रामस्तु सहितो भ्रात्रा सीतया च परन्तपः । सुतीक्ष्णस्याश्रमपदं जगाम सह तैर्द्विजैः ॥
rāmastu sahito bhrātrā sītayā ca parantapaḥ | sutīkṣṇasyāśramapadaṃ jagāma saha tairdvijaiḥ ||
हिंदी अर्थ शत्रुओं को तपाने वाले राम भाई और सीता के साथ उन ब्राह्मणों को लेकर सुतीक्ष्ण के आश्रम की ओर गए।
English meaning Rama, scorcher of foes, with his brother and Sita, went with those brahmins to Sutikshna's hermitage.
स गत्वा दीर्घमध्वानं नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः । ददर्श विमलं शैलं महामेघमिवोन्नतम् ॥
sa gatvā dīrghamadhvānaṃ nadīstīrtvā bahūdakāḥ | dadarśa vimalaṃ śailaṃ mahāmeghamivonnatam ||
हिंदी अर्थ लंबा रास्ता तय करके और जल से भरी नदियाँ पार करके उन्होंने एक निर्मल पर्वत देखा, जो विशाल मेघ के समान ऊँचा था।
English meaning Having travelled a long way and crossed rivers full of water, he saw a clear mountain, lofty like a great cloud.
तत स्तदिक्ष्वाकुवरौ सन्ततं विविधैर्द्रुमैः । काननं तौ विविशतुस्सीतया सह राघवौ ॥
tata stadikṣvākuvarau santataṃ vividhairdrumaiḥ | kānanaṃ tau viviśatussītayā saha rāghavau ||
हिंदी अर्थ तब इक्ष्वाकुश्रेष्ठ दोनों राघव सीता के साथ अनेक प्रकार के वृक्षों से घने वन में प्रविष्ट हुए।
English meaning Then the two Raghavas, best of the Ikshvakus, entered with Sita a forest thick with trees of many kinds.
प्रविष्टस्तु वनं घोरं बहुपुष्पफलद्रुमम् । ददर्शाश्रममेकान्ते चीरमालापरिष्कृतम् ॥
praviṣṭastu vanaṃ ghoraṃ bahupuṣpaphaladrumam | dadarśāśramamekānte cīramālāpariṣkṛtam ||
हिंदी अर्थ फूलों और फलों से लदे वृक्षों वाले घने वन में प्रवेश करके उन्होंने एकांत में चीर की मालाओं से सजा एक आश्रम देखा।
English meaning Entering the dense forest full of trees laden with flowers and fruit, he saw in a secluded spot a hermitage hung with strings of bark garments.
तत्र तापसमासीनं मलपङ्कजटाधरम् । रामस्सुतीक्ष्णं विधिवत्तपोवृद्धमभाषत ॥
tatra tāpasamāsīnaṃ malapaṅkajaṭādharam | rāmassutīkṣṇaṃ vidhivattapovṛddhamabhāṣata ||
हिंदी अर्थ वहाँ मैल से सनी जटाएँ धारण किए बैठे, तपस्या में बढ़े हुए सुतीक्ष्ण मुनि से राम ने विधिपूर्वक कहा:
English meaning There Rama duly addressed the ascetic Sutikshna, seated with matted hair caked with dirt, grown great in austerity.
रामोऽहमस्मि भगवन्भवन्तं द्रष्टुमागतः । त्वं माभिवद धर्मज्ञ महर्षे सत्यविक्रम ॥
rāmo'hamasmi bhagavanbhavantaṃ draṣṭumāgataḥ | tvaṃ mābhivada dharmajña maharṣe satyavikrama ||
हिंदी अर्थ 'भगवन, मैं राम हूँ; आपके दर्शन करने आया हूँ। धर्मज्ञ, सत्यपराक्रमी महर्षि, मुझसे बात कीजिए।'
English meaning 'Holy one, I am Rama; I have come to see you. Great sage, knower of dharma, true in valour, speak to me.'
स निरीक्ष्य ततो धीरो रामं धर्मभृतां वरम् । समाश्लिष्य च बाहुभ्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥
sa nirīkṣya tato dhīro rāmaṃ dharmabhṛtāṃ varam | samāśliṣya ca bāhubhyāmidaṃ vacanamabravīt ||
हिंदी अर्थ धीर मुनि ने धर्मधारियों में श्रेष्ठ राम को देखा, दोनों भुजाओं से उन्हें गले लगाया और कहा:
English meaning The steady sage looked at Rama, best of upholders of dharma, embraced him with both arms and said:
स्वागतं ते रघुश्रेष्ठ राम सत्यभृतां वर । आश्रमोऽयं त्वयाक्रान्तस्सनाथ इव साम्प्रतम् ॥
svāgataṃ te raghuśreṣṭha rāma satyabhṛtāṃ vara | āśramo'yaṃ tvayākrāntassanātha iva sāmpratam ||
हिंदी अर्थ 'स्वागत है, रघुश्रेष्ठ, सत्यनिष्ठों में श्रेष्ठ राम। आपके आने से यह आश्रम अब सनाथ हो गया है।'
English meaning 'Welcome, best of the Raghus, Rama, best of the truthful. With you here, this hermitage now has a protector.'
प्रतीक्षमाणस्त्वामेव नारोहेऽहं महायशः । देवलोकमितो वीर देहं त्यक्त्वा महीतले । चित्रकूटमुपादाय राज्यभ्रष्टोऽसि मे श्रुतः ॥
pratīkṣamāṇastvāmeva nārohe'haṃ mahāyaśaḥ | devalokamito vīra dehaṃ tyaktvā mahītale | citrakūṭamupādāya rājyabhraṣṭo'si me śrutaḥ ||
हिंदी अर्थ 'महायशस्वी वीर, मैं आपकी ही प्रतीक्षा में पृथ्वी पर शरीर त्यागकर देवलोक नहीं गया। मैंने सुना था कि आप राज्य से वंचित होकर चित्रकूट आए हैं।'
English meaning 'Illustrious hero, I have not ascended to the world of the gods, giving up my body on earth, because I was waiting for you alone. I heard that you had lost the kingdom and come to Chitrakuta.'
10-11
3.7.10-11
Copy link
इहोपयातः काकुत्थ्स देवराजश्शतक्रतुः । उपागम्य च मे देवो महादेवस्सुरेश्वरः । सर्वान् लोकाञ्जितानाह मम पुण्येन कर्मणा ॥
ihopayātaḥ kākutthsa devarājaśśatakratuḥ | upāgamya ca me devo mahādevassureśvaraḥ | sarvān lokāñjitānāha mama puṇyena karmaṇā ||
हिंदी अर्थ 'काकुत्स्थ, देवराज शतक्रतु यहाँ आए थे; देवताओं के स्वामी महान देव ने मेरे पास आकर कहा कि मैंने अपने पुण्य कर्मों से सब लोक जीत लिए हैं।'
English meaning 'Kakutstha, Shatakratu, king of the gods, came here; the great god, lord of the gods, approached me and said that I had won all the worlds by my holy deeds.'
तेषु देवर्षिजुष्टेषु जितेषु तपसा मया । मत्प्रसादात्सभार्यस्त्वं विहरस्व सलक्ष्मणः ॥
teṣu devarṣijuṣṭeṣu jiteṣu tapasā mayā | matprasādātsabhāryastvaṃ viharasva salakṣmaṇaḥ ||
हिंदी अर्थ 'देवर्षियों से सेवित और मेरे तप से जीते गए उन लोकों में मेरी कृपा से आप पत्नी और लक्ष्मण के साथ विहार कीजिए।'
English meaning 'In those worlds, frequented by divine sages and won by my austerity, by my grace you may roam with your wife and Lakshmana.'
तमुग्रतपसायुक्तं महर्षिं सत्यवादिनम् । प्रत्युवाचात्मवान्रामो ब्रह्माणमिव काश्यपः ॥
tamugratapasāyuktaṃ maharṣiṃ satyavādinam | pratyuvācātmavānrāmo brahmāṇamiva kāśyapaḥ ||
हिंदी अर्थ उग्र तपस्या वाले उन सत्यवादी महर्षि को आत्मवान राम ने वैसे ही उत्तर दिया जैसे कश्यप ने ब्रह्मा को:
English meaning To that truthful great sage of fierce austerity, self-possessed Rama replied, as Kashyapa replied to Brahma:
अहमेवाहरिष्यामि सर्वान् लोकान्महामुने । आवासं त्वहमिच्छामि प्रदिष्टमिह कानने ॥
ahamevāhariṣyāmi sarvān lokānmahāmune | āvāsaṃ tvahamicchāmi pradiṣṭamiha kānane ||
हिंदी अर्थ 'महामुने, वे सब लोक मैं स्वयं प्राप्त करूँगा। मैं तो केवल आपके बताए अनुसार इस वन में रहने का स्थान चाहता हूँ।'
English meaning 'Great sage, I will win all those worlds myself. I wish only for a dwelling here in the forest, as you direct.'
भवान्सर्वत्र कुशलस्सर्वभूतहिते रतः । आख्यातश्शरभङ्गेण गौतमेन महात्मना ॥
bhavānsarvatra kuśalassarvabhūtahite rataḥ | ākhyātaśśarabhaṅgeṇa gautamena mahātmanā ||
हिंदी अर्थ 'आप सब बातों में कुशल और सब प्राणियों के हित में लगे हैं, जैसा गौतमवंशी महात्मा शरभंग ने मुझे बताया।'
English meaning 'You are skilled in all things and devoted to the welfare of all beings, as the great-souled Sharabhanga of the Gautama line told me.'
एवमुक्तस्तु रामेण महर्षिर्लोकविश्रुतः । अब्रवीन्मधुरं वाक्यं हर्षेण महताऽप्लुतः ॥
evamuktastu rāmeṇa maharṣirlokaviśrutaḥ | abravīnmadhuraṃ vākyaṃ harṣeṇa mahatā'plutaḥ ||
हिंदी अर्थ राम के ऐसा कहने पर लोकप्रसिद्ध महर्षि ने अत्यंत हर्ष से भरकर मधुर वचन कहे:
English meaning Addressed thus by Rama, the world-famed great sage, filled with great joy, spoke sweetly:
अयमेवाश्रमो राम गुणवान्रम्यतामिह । ऋषिसङ्घानुचरितस्सदा मूलफलैर्युतः ॥
ayamevāśramo rāma guṇavānramyatāmiha | ṛṣisaṅghānucaritassadā mūlaphalairyutaḥ ||
हिंदी अर्थ 'राम, यही आश्रम गुणवान है; यहीं रमण कीजिए। यहाँ ऋषियों के समूह आते रहते हैं और सदा कंद-मूल-फल मिलते हैं।'
English meaning 'Rama, this very hermitage is pleasant; enjoy yourself here. It is frequented by hosts of sages and always has roots and fruits.'
इममाश्रममागम्य मृगसङ्घा महायशः । अहत्वा प्रतिगच्छन्ति लोभयित्वाऽकुतोभयाः ॥
imamāśramamāgamya mṛgasaṅghā mahāyaśaḥ | ahatvā pratigacchanti lobhayitvā'kutobhayāḥ ||
हिंदी अर्थ 'महायशस्वी, हिरणों के झुंड इस आश्रम में आते हैं, हमें लुभाते हैं और बिना किसी भय के, बिना हानि पहुँचाए लौट जाते हैं।'
English meaning 'Illustrious one, herds of deer come to this hermitage, tempt us, and go away unharmed, fearing nothing.'
नान्यद्धोषं भवेदत्र मृगेभ्योऽन्यत्र विद्धि वै । तच्छृत्वा वचनं तस्य महर्षेर्लक्ष्मणाग्रजः । उवाच वचनं धीरो विकृष्य सशरं धनुः ॥
nānyaddhoṣaṃ bhavedatra mṛgebhyo'nyatra viddhi vai | tacchṛtvā vacanaṃ tasya maharṣerlakṣmaṇāgrajaḥ | uvāca vacanaṃ dhīro vikṛṣya saśaraṃ dhanuḥ ||
हिंदी अर्थ 'जान लीजिए कि यहाँ हिरणों के सिवा और कोई कष्ट नहीं है।' महर्षि के ये वचन सुनकर लक्ष्मण के बड़े भाई धीर राम ने बाण सहित धनुष खींचकर कहा:
English meaning 'Know that there is no trouble here other than from the deer.' Hearing these words of the great sage, steady Rama, Lakshmana's elder brother, drew his bow with an arrow and said:
तानहं सुमहाभाग मृगसङ्घान्समागतान् । हन्यां निशितधारेण शरेणाशनिवर्चसा ॥
tānahaṃ sumahābhāga mṛgasaṅghānsamāgatān | hanyāṃ niśitadhāreṇa śareṇāśanivarcasā ||
हिंदी अर्थ 'महाभाग, जब वे हिरणों के झुंड आएँ तो मैं बिजली जैसे चमकते तीखी धार वाले बाण से उन्हें मार सकता हूँ।'
English meaning 'Fortunate one, I could slay those herds of deer when they come, with a sharp-edged arrow bright as lightning.'
भवांस्तत्राभिषज्येत किंस्यात्कृच्छ्रतरं ततः । एतस्मिन्नाश्रमे वासं चिरं तु न समर्थये ॥
bhavāṃstatrābhiṣajyeta kiṃsyātkṛcchrataraṃ tataḥ | etasminnāśrame vāsaṃ ciraṃ tu na samarthaye ||
हिंदी अर्थ 'पर इससे आपको दुःख होगा; इससे बढ़कर कष्ट की बात क्या होगी? इसलिए मैं इस आश्रम में अधिक समय तक रहना नहीं चाहता।'
English meaning 'But you would be pained by that; what could be more grievous? So I do not wish to stay long in this hermitage.'
तमेवमुक्त्वोपरमं रामस्सन्ध्यामुपागमत् । अन्वास्य पश्चिमां स्नध्यां तत्र वासमकल्पयत् । सुतीक्ष्णस्याऽश्रमे रम्ये सीतया लक्ष्मणेन च ॥
tamevamuktvoparamaṃ rāmassandhyāmupāgamat | anvāsya paścimāṃ snadhyāṃ tatra vāsamakalpayat | sutīkṣṇasyā'śrame ramye sītayā lakṣmaṇena ca ||
हिंदी अर्थ ऐसा कहकर राम चुप हो गए और संध्या-उपासना करने गए। सायं संध्या के बाद उन्होंने सीता और लक्ष्मण के साथ सुतीक्ष्ण के सुंदर आश्रम में वहीं निवास किया।
English meaning Having said this, Rama fell silent and went to perform the evening prayers. After the evening rites he made his dwelling there, in Sutikshna's lovely hermitage, with Sita and Lakshmana.
तमेवमुक्त्वोपरमं रामस्सन्ध्यामुपागमत् । अन्वास्य पश्चिमां संंध्यां तत्र वासमकल्पयत् । सुतीक्ष्णस्याश्रमे रम्ये सीतया लक्ष्मणेन च ॥
tamevamuktvoparamaṃ rāmassandhyāmupāgamat | anvāsya paścimāṃ saṃṃdhyāṃ tatra vāsamakalpayat | sutīkṣṇasyāśrame ramye sītayā lakṣmaṇena ca ||
हिंदी अर्थ ऐसा कहकर राम चुप हो गए और संध्या-उपासना करने गए। सायं संध्या के बाद उन्होंने सीता और लक्ष्मण के साथ सुतीक्ष्ण के सुंदर आश्रम में वहीं निवास किया।
English meaning Having said this, Rama fell silent and went to perform the evening prayers. After the evening rites he made his dwelling there, in Sutikshna's lovely hermitage, with Sita and Lakshmana.
ततश्शुभं तापसभोज्यमन्नं स्वयं सुतीक्ष्णः पुरुषर्षभाभ्याम् । ताभ्यां सुसत्कृत्य ददौ महात्मा सन्ध्यानिवृत्तौ रजनीं मवेक्ष्य ॥
tataśśubhaṃ tāpasabhojyamannaṃ svayaṃ sutīkṣṇaḥ puruṣarṣabhābhyām | tābhyāṃ susatkṛtya dadau mahātmā sandhyānivṛttau rajanīṃ mavekṣya ||
हिंदी अर्थ तब संध्या-वंदन समाप्त होने और रात होने पर महात्मा सुतीक्ष्ण ने स्वयं दोनों पुरुषश्रेष्ठों का भली-भाँति सत्कार करके उन्हें तपस्वियों के योग्य शुभ भोजन दिया।
English meaning Then, when the evening prayers were done and night had come, the great-souled Sutikshna himself honoured the two bulls among men and gave them fine food fit for ascetics.