तां तथा पतितां दृष्ट्वा विरूपां शोणितोक्षिताम् । भगिनीं क्रोधसन्तप्तः खरः पप्रच्छ राक्षसः ॥
tāṃ tathā patitāṃ dṛṣṭvā virūpāṃ śoṇitokṣitām | bhaginīṃ krodhasantaptaḥ kharaḥ papraccha rākṣasaḥ ||
हिंदी अर्थ अपनी बहन को इस प्रकार गिरी हुई, विरूप और खून से लथपथ देखकर क्रोध से जलते राक्षस खर ने पूछा:
English meaning Seeing his sister fallen like that, disfigured and drenched in blood, the rakshasa Khara, burning with anger, asked her:
उत्तिष्ठ तावदाख्याहि प्रमोहं जहि सम्भ्रमम् । व्यक्तमाख्याहि केन त्वमेवं रूपा विरूपिता ॥
uttiṣṭha tāvadākhyāhi pramohaṃ jahi sambhramam | vyaktamākhyāhi kena tvamevaṃ rūpā virūpitā ||
हिंदी अर्थ 'उठो और बताओ। यह मूर्च्छा और घबराहट छोड़ो। स्पष्ट बताओ कि किसने तुम्हें इस प्रकार विरूप किया है।'
English meaning 'Get up and tell me. Shake off this faintness and confusion. Tell me plainly who has disfigured you like this.'
कः कृष्णसर्पमासीनमाशीविषमनागसम् । तुदत्यभिसमापन्नमङ्गुल्यग्रेण लीलया ॥
kaḥ kṛṣṇasarpamāsīnamāśīviṣamanāgasam | tudatyabhisamāpannamaṅgulyagreṇa līlayā ||
हिंदी अर्थ 'कौन खेल-खेल में अपनी उँगली की नोक से सामने बैठे निरपराध, विषैले काले नाग को छेड़ता है?'
English meaning 'Who, for sport, pokes with his fingertip a black cobra of deadly venom lying harmless before him?'
कः कालपाशं समासज्य कण्ठे मोहान्न बुध्यते । यस्त्वामद्य समासाद्य पीतवान्विषमुत्तमम् ॥
kaḥ kālapāśaṃ samāsajya kaṇṭhe mohānna budhyate | yastvāmadya samāsādya pītavānviṣamuttamam ||
हिंदी अर्थ 'कौन मूर्खता से अपने गले में काल का फंदा डालकर भी नहीं समझता, जिसने आज तुम पर आक्रमण करके घोर विष पी लिया है?'
English meaning 'Who in his folly has hung the noose of death round his neck and does not know it, he who, attacking you today, has drunk the deadliest poison?'
बलविक्रमसम्पन्ना कामगा कामरूपिणी । इमामवस्थां नीता त्वं केनान्तकसमागता ॥
balavikramasampannā kāmagā kāmarūpiṇī | imāmavasthāṃ nītā tvaṃ kenāntakasamāgatā ||
हिंदी अर्थ 'तुम बल और पराक्रम से युक्त हो, इच्छानुसार कहीं भी जा सकती हो और कोई भी रूप धर सकती हो। किसने तुम्हें इस दशा में पहुँचाया? उसकी मृत्यु आ गई है।'
English meaning 'You are strong and valiant, go where you will and take any form you please. Who brought you to this state? He has met his death.'
देवगन्धर्वभूतानामृषीणां च महात्मनाम् । कोऽयमेवं विरूपां त्वां महावीर्यश्चकार ह ॥
devagandharvabhūtānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām | ko'yamevaṃ virūpāṃ tvāṃ mahāvīryaścakāra ha ||
हिंदी अर्थ 'देवताओं, गंधर्वों, भूतों और महात्मा ऋषियों में ऐसा कौन महापराक्रमी है जिसने तुम्हें इस प्रकार विरूप किया?'
English meaning 'Among gods, gandharvas, spirits and great-souled sages, who is this mighty one who has disfigured you so?'
न हि पश्याम्यहं लोके यः कुर्यान्मम विप्रियम् । अमरेषु सहस्राक्षं महेन्द्रं पाकशासनम् ॥
na hi paśyāmyahaṃ loke yaḥ kuryānmama vipriyam | amareṣu sahasrākṣaṃ mahendraṃ pākaśāsanam ||
हिंदी अर्थ 'मैं संसार में किसी को नहीं देखता जो मेरा अप्रिय कर सके, देवताओं में सहस्राक्ष पाकशासन महेंद्र को भी नहीं।'
English meaning 'I see no one in the world who could do me harm, not even thousand-eyed great Indra, chastiser of Paka, among the immortals.'
अद्याहं मार्गणैः प्राणानादास्ये जीवितान्तकैः । सलिले क्षीरमासक्तं निष्पिबन्निव सारसः ॥
adyāhaṃ mārgaṇaiḥ prāṇānādāsye jīvitāntakaiḥ | salile kṣīramāsaktaṃ niṣpibanniva sārasaḥ ||
हिंदी अर्थ 'आज मैं प्राण हरने वाले बाणों से उसके प्राण ले लूँगा, जैसे हंस जल में मिले दूध को पी लेता है।'
English meaning 'Today with life-ending arrows I will take his life, as a crane drinks up milk mixed with water.'
निहतस्य मया सङ्ख्ये शरसंकृत्तमर्मणः । सफेनं रुधिरं रक्तं मेदिनी कस्य पास्यति ॥
nihatasya mayā saṅkhye śarasaṃkṛttamarmaṇaḥ | saphenaṃ rudhiraṃ raktaṃ medinī kasya pāsyati ||
हिंदी अर्थ 'युद्ध में मेरे बाणों से मर्म बिंधने पर मारे गए किसके झागदार लाल रक्त को पृथ्वी पिएगी?'
English meaning 'Whose red, frothing blood will the earth drink when I have slain him in battle, his vitals pierced by my arrows?'
कस्य पत्ररथाः कायान्मांसमुत्कृत्य सङ्गताः । प्रहृष्टा भक्षयिष्यन्ति निहतस्य मया रणे ॥
kasya patrarathāḥ kāyānmāṃsamutkṛtya saṅgatāḥ | prahṛṣṭā bhakṣayiṣyanti nihatasya mayā raṇe ||
हिंदी अर्थ 'युद्ध में मेरे द्वारा मारे गए किसके शरीर से मांस नोचकर पक्षियों के झुंड प्रसन्नता से खाएँगे?'
English meaning 'Whose flesh will flocks of birds tear from his body and eat with delight, when I have slain him in battle?'
तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः । मयापकृष्टं कृपणं शक्तास्त्रातुं महाहवे ॥
taṃ na devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ | mayāpakṛṣṭaṃ kṛpaṇaṃ śaktāstrātuṃ mahāhave ||
हिंदी अर्थ 'महायुद्ध में जब मैं उस अभागे को घसीट लूँगा, तब न देवता, न गंधर्व, न पिशाच और न राक्षस उसे बचा सकेंगे।'
English meaning 'Neither gods nor gandharvas, pishachas nor rakshasas can save that wretch once I drag him off in great battle.'
उपलभ्य शनैस्संज्ञां तं मे शंसितुमर्हसि । येन त्वं दुर्विनीतेन वने विक्रम्य निर्जिता ॥
upalabhya śanaissaṃjñāṃ taṃ me śaṃsitumarhasi | yena tvaṃ durvinītena vane vikramya nirjitā ||
हिंदी अर्थ 'धीरे-धीरे होश में आकर मुझे उस उद्दंड के बारे में बताओ जिसने वन में आक्रमण करके तुम्हें पराजित किया।'
English meaning 'Slowly regain your senses and tell me about the insolent one who attacked and overpowered you in the forest.'
इति भ्रातुर्वचश्श्रुत्वा क्रुद्धस्य च विशेषतः । ततश्शूर्पणखा वाक्यं सबाष्पमिदमब्रवीत् ॥
iti bhrāturvacaśśrutvā kruddhasya ca viśeṣataḥ | tataśśūrpaṇakhā vākyaṃ sabāṣpamidamabravīt ||
हिंदी अर्थ भाई के वचन सुनकर, विशेषकर उसे इतना क्रुद्ध देखकर, शूर्पणखा ने आँसू बहाते हुए यह कहा:
English meaning Hearing her brother's words, especially as he was so angry, Shurpanakha said this through her tears:
14-15
3.19.14-15
Copy link
तरुणौ रूपसम्पन्नौ सुकुमारौ महाबलौ । पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ । फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ धर्मचारिणौ । पुत्रौ दशरथस्यास्तां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥
taruṇau rūpasampannau sukumārau mahābalau | puṇḍarīkaviśālākṣau cīrakṛṣṇājināmbarau | phalamūlāśanau dāntau tāpasau dharmacāriṇau | putrau daśarathasyāstāṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau ||
हिंदी अर्थ 'तरुण, रूपवान, सुकुमार पर महाबली, श्वेत कमल जैसे विशाल नेत्रों वाले, चीर और काला मृगचर्म पहने, फल-मूल खाने वाले, संयमी, धर्माचरण करने वाले तपस्वी, दशरथ के दो पुत्र, भाई राम और लक्ष्मण।'
English meaning 'Young, handsome, delicate yet very mighty, with large eyes like white lotuses, clad in bark and black antelope skin, living on fruits and roots, self-controlled ascetics who practise dharma, two brothers, Rama and Lakshmana, sons of Dasharatha.'
गन्धर्वराजप्रतिमौ पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ । देवौ वा मानुषौ वा तौ न तर्कयितुमुत्सहे ॥
gandharvarājapratimau pārthivavyañjanānvitau | devau vā mānuṣau vā tau na tarkayitumutsahe ||
हिंदी अर्थ 'वे गंधर्वराज के समान हैं और राजलक्षणों से युक्त हैं। मैं नहीं कह सकती कि वे देवता हैं या मनुष्य।'
English meaning 'They are like the king of the gandharvas and bear the marks of royalty. I cannot tell whether they are gods or men.'
तरुणी रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता । दृष्टा तत्र मया नारी तयोर्मध्ये सुमध्यमा ॥
taruṇī rūpasampannā sarvābharaṇabhūṣitā | dṛṣṭā tatra mayā nārī tayormadhye sumadhyamā ||
हिंदी अर्थ 'उनके बीच मैंने एक सुंदर, पतली कमर वाली, सब आभूषणों से सजी तरुणी देखी।'
English meaning 'Between them I saw a young woman, slender-waisted and beautiful, adorned with every kind of ornament.'
ताभ्यामुभाभ्यां सम्भूय प्रमदामधिकृत्य ताम् । इमामवस्थां नीताहं यथानाथासती तथा ॥
tābhyāmubhābhyāṃ sambhūya pramadāmadhikṛtya tām | imāmavasthāṃ nītāhaṃ yathānāthāsatī tathā ||
हिंदी अर्थ 'उस स्त्री के कारण उन दोनों ने मिलकर मुझे इस दशा में पहुँचाया, मानो मैं कोई अनाथ और कुलटा स्त्री होऊँ।'
English meaning 'Because of that woman, the two of them together brought me to this state, as if I were an unchaste woman with no protector.'
तस्याश्चानृजुवृत्तायास्तयोश्च हतयोरहम् । सफेनं पातुमिच्छामि रुधिरं रणमूर्धनि ॥
tasyāścānṛjuvṛttāyāstayośca hatayoraham | saphenaṃ pātumicchāmi rudhiraṃ raṇamūrdhani ||
हिंदी अर्थ 'मैं युद्ध के मोर्चे पर मारे गए उस कुटिल स्त्री और उन दोनों का झागदार रक्त पीना चाहती हूँ।'
English meaning 'I want to drink the frothing blood of that crooked woman and of those two, slain at the front of battle.'
एष मे प्रथमः कामः कृतस्तात त्वया भवेत् । तस्यास्तयोश्च रुधिरं पिबेयमहमाहवे ॥
eṣa me prathamaḥ kāmaḥ kṛtastāta tvayā bhavet | tasyāstayośca rudhiraṃ pibeyamahamāhave ||
हिंदी अर्थ 'भैया, मेरी यह पहली इच्छा तुम पूरी करो: कि मैं युद्ध में उसका और उन दोनों का रक्त पी सकूँ।'
English meaning 'Let this first wish of mine be fulfilled by you, brother: that I may drink her blood and theirs in battle.'
इति तस्यां ब्रुवाणायां चतुर्दश महाबलान् । व्यादिदेश खरः क्रुद्धो राक्षसानन्तकोपमान् ॥
iti tasyāṃ bruvāṇāyāṃ caturdaśa mahābalān | vyādideśa kharaḥ kruddho rākṣasānantakopamān ||
हिंदी अर्थ उसके ऐसा कहने पर क्रुद्ध खर ने यमराज के समान चौदह महाबली राक्षसों को आदेश दिया:
English meaning As she spoke thus, Khara in anger commanded fourteen very mighty rakshasas, like Death himself:
मानुषौ शस्त्रसम्पन्नौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ । प्रविष्टौ दण्डकारण्यं घोरं प्रमदया सह ॥
mānuṣau śastrasampannau cīrakṛṣṇājināmbarau | praviṣṭau daṇḍakāraṇyaṃ ghoraṃ pramadayā saha ||
हिंदी अर्थ 'शस्त्रधारी, चीर और काले मृगचर्म पहने दो मनुष्य एक स्त्री के साथ भयानक दंडकारण्य में आए हैं।'
English meaning 'Two men, armed and dressed in bark and black antelope skin, have entered the dreadful Dandaka forest with a woman.'
तौ हत्वा तां च दुर्वृत्तामपावर्तितुमर्हथ । इयं च रुधिरं तेषां भगिनी मम पास्यति ॥
tau hatvā tāṃ ca durvṛttāmapāvartitumarhatha | iyaṃ ca rudhiraṃ teṣāṃ bhaginī mama pāsyati ||
हिंदी अर्थ 'उन दोनों और उस दुष्ट स्त्री को मारकर लौट आओ। मेरी यह बहन उनका रक्त पिएगी।'
English meaning 'Kill those two and that wicked woman and come back. This sister of mine will drink their blood.'
मनोरथोऽयमिष्टोऽस्या भगिन्या मम राक्षसाः । शीघ्रं सम्पाद्यतां तौ च प्रमथ्य स्वेन तेजसा ॥
manoratho'yamiṣṭo'syā bhaginyā mama rākṣasāḥ | śīghraṃ sampādyatāṃ tau ca pramathya svena tejasā ||
हिंदी अर्थ 'राक्षसो, यह मेरी बहन की प्रिय इच्छा है। अपने बल से उन दोनों को कुचलकर इसे शीघ्र पूरा करो।'
English meaning 'Rakshasas, this is the cherished wish of my sister. Fulfil it quickly, crushing those two with your might.'
इति प्रतिसमादिष्टा राक्षसास्ते चतुर्दश । तत्र जग्मुस्तया सार्धं घना वातेरिता यथा ॥
iti pratisamādiṣṭā rākṣasāste caturdaśa | tatra jagmustayā sārdhaṃ ghanā vāteritā yathā ||
हिंदी अर्थ इस प्रकार आदेश पाकर वे चौदह राक्षस उसके साथ वहाँ ऐसे चले जैसे हवा से उड़ाए गए बादल।
English meaning So commanded, those fourteen rakshasas went there with her, like clouds driven by the wind.
ततस्तु ते तं समुदग्रतेजसं तथापिऽतीक्ष्णप्रदरा निशाचराः । न शेकुरेनं सहसा प्रमर्दितुं वनद्विपा दीप्तमिवाग्निमुत्थितम् ॥
tatastu te taṃ samudagratejasaṃ tathāpi'tīkṣṇapradarā niśācarāḥ | na śekurenaṃ sahasā pramardituṃ vanadvipā dīptamivāgnimutthitam ||
हिंदी अर्थ फिर भी अत्यंत तीक्ष्ण प्रहार करने वाले वे निशाचर उस प्रचंड तेजस्वी को सहसा नहीं कुचल सके, जैसे जंगली हाथी भड़की हुई प्रज्वलित अग्नि को नहीं कुचल सकते।
English meaning Yet those night-rovers, fierce as they were in attack, could not suddenly crush him of mighty splendour, as forest elephants cannot crush a blazing fire that has sprung up.