खमुत्पतन्तं तं दृष्ट्वा मैथिली जनकात्मजा । दुःखिता परमोद्विग्ना भये महति वर्तिनी ॥
khamutpatantaṃ taṃ dṛṣṭvā maithilī janakātmajā | duḥkhitā paramodvignā bhaye mahati vartinī ||
हिंदी अर्थ उसे आकाश में उड़ते देखकर जनकनंदिनी मैथिली दुखी, अत्यंत व्याकुल और महान भय में पड़ गईं।
English meaning Seeing him fly up into the sky, Maithili, daughter of Janaka, was grief-stricken, utterly distraught and caught in great fear.
रोषरोदनताम्राक्षी भीमाक्षं राक्षसाधिपम् । रुदन्ती करुणं सीता ह्रियमाणेदमब्रवीत् ॥
roṣarodanatāmrākṣī bhīmākṣaṃ rākṣasādhipam | rudantī karuṇaṃ sītā hriyamāṇedamabravīt ||
हिंदी अर्थ क्रोध और रोने से लाल आँखों वाली सीता ले जाई जाती हुई करुण स्वर में रोती हुई भयानक आँखों वाले राक्षसराज से बोलीं:
English meaning Her eyes red with anger and weeping, Sita, as she was carried off, wept piteously and said this to the fierce-eyed lord of rakshasas:
न व्यपत्रपसे नीच कर्मणानेन रावण । ज्ञात्वा विरहितां यन्मां चोरयित्वा पलायसे ॥
na vyapatrapase nīca karmaṇānena rāvaṇa | jñātvā virahitāṃ yanmāṃ corayitvā palāyase ||
हिंदी अर्थ हे नीच रावण, क्या तुम्हें इस कर्म पर लज्जा नहीं आती कि मुझे अकेली जानकर चुराकर भाग रहे हो?
English meaning Are you not ashamed of this deed, base Ravana, that knowing me to be alone you steal me and run away?
त्वयैव नूनं दुष्टात्मन् भीरुणा हर्तुमिच्छता । ममापवाहितो भर्ता मृगरूपेण मायया ॥
tvayaiva nūnaṃ duṣṭātman bhīruṇā hartumicchatā | mamāpavāhito bhartā mṛgarūpeṇa māyayā ||
हिंदी अर्थ निश्चय ही, हे दुष्टात्मा कायर, मुझे हरने की इच्छा से तुमने ही माया से मृग रूप बनाकर मेरे पति को दूर हटाया।
English meaning Surely it was you, wicked coward, wishing to carry me off, who lured my husband away by magic in the form of a deer.
यो हि मामुद्यतस्त्रातुं सोऽप्ययं विनिपातितः । गृध्रराजः पुराणोऽसौ श्वशुरस्य सखा मम ॥
yo hi māmudyatastrātuṃ so'pyayaṃ vinipātitaḥ | gṛdhrarājaḥ purāṇo'sau śvaśurasya sakhā mama ||
हिंदी अर्थ और जो मुझे बचाने के लिए उठे, वे भी गिरा दिए गए, वे बूढ़े गृध्रराज, जो मेरे ससुर के मित्र थे।
English meaning And he who rose to save me has also been struck down, the aged king of vultures, my father-in-law's friend.
परमं खलु ते वीर्यं दृश्यते राक्षसाधम । विश्राव्य नामधेयं हि युद्धे नास्मि जिता त्वया ॥
paramaṃ khalu te vīryaṃ dṛśyate rākṣasādhama | viśrāvya nāmadheyaṃ hi yuddhe nāsmi jitā tvayā ||
हिंदी अर्थ हे नीच राक्षस, सचमुच तुम्हारा पराक्रम बहुत बड़ा दिखाई देता है! क्योंकि अपना नाम घोषित करके भी तुमने मुझे युद्ध में नहीं जीता।
English meaning Great indeed is your valour, vilest of rakshasas! For though you proclaimed your name, you did not win me in battle.
ईदृशं गर्हितं कर्म कथं कृत्वा न लज्जसे । स्त्रियाश्च हरणं नीच रहिते च परस्य च ॥
īdṛśaṃ garhitaṃ karma kathaṃ kṛtvā na lajjase | striyāśca haraṇaṃ nīca rahite ca parasya ca ||
हिंदी अर्थ हे नीच, ऐसा निंदित कर्म करके तुम्हें लज्जा कैसे नहीं आती, एकांत में पराई स्त्री का हरण करके?
English meaning How are you not ashamed of having done so shameful a deed, base one, carrying off a woman, the wife of another, when she was alone?
कथयिष्यन्ति लोकेषु पुरुषाः कर्म कुत्सितम् । सुनृशंसमधर्मिष्ठं तव शौण्डीर्यमानिनः ॥
kathayiṣyanti lokeṣu puruṣāḥ karma kutsitam | sunṛśaṃsamadharmiṣṭhaṃ tava śauṇḍīryamāninaḥ ||
हिंदी अर्थ अपने आप को वीर मानने वाले तुम्हारे इस अत्यंत क्रूर और अधर्मपूर्ण घृणित कर्म की लोग संसार भर में चर्चा करेंगे।
English meaning Men will speak throughout the worlds of this vile deed of yours, so cruel and unrighteous, you who think yourself a hero.
धिक्ते शौर्यं च सत्त्वं च यत्त्वं कथितवांस्तदा । कुलाक्रोशकरं लोके धिक्ते चारित्रमीदृशम् ॥
dhikte śauryaṃ ca sattvaṃ ca yattvaṃ kathitavāṃstadā | kulākrośakaraṃ loke dhikte cāritramīdṛśam ||
हिंदी अर्थ उस समय तुमने जिस शौर्य और बल का बखान किया था, उसे धिक्कार है! संसार में कुल को कलंकित करने वाले ऐसे आचरण को धिक्कार है!
English meaning Shame on the heroism and courage you boasted of then! Shame on such conduct, which brings disgrace on your family in the world!
किं कर्तुं शक्यमेवं हि यज्जवेनैव धावसि । मुहूर्तमपि तिष्ठस्व न जीवन्प्रतियास्यसि ॥
kiṃ kartuṃ śakyamevaṃ hi yajjavenaiva dhāvasi | muhūrtamapi tiṣṭhasva na jīvanpratiyāsyasi ||
हिंदी अर्थ जब तुम इतनी तेजी से भाग रहे हो तो क्या किया जा सकता है? क्षण भर ठहर जाओ, तो जीवित नहीं लौटोगे।
English meaning What can be done, when you run away at such speed? Stay just a moment, and you will not return alive.
न हि चक्षुष्पथं प्राप्य तयोः पार्थिवपुत्रयोः । ससैन्योऽपि समर्थस्त्वं मुहूर्तमपि जीवितुम् ॥
na hi cakṣuṣpathaṃ prāpya tayoḥ pārthivaputrayoḥ | sasainyo'pi samarthastvaṃ muhūrtamapi jīvitum ||
हिंदी अर्थ उन दोनों राजकुमारों की दृष्टि में आते ही तुम अपनी सेना सहित भी क्षण भर जीवित नहीं रह सकोगे।
English meaning Once you come within sight of those two princes, you will not be able to live a moment, even with your army.
न त्वं तयोश्शरस्पर्शं सोढुं शक्तः कथञ्चन । वने प्रज्वलितस्येव स्पर्शमग्नेर्विहंगमः ॥
na tvaṃ tayośśarasparśaṃ soḍhuṃ śaktaḥ kathañcana | vane prajvalitasyeva sparśamagnervihaṃgamaḥ ||
हिंदी अर्थ तुम उनके बाणों का स्पर्श किसी प्रकार सहन नहीं कर सकते, जैसे पक्षी वन में जलती आग का स्पर्श नहीं सह सकता।
English meaning You can in no way bear the touch of their arrows, any more than a bird can bear the touch of a fire blazing in the forest.
साधु कुर्वाऽऽत्मनः पथ्यं साधु मां मुञ्च रावण । मत्प्रधर्षणरुष्टो हि भ्रात्रा सह पतिर्मम । विधास्यति विनाशाय त्वं मां यदि न मुञ्चसि ॥
sādhu kurvā''tmanaḥ pathyaṃ sādhu māṃ muñca rāvaṇa | matpradharṣaṇaruṣṭo hi bhrātrā saha patirmama | vidhāsyati vināśāya tvaṃ māṃ yadi na muñcasi ||
हिंदी अर्थ हे रावण, अपना भला करो और मुझे छोड़ दो। क्योंकि यदि तुम मुझे नहीं छोड़ोगे तो मेरे अपमान से क्रुद्ध मेरे पति अपने भाई के साथ तुम्हारा विनाश कर देंगे।
English meaning Do what is good for yourself, Ravana, and let me go. For if you do not release me, my husband with his brother, enraged at the outrage done to me, will bring about your destruction.
येन त्वं व्यवसायेन बलान्मां हर्तुमिच्छसि । व्यवसायस्स ते नीच भविष्यति निरर्थकः ॥
yena tvaṃ vyavasāyena balānmāṃ hartumicchasi | vyavasāyassa te nīca bhaviṣyati nirarthakaḥ ||
हिंदी अर्थ हे नीच, जिस उद्देश्य से तुम मुझे बलपूर्वक हरना चाहते हो, तुम्हारा वह उद्देश्य निष्फल हो जाएगा।
English meaning The purpose with which you wish to carry me off by force, base one, that purpose of yours will come to nothing.
न ह्यहं तमपश्यन्ती भर्तारं विबुधोपमम् । उत्सहे शत्रुवशगा प्राणान्धारयितुं चिरम् ॥
na hyahaṃ tamapaśyantī bhartāraṃ vibudhopamam | utsahe śatruvaśagā prāṇāndhārayituṃ ciram ||
हिंदी अर्थ क्योंकि देवता के समान अपने पति को देखे बिना मैं शत्रु के वश में रहकर बहुत समय तक प्राण धारण नहीं कर सकती।
English meaning For without seeing my husband, who is like a god, I cannot keep my life for long in the power of an enemy.
न नूनं चात्मनः पथ्यं श्रेयो वा समवेक्षसे । मृत्युकाले यथा मर्त्यो विपरीतानि सेवते ॥
na nūnaṃ cātmanaḥ pathyaṃ śreyo vā samavekṣase | mṛtyukāle yathā martyo viparītāni sevate ||
हिंदी अर्थ निश्चय ही तुम अपना हित या कल्याण नहीं देख पा रहे, जैसे मरणासन्न मनुष्य उल्टी वस्तुओं का सेवन करता है।
English meaning Surely you do not see what is good or beneficial for yourself, just as a mortal at the time of death turns to what is harmful.
मुमूर्षूणां हि सर्वेषां यत्पथ्यं तन्न रोचते । पश्याम्यद्य हि कण्ठेत्वां कालपाशावपाशितम् ॥
mumūrṣūṇāṃ hi sarveṣāṃ yatpathyaṃ tanna rocate | paśyāmyadya hi kaṇṭhetvāṃ kālapāśāvapāśitam ||
हिंदी अर्थ मरने वाले सब लोगों को जो हितकर है वह अच्छा नहीं लगता। आज मुझे दिख रहा है कि तुम्हारे गले में कालपाश पड़ गया है।
English meaning To all who are about to die, what is good for them gives no pleasure. I see today that the noose of Death is fastened round your neck.
यथा चास्मिन्भयस्थाने न बिभेषि दशानन । व्यक्तं हिरण्मयान् हि त्वं सम्पश्यसि महीरुहान् ॥
yathā cāsminbhayasthāne na bibheṣi daśānana | vyaktaṃ hiraṇmayān hi tvaṃ sampaśyasi mahīruhān ||
हिंदी अर्थ हे दशानन, जब तुम इस भय के स्थान में भी नहीं डरते, तो स्पष्ट है कि तुम्हें सोने के वृक्ष दिखाई दे रहे हैं।
English meaning Since you feel no fear in this place of danger, ten-faced one, you clearly see golden trees.
नदीं वैतरणीं घोरां रुधिरौघनिवाहिनीम् । असिपत्रवनं चैव भीमं पश्यसि रावण ॥
nadīṃ vaitaraṇīṃ ghorāṃ rudhiraughanivāhinīm | asipatravanaṃ caiva bhīmaṃ paśyasi rāvaṇa ||
हिंदी अर्थ हे रावण, तुम्हें रक्त की धाराएँ बहाने वाली भयानक वैतरणी नदी और तलवार जैसे पत्तों वाला भयंकर असिपत्रवन दिखाई दे रहा है।
English meaning You see the terrible river Vaitarani carrying streams of blood, and the dreadful forest whose leaves are swords, Ravana.
तप्तकाञ्चनपुष्पां च वैडूर्यप्रवरच्छदाम् । द्रक्ष्यसे शाल्मलीं तीक्ष्णामायसैः कण्टकैश्चिताम् ॥
taptakāñcanapuṣpāṃ ca vaiḍūryapravaracchadām | drakṣyase śālmalīṃ tīkṣṇāmāyasaiḥ kaṇṭakaiścitām ||
हिंदी अर्थ तुम तपे सोने के फूलों और उत्तम वैदूर्य के पत्तों वाला, लोहे के काँटों से भरा तीखा शाल्मली वृक्ष देखोगे।
English meaning You will see the sharp shalmali tree with flowers of refined gold and leaves of the finest beryl, covered with iron thorns.
न हि त्वमीदृशं कृत्वा तस्यालीकं महात्मनः । धरितुं शक्ष्यसि चिरं विषं पीत्वेव निर्घृणः ॥
na hi tvamīdṛśaṃ kṛtvā tasyālīkaṃ mahātmanaḥ | dharituṃ śakṣyasi ciraṃ viṣaṃ pītveva nirghṛṇaḥ ||
हिंदी अर्थ उन महात्मा का ऐसा अपराध करके, हे निर्दयी, तुम विष पीने वाले की तरह अधिक समय तक जीवित नहीं रह सकोगे।
English meaning Having done such a wrong to that great-souled one, you will not be able to live long, pitiless one, like one who has drunk poison.
बद्धस्त्वं कालपाशेन दुर्निवारेण रावण । क्वगतो लप्स्यसे शर्म भर्तुर्मम महात्मनः ॥
baddhastvaṃ kālapāśena durnivāreṇa rāvaṇa | kvagato lapsyase śarma bharturmama mahātmanaḥ ||
हिंदी अर्थ हे रावण, तुम अटल कालपाश से बँधे हो। मेरे महात्मा पति से बचने के लिए तुम कहाँ शरण पाओगे?
English meaning You are bound by the inescapable noose of Death, Ravana. Where will you go to find shelter from my great-souled husband?
23-24
3.53.23-24
Copy link
निमेषान्तरमात्रेण विना भ्रात्रा महावने । राक्षसा निहता येन सहस्राणि चतुर्दश । स कथं राघवो वीरस्सर्वास्त्रकुशलो बली । न त्वां हन्याच्छरैस्तीक्ष्णैरिष्टभार्यापहारिणम् ॥
nimeṣāntaramātreṇa vinā bhrātrā mahāvane | rākṣasā nihatā yena sahasrāṇi caturdaśa | sa kathaṃ rāghavo vīrassarvāstrakuśalo balī | na tvāṃ hanyāccharaistīkṣṇairiṣṭabhāryāpahāriṇam ||
हिंदी अर्थ जिन्होंने महावन में भाई के बिना पलक झपकते ही चौदह हजार राक्षसों को मार डाला, वे सब अस्त्रों में कुशल महाबली वीर राघव अपनी प्रिय पत्नी का हरण करने वाले तुम्हें तीखे बाणों से कैसे नहीं मारेंगे?
English meaning He who in the great forest, without his brother, in the space of a blink, killed fourteen thousand rakshasas, how could that mighty hero Raghava, skilled in all weapons, fail to kill you with sharp arrows, you who have carried off his beloved wife?
तच्चान्यच्च परुषं वैदेही रावणाङ्कगा । भयशोकसमाविष्टा करुणं विललाप ह ॥
taccānyacca paruṣaṃ vaidehī rāvaṇāṅkagā | bhayaśokasamāviṣṭā karuṇaṃ vilalāpa ha ||
हिंदी अर्थ रावण की गोद में बैठी वैदेही ने ये और दूसरे कठोर वचन कहे, और भय और शोक से भरकर करुण विलाप किया।
English meaning These and other harsh words Vaidehi spoke on Ravana's lap, and, filled with fear and grief, she lamented piteously.
तथा भृशार्तां बहुचैव भाषिणीं विलापपूर्वं करुणं च भामिनीम् । जहार पापः करुणं विचेष्टतीं नृपात्मजामागतगात्रवेपथुम् ॥
tathā bhṛśārtāṃ bahucaiva bhāṣiṇīṃ vilāpapūrvaṃ karuṇaṃ ca bhāminīm | jahāra pāpaḥ karuṇaṃ viceṣṭatīṃ nṛpātmajāmāgatagātravepathum ||
हिंदी अर्थ वह पापी अत्यंत दुखी, बहुत कुछ बोलती, करुण विलाप करती, दयनीय ढंग से छटपटाती और काँपते अंगों वाली उस राजकुमारी को हरकर ले गया।
English meaning The sinner carried off the king's daughter, deeply distressed, speaking much, lamenting piteously, struggling pitifully, her limbs trembling.