एवमस्मि तदा मुक्तः कथञ्चित्तेन संयुगे । इदानीमपि यद्वृत्तं तच्छृणुष्व निरुत्तरम् ॥
evamasmi tadā muktaḥ kathañcittena saṃyuge | idānīmapi yadvṛttaṃ tacchṛṇuṣva niruttaram ||
हिंदी अर्थ इस प्रकार तब मैं युद्ध में उनसे किसी तरह बच निकला। अब उसके बाद जो हुआ, वह भी बिना टोके सुनो।
English meaning That is how I barely escaped from him in battle then. Now hear what happened later, and hear it without interrupting.
राक्षसाभ्यामहं द्वाभ्यामनिर्विण्णस्तथा कृतः । सहितो मृगरूपाभ्यां प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥
rākṣasābhyāmahaṃ dvābhyāmanirviṇṇastathā kṛtaḥ | sahito mṛgarūpābhyāṃ praviṣṭo daṇḍakāvanam ||
हिंदी अर्थ ऐसा व्यवहार होने पर भी निराश न होकर मैं दो राक्षसों के साथ मृग का रूप धारण करके दंडकवन में घुसा।
English meaning Not discouraged even after being treated that way, I entered the Dandaka forest with two rakshasas, all of us in the form of deer.
दीप्तजिह्वो महाकायस्तीक्ष्णदंष्ट्रो महाबलः । व्यचरं दण्डकारण्यं मांसभक्षो महामृगः ॥
dīptajihvo mahākāyastīkṣṇadaṃṣṭro mahābalaḥ | vyacaraṃ daṇḍakāraṇyaṃ māṃsabhakṣo mahāmṛgaḥ ||
हिंदी अर्थ जलती जीभ, विशाल शरीर, तीखी दाढ़ों और महान बल वाला मैं मांस खाने वाले बड़े मृग के रूप में दंडकवन में घूमने लगा।
English meaning With a blazing tongue, a huge body, sharp fangs and great strength, I roamed the Dandaka forest as a great flesh-eating deer.
अग्निहोत्रेषु तीर्थेषु चैत्यवृक्षेषु रावण । अत्यन्तघोरो व्यचरं तापसान्सम्प्रधर्षयन् ॥
agnihotreṣu tīrtheṣu caityavṛkṣeṣu rāvaṇa | atyantaghoro vyacaraṃ tāpasānsampradharṣayan ||
हिंदी अर्थ हे रावण, अग्निहोत्र के स्थानों, तीर्थों और चैत्य वृक्षों के पास मैं अत्यंत भयानक रूप में तपस्वियों पर आक्रमण करता घूमता था।
English meaning At the sacred fires, at the bathing places and by the shrine trees, Ravana, I roamed, utterly terrible, attacking the ascetics.
निहत्य दण्डकारण्ये तापसान्धर्मचारिणः । रुधिराणि पिबंस्तेषां तथा मांसानि भक्षयन् ॥
nihatya daṇḍakāraṇye tāpasāndharmacāriṇaḥ | rudhirāṇi pibaṃsteṣāṃ tathā māṃsāni bhakṣayan ||
हिंदी अर्थ दंडकवन में मैं धर्माचरण करने वाले तपस्वियों को मारकर उनका रक्त पीता और मांस खाता था।
English meaning In the Dandaka forest I killed ascetics who followed dharma, drinking their blood and eating their flesh.
ऋषिमांसाशनः क्रूरस्त्रासयन्वनगोचरान् । तथा रुधिरमत्तोऽहं विचरन्धर्मदूषकः ॥
ṛṣimāṃsāśanaḥ krūrastrāsayanvanagocarān | tathā rudhiramatto'haṃ vicarandharmadūṣakaḥ ||
हिंदी अर्थ ऋषियों का मांस खाने वाला, क्रूर, वनवासी प्राणियों को डराता हुआ, रक्त से मतवाला, मैं धर्म को दूषित करता हुआ घूमता था।
English meaning Eating the flesh of sages, cruel, terrifying the creatures of the forest, drunk on blood, I roamed about defiling dharma.
आसादयं तदा रामं तापसं धर्मचारिणम् । वैदेहीं च महाभागां लक्ष्मणं च महारथम् ॥
āsādayaṃ tadā rāmaṃ tāpasaṃ dharmacāriṇam | vaidehīṃ ca mahābhāgāṃ lakṣmaṇaṃ ca mahāratham ||
हिंदी अर्थ तब मैंने तपस्वी वेश में धर्माचरण करते राम को, महाभाग वैदेही को और महारथी लक्ष्मण को पाया।
English meaning Then I came upon Rama, living as an ascetic and following dharma, with the illustrious Vaidehi and the great chariot-warrior Lakshmana.
तापसं नियताहारं सर्वभूतहिते रतम् । सोऽहं वनगतं रामं परिभूय महाबलम् । तापसोऽयमिति ज्ञात्वा पूर्ववैरमनुस्मरन् । अभ्यधावं हि संक्रुद्धस्तीक्ष्ण शृङ्गो मृगाकृतिः । जिघांसुरकृतप्रज्ञस्तं प्रहारमनुस्मरन् ॥
tāpasaṃ niyatāhāraṃ sarvabhūtahite ratam | so'haṃ vanagataṃ rāmaṃ paribhūya mahābalam | tāpaso'yamiti jñātvā pūrvavairamanusmaran | abhyadhāvaṃ hi saṃkruddhastīkṣṇa śṛṅgo mṛgākṛtiḥ | jighāṃsurakṛtaprajñastaṃ prahāramanusmaran ||
हिंदी अर्थ राम नियमित आहार वाले तपस्वी के रूप में सब प्राणियों के हित में लगे थे। वन में रहने वाले उन महाबली राम का तिरस्कार करते हुए, 'यह तो तपस्वी है' ऐसा मानकर और पुराने वैर को याद करके, मैं तीखे सींगों वाले मृग के रूप में क्रोध से भरकर उन्हें मारने की इच्छा से उन पर झपटा। मैं मूर्ख था और उस पुराने प्रहार को याद कर रहा था।
English meaning Rama was living as an ascetic, restrained in diet and devoted to the good of all beings. Scorning mighty Rama now dwelling in the forest, thinking 'He is just an ascetic,' and remembering the old enmity, I rushed at him in fury in the form of a deer with sharp horns, eager to kill him, foolish, recalling that earlier blow.
तेन मुक्तास्त्रयो बाणाश्शिताश्शत्रुनिबर्हणाः । विकृष्य बलवच्चापं सुपर्णानिलनिस्स्वनाः ॥
tena muktāstrayo bāṇāśśitāśśatrunibarhaṇāḥ | vikṛṣya balavaccāpaṃ suparṇānilanissvanāḥ ||
हिंदी अर्थ उन्होंने अपना बलशाली धनुष खींचकर शत्रुओं का नाश करने वाले तीन तीखे बाण छोड़े, जो गरुड़ और वायु के समान गर्जन कर रहे थे।
English meaning Drawing his mighty bow, he released three sharp arrows, destroyers of enemies, roaring like Garuda and the wind.
ते बाणा वज्रसङ्काशास्सुमुक्ता रक्तभोजनाः । आजग्मुस्सहितास्सर्वे त्रयस्सन्नतपर्वणः ॥
te bāṇā vajrasaṅkāśāssumuktā raktabhojanāḥ | ājagmussahitāssarve trayassannataparvaṇaḥ ||
हिंदी अर्थ वज्र के समान, अच्छी तरह छोड़े गए, रक्त पीने वाले, झुकी हुई गाँठों वाले वे तीनों बाण एक साथ आए।
English meaning Those three arrows, like thunderbolts, well loosed, drinkers of blood, with smooth joints, came on all together.
पराक्रमज्ञो रामस्य शठो दृष्टभयः पुरा । समुद्भान्तस्ततोमुक्तस्तावुभौ राक्षसौ हतौ ॥
parākramajño rāmasya śaṭho dṛṣṭabhayaḥ purā | samudbhāntastatomuktastāvubhau rākṣasau hatau ||
हिंदी अर्थ राम के पराक्रम को जानने वाला और पहले भय देख चुका मैं धूर्त घबराकर भाग निकला और बच गया, परंतु वे दोनों राक्षस मारे गए।
English meaning Knowing Rama's prowess and having seen the danger before, I, the cunning one, fled in panic and so escaped, but those two rakshasas were killed.
शरेण मुक्तो रामस्य कथञ्चित्प्राप्य जीवितम् । इह प्रव्राजितो युक्तस्तापसोऽहं समाहितः ॥
śareṇa mukto rāmasya kathañcitprāpya jīvitam | iha pravrājito yuktastāpaso'haṃ samāhitaḥ ||
हिंदी अर्थ राम के बाण से छूटकर, किसी तरह जीवन बचाकर, मैं यहाँ आ गया हूँ और संयमी, एकाग्र तपस्वी बनकर रहता हूँ।
English meaning Freed from Rama's arrow, having somehow kept my life, I have come away here and live as an ascetic, disciplined and composed.
वृक्षे वृक्षे च पश्यामि चीरकृष्णाजिनाम्बरम् । गृहीतधनुषं रामं पाशहस्तमिवान्तकम् ॥
vṛkṣe vṛkṣe ca paśyāmi cīrakṛṣṇājināmbaram | gṛhītadhanuṣaṃ rāmaṃ pāśahastamivāntakam ||
हिंदी अर्थ हर वृक्ष में मुझे चीर और काले मृगचर्म पहने, धनुष लिए राम दिखाई देते हैं, जैसे हाथ में पाश लिए यमराज।
English meaning In tree after tree I see Rama, clad in bark and black antelope skin, holding his bow, like Death with noose in hand.
अपि रामसहस्राणि भीतः पश्यामि रावण । रामभूतमिदं सर्वमरण्यं प्रतिभाति मे ॥
api rāmasahasrāṇi bhītaḥ paśyāmi rāvaṇa | rāmabhūtamidaṃ sarvamaraṇyaṃ pratibhāti me ||
हिंदी अर्थ हे रावण, भय के कारण मुझे हजारों राम दिखाई देते हैं। यह सारा वन मुझे राममय प्रतीत होता है।
English meaning In my fear I see even thousands of Ramas, Ravana. This whole forest seems to me to have become Rama.
राममेव हि पश्यामि रहिते राक्षसाधिप । दृष्ट्वा स्वप्नगतं राममुद्भ्रमामि विचेतनः ॥
rāmameva hi paśyāmi rahite rākṣasādhipa | dṛṣṭvā svapnagataṃ rāmamudbhramāmi vicetanaḥ ||
हिंदी अर्थ हे राक्षसराज, एकांत में भी मुझे राम ही दिखाई देते हैं। स्वप्न में राम को देखकर मैं अचेत सा होकर घबरा उठता हूँ।
English meaning Even when I am alone, lord of rakshasas, I see only Rama. Seeing Rama in my dreams, I start up, out of my senses.
रकारादीनि नामानि रामत्रस्तस्य रावण । रत्नानि च रथाश्चैव त्रासं संजनयन्ति मे ॥
rakārādīni nāmāni rāmatrastasya rāvaṇa | ratnāni ca rathāścaiva trāsaṃ saṃjanayanti me ||
हिंदी अर्थ हे रावण, मैं राम से इतना डरा हुआ हूँ कि 'र' अक्षर से आरंभ होने वाले नाम, रत्न और रथ भी मेरे मन में भय उत्पन्न करते हैं।
English meaning I am so terrified of Rama, Ravana, that names beginning with the syllable 'ra', even ratna and ratha, jewels and chariots, fill me with fear.
अहं तस्य प्रभावज्ञो न युद्धं तेन ते क्षमम् । बलिं वा नमुचिं वापि हन्याद्धि रघुनन्दनः ॥
ahaṃ tasya prabhāvajño na yuddhaṃ tena te kṣamam | baliṃ vā namuciṃ vāpi hanyāddhi raghunandanaḥ ||
हिंदी अर्थ मैं उनके प्रभाव को जानता हूँ। उनसे युद्ध करना तुम्हारे लिए उचित नहीं है। रघुनंदन तो बलि या नमुचि को भी मार सकते हैं।
English meaning I know his power. A fight with him is not fitting for you. The joy of the Raghus could slay even Bali or Namuchi.
रणे रामेण युद्ध्यस्व क्षमां वा कुरु राक्षस । न ते रामकथा कार्या यदि मां द्रष्टुमिच्छसि ॥
raṇe rāmeṇa yuddhyasva kṣamāṃ vā kuru rākṣasa | na te rāmakathā kāryā yadi māṃ draṣṭumicchasi ||
हिंदी अर्थ हे राक्षस, चाहो तो राम से युद्ध करो या उन्हें क्षमा कर दो। परंतु यदि तुम मुझसे मिलना चाहते हो तो मुझसे राम की बात मत करो।
English meaning Fight with Rama in battle if you will, or forgive him, rakshasa. But if you wish to see me, do not speak to me of Rama.
बहवस्साधवो लोके युक्ता धर्ममनुष्ठिताः । परेषामपराधेन विनष्ठास्सपरिच्छदाः ॥
bahavassādhavo loke yuktā dharmamanuṣṭhitāḥ | pareṣāmaparādhena vinaṣṭhāssaparicchadāḥ ||
हिंदी अर्थ संसार में बहुत से सज्जन, संयमी और धर्म का पालन करने वाले, दूसरों के अपराध के कारण अपने परिवार सहित नष्ट हो गए।
English meaning Many good people in the world, devoted and practising dharma, have perished with all their followers through the offences of others.
सोऽऽहं तवापराधेन विनश्येयं निशाचर । कुरु यत्ते क्षमं तत्त्वमहं त्वा नानुयामि ह ॥
so''haṃ tavāparādhena vinaśyeyaṃ niśācara | kuru yatte kṣamaṃ tattvamahaṃ tvā nānuyāmi ha ||
हिंदी अर्थ हे निशाचर, इसी प्रकार मैं भी तुम्हारे अपराध से नष्ट हो सकता हूँ। तुम्हें जो उचित लगे वह करो, परंतु मैं तुम्हारा साथ नहीं दूँगा।
English meaning So I too might perish through your offence, night-ranger. Do what you think is fitting, but I will not follow you.
रामश्च हि महातेजा महासत्त्वो महाबलः । अपि राक्षसलोकस्य न भवेदन्तकोऽपि सः ॥
rāmaśca hi mahātejā mahāsattvo mahābalaḥ | api rākṣasalokasya na bhavedantako'pi saḥ ||
हिंदी अर्थ राम महातेजस्वी, महान साहसी और महाबली हैं। क्या वे संपूर्ण राक्षस जाति के भी संहारक नहीं बन सकते?
English meaning Rama is of great splendour, great courage and great strength. Might he not become the destroyer even of the whole world of rakshasas?
23-24
3.39.23-24
Copy link
यदि शूर्पणखाहेतोर्जनस्थानगतः खरः । अतिवृत्तो हतः पूर्वं रामेणाक्लिष्टकर्मणा । अत्र ब्रूहि यथातत्त्वं को रामस्य व्यतिक्रमः ॥
yadi śūrpaṇakhāhetorjanasthānagataḥ kharaḥ | ativṛtto hataḥ pūrvaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā | atra brūhi yathātattvaṃ ko rāmasya vyatikramaḥ ||
हिंदी अर्थ यदि शूर्पणखा के कारण जनस्थान गया खर मर्यादा लाँघने पर अनायास कर्म करने वाले राम द्वारा मारा गया, तो सच बताओ, इसमें राम का क्या अपराध है?
English meaning If Khara, who went to Janasthana for Shurpanakha's sake, overstepped the bounds and was killed by Rama of effortless deeds, then tell me truly, what wrong has Rama done in this?
इदं वचो बन्धुहितार्थिनामया यथोच्यमानं यदि नाभिपत्स्यसे । सबान्धवस्त्यक्ष्यसि जीवितं रणे हतोऽऽद्य रामेण शरैरजिह्मगैः ॥
idaṃ vaco bandhuhitārthināmayā yathocyamānaṃ yadi nābhipatsyase | sabāndhavastyakṣyasi jīvitaṃ raṇe hato''dya rāmeṇa śarairajihmagaiḥ ||
हिंदी अर्थ अपने बंधुओं का हित चाहने वाले मेरे द्वारा कहे गए इन वचनों को यदि तुम नहीं मानोगे, तो आज ही युद्ध में राम के सीधे जाने वाले बाणों से मारे जाकर अपने बंधुओं सहित प्राण गँवाओगे।
English meaning If you do not accept these words spoken by me, who wishes the good of his kin, then today you will lose your life in battle along with your kinsmen, slain by Rama with his straight-flying arrows.