaḥ prajānāṃ ca hite rataḥ |
kāryakāraṇasiddhau ca prasannā buddhiravyayā ||

मामप्यगतधर्माणं व्यतिक्रान्तपुरस्कृतम् ।
धर्मसंहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय ॥

māmapyagatadharmāṇaṃ vyatikrāntapuraskṛtam |
dharmasaṃhitayā vācā dharmajña paripālaya ||

न त्वात्मानमहं शोचे न तारां न च बान्धवान् ।
यथा पुत्रं गुणज्येष्ठमङ्गदं कनकाङ्गदम् ॥

na tvātmānamahaṃ śoce na tārāṃ na ca bāndhavān |
yathā putraṃ guṇajyeṣṭhamaṅgadaṃ kanakāṅgadam ||

स ममादर्शनाद्दीनो बाल्यात्प्रभृति लालितः ।
तटाक इव पीताम्बुरुपशोषं गमिष्यति ॥

sa mamādarśanāddīno bālyātprabhṛti lālitaḥ |
taṭāka iva pītāmburupaśoṣaṃ gamiṣyati ||

बालश्चाकृतबुद्धिश्च एकपुत्रश्च मे प्रियः ।
तारेयो राम भवता रक्षणीयो महाबलः ॥

bālaścākṛtabuddhiśca ekaputraśca me priyaḥ |
tāreyo rāma bhavatā rakṣaṇīyo mahābalaḥ ||

सुग्रीवे चाङ्गदे चैव विधत्स्व मतिमुत्तमाम् ।
त्वं हि शास्ता च गोप्ता च कार्याकार्यविधौ स्थितः ॥

sugrīve cāṅgade caiva vidhatsva matimuttamām |
tvaṃ hi śāstā ca goptā ca kāryākāryavidhau sthitaḥ ||

या ते नरपते वृत्तिर्भरते लक्ष्मणे च या ।
सुग्रीवे चाङ्गदे राजंस्तां त्वमाधातुमिहासि ॥

yā te narapate vṛttirbharate lakṣmaṇe ca yā |
sugrīve cāṅgade rājaṃstāṃ tvamādhātumihāsi ||

मद्दोषकृतदोषां तां यथा तारां तपस्विनीम् ।
सुग्रीवो नावमन्येत तथाऽवस्थातुमर्हसि ॥

maddoṣakṛtadoṣāṃ tāṃ yathā tārāṃ tapasvinīm |
sugrīvo nāvamanyeta tathā'vasthātumarhasi ||

त्वया ह्यनुगृहीतेन राज्यं शक्यमुपासितुम् ।
त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना ।
शक्यं दिवं चार्जयितुं वसुधां चापि शासितुम् ॥

tvayā hyanugṛhītena rājyaṃ śakyamupāsitum |
tvadvaśe vartamānena tava cittānuvartinā |
śakyaṃ divaṃ cārjayituṃ vasudhāṃ cāpi śāsitum ||

त्वत्तोऽहं वधमाकाङ्क्षन्वार्यमाणोऽपि तारया ।
सुग्रीवेण सह भ्रात्रा द्वन्द्वयुद्धमुपागतः ।
इत्युक्त्वा सन्नतो रामं विरराम हरीश्वरः ॥

tvatto'haṃ vadhamākāṅkṣanvāryamāṇo'pi tārayā |
sugrīveṇa saha bhrātrā dvandvayuddhamupāgataḥ |
ityuktvā sannato rāmaṃ virarāma harīśvaraḥ ||

स तमाश्वासयद्रामो वालिनं व्यक्तदर्शनम् ।
सामसम्पन्नया वाचा धर्मतत्त्वार्थयुक्तया ॥

sa tamāśvāsayadrāmo vālinaṃ vyaktadarśanam |
sāmasampannayā vācā dharmatattvārthayuktayā ||

न सन्तापस्त्वया कार्य एतदर्थं प्लवङ्गम ।
न वयं भवता चिन्त्या नाप्यात्मा हरिसत्तम ।
वयं भवद्विशेषेण धर्मतः कृतनिश्चयाः ॥

na santāpastvayā kārya etadarthaṃ plavaṅgama |
na vayaṃ bhavatā cintyā nāpyātmā harisattama |
vayaṃ bhavadviśeṣeṇa dharmataḥ kṛtaniścayāḥ ||

दण्ड्ये यः पातयेद्दण्डं दण्ड्यो यश्चापि दण्ड्यते ।
कार्यकारणसिद्धार्था वुभौ तौ नावसीदतः ॥

daṇḍye yaḥ pātayeddaṇḍaṃ daṇḍyo yaścāpi daṇḍyate |
kāryakāraṇasiddhārthā vubhau tau nāvasīdataḥ ||

तद्भवान्दण्डसंयोगादस्माद्विगतकल्मषः ।
गतस्स्वां प्रकृतिं धर्म्यं धर्मदृष्टेन वर्त्मना ॥

tadbhavāndaṇḍasaṃyogādasmādvigatakalmaṣaḥ |
gatassvāṃ prakṛtiṃ dharmyaṃ dharmadṛṣṭena vartmanā ||

त्यज शोकं च मोहं च भयं च हृदये स्थितम् ।
त्वया विधानं हर्यग्र्य न शक्यमतिवर्तितुम् ॥

tyaja śokaṃ ca mohaṃ ca bhayaṃ ca hṛdaye sthitam |
tvayā vidhānaṃ haryagrya na śakyamativartitum ||

यथा त्वय्यङ्गदो नित्यं वर्तते वानरेश्वर ।
तथा वर्तेत सुग्रीवे मयि चापि न संशयः ॥

yathā tvayyaṅgado nityaṃ vartate vānareśvara |
tathā varteta sugrīve mayi cāpi na saṃśayaḥ ||

स तस्य वाक्यं मधुरं महात्मन स्समाहितं धर्मपथानुवर्तिनः ।
निशम्य रामस्य रणावमर्दिनो वचस्सुयुक्तं निजगाद वानरः ॥

sa tasya vākyaṃ madhuraṃ mahātmana ssamāhitaṃ dharmapathānuvartinaḥ |
niśamya rāmasya raṇāvamardino vacassuyuktaṃ nijagāda vānaraḥ ||