कृताभिषेको रामस्तु सीता सौमित्रिरेव च । तस्माद्गोदावरीतीरात्ततो जग्मुस्वमाश्रमम् ॥
kṛtābhiṣeko rāmastu sītā saumitrireva ca | tasmādgodāvarītīrāttato jagmusvamāśramam ||
हिंदी अर्थ स्नान करके राम, सीता और सौमित्रि गोदावरी के तट से अपने आश्रम लौट आए।
English meaning Having bathed, Rama, Sita and Saumitri went from the bank of the Godavari back to their hermitage.
आश्रमं तमुपागम्य राघवस्सह लक्ष्मणः । कृत्वा पौर्वाह्णिकं कर्म पर्णशालामुपागमत् ॥
āśramaṃ tamupāgamya rāghavassaha lakṣmaṇaḥ | kṛtvā paurvāhṇikaṃ karma parṇaśālāmupāgamat ||
हिंदी अर्थ आश्रम पहुँचकर राघव और लक्ष्मण ने प्रातःकाल के कर्म किए और पर्णशाला में गए।
English meaning Reaching the hermitage, Raghava and Lakshmana performed the morning rites and went to the leaf hut.
उवास सुखितस्तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चकार विविधाः कथाः ॥
uvāsa sukhitastatra pūjyamāno maharṣibhiḥ | lakṣmaṇena saha bhrātrā cakāra vividhāḥ kathāḥ ||
हिंदी अर्थ वे वहाँ महर्षियों से सम्मानित होकर सुख से रहते थे और भाई लक्ष्मण के साथ तरह-तरह की कथाएँ कहते थे।
English meaning He lived there happily, honoured by the great sages, and told many kinds of stories with his brother Lakshmana.
स रामः पर्णशालायामासीनस्सह सीतया । विरराज महाबाहुश्चित्रया चन्द्रमाः इव ॥
sa rāmaḥ parṇaśālāyāmāsīnassaha sītayā | virarāja mahābāhuścitrayā candramāḥ iva ||
हिंदी अर्थ सीता के साथ पर्णशाला में बैठे महाबाहु राम चित्रा नक्षत्र के साथ चंद्रमा की तरह शोभित हो रहे थे।
English meaning Seated in the leaf hut with Sita, the mighty-armed Rama shone like the moon with the star Chitra.
तदाऽऽसीनस्य रामस्य कथासंसक्तचेतसः । तं देशं राक्षसी काचिदाजगाम यदृच्छया ॥
tadā''sīnasya rāmasya kathāsaṃsaktacetasaḥ | taṃ deśaṃ rākṣasī kācidājagāma yadṛcchayā ||
हिंदी अर्थ जब राम वहाँ बैठे बातचीत में मग्न थे, तभी संयोग से एक राक्षसी उस स्थान पर आ पहुँची।
English meaning While Rama sat there absorbed in conversation, a certain rakshasi happened to come to that place.
सा तु शूर्पणखा नाम दशग्रीवस्य राक्षसः । भगिनी राममासाद्य ददर्श त्रिदशोपमम् ॥
sā tu śūrpaṇakhā nāma daśagrīvasya rākṣasaḥ | bhaginī rāmamāsādya dadarśa tridaśopamam ||
हिंदी अर्थ वह दशग्रीव राक्षस रावण की बहन शूर्पणखा थी। राम के पास आकर उसने देवताओं जैसे राम को देखा।
English meaning She was named Shurpanakha, sister of the rakshasa ten-headed Ravana. Coming upon Rama, she saw him, like one of the gods.
सिंहोरस्कं महाबाहुं पद्मपत्रनिभेक्षणम् । आजानुबाहुं दीप्तास्यमतीव प्रियदर्शनम् । गजविक्रान्तगमनं जटामण्डलधारिणम् । सुकुमारं महासत्त्वं पार्थिवव्यञ्जनान्वितम् । राममिन्दीवरश्यामं कन्दर्पसदृशप्रभम् । बभूवेन्द्रोपमं दृष्ट्वा राक्षसी काममोहिता ॥
siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ padmapatranibhekṣaṇam | ājānubāhuṃ dīptāsyamatīva priyadarśanam | gajavikrāntagamanaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam | sukumāraṃ mahāsattvaṃ pārthivavyañjanānvitam | rāmamindīvaraśyāmaṃ kandarpasadṛśaprabham | babhūvendropamaṃ dṛṣṭvā rākṣasī kāmamohitā ||
हिंदी अर्थ सिंह जैसे वक्ष वाले, महाबाहु, कमलदल जैसे नेत्रों वाले, घुटनों तक लंबी भुजाओं वाले, तेजस्वी मुख वाले, अत्यंत प्रियदर्शन, हाथी जैसी चाल वाले, जटामंडल धारी, सुकुमार पर महाबली, राजलक्षणों से युक्त, नीलकमल जैसे श्याम, कामदेव जैसी कांति वाले, इंद्र के समान राम को देखकर वह राक्षसी काम से मोहित हो गई।
English meaning Seeing Rama, lion-chested, mighty-armed, with eyes like lotus petals, arms reaching to his knees, a radiant face and a most pleasing look, with the gait of an elephant, wearing a crown of matted hair, delicate yet of great strength, bearing the marks of a king, dark as a blue lotus, shining like the god of love, like Indra himself, the rakshasi was overcome with desire.
10-12
3.17.10-12
Copy link
सुमुखं दुर्मुखी रामं वृत्तमध्यं महोदरी । विशालाक्षं विरूपाक्षी सुकेशं ताम्रमूर्धजा । प्रीतिरूपं विरूपा सा सुस्वरं भैरवस्वरा । तरुणं दारुणा वृद्धा दक्षिणं वामभाषिणी । न्यायवृत्तं सुदुर्वृत्ता प्रियमप्रियदर्शना । शरीरजसमाविष्टा राक्षसी वाक्यमब्रवीत् ॥
sumukhaṃ durmukhī rāmaṃ vṛttamadhyaṃ mahodarī | viśālākṣaṃ virūpākṣī sukeśaṃ tāmramūrdhajā | prītirūpaṃ virūpā sā susvaraṃ bhairavasvarā | taruṇaṃ dāruṇā vṛddhā dakṣiṇaṃ vāmabhāṣiṇī | nyāyavṛttaṃ sudurvṛttā priyamapriyadarśanā | śarīrajasamāviṣṭā rākṣasī vākyamabravīt ||
हिंदी अर्थ कुरूप मुख वाली वह सुंदर मुख वाले राम से, बड़े पेट वाली पतली कमर वाले से, भद्दी आँखों वाली बड़ी आँखों वाले से, ताँबे जैसे बालों वाली सुंदर केशों वाले से, कुरूप सुंदर रूप वाले से, कर्कश स्वर वाली मधुर स्वर वाले से, भयानक बूढ़ी तरुण से, कुटिल बोलने वाली सरल से, दुराचारिणी न्यायप्रिय से, और अप्रिय दिखने वाली प्रिय से, काम से आविष्ट होकर बोली:
English meaning Ugly-faced, she to the fair-faced Rama; pot-bellied, to the slender-waisted; squint-eyed, to the large-eyed; copper-haired, to the fair-haired; misshapen, to him of lovely form; harsh-voiced, to the sweet-voiced; old and fearsome, to the youthful; crooked of speech, to the upright; wicked of conduct, to the just; unpleasant to behold, to the beloved: the rakshasi, possessed by love, spoke these words:
जटी तापसरूपेण सभार्यश्शरचापधृत् । आगतस्त्वमिमं देशं कथं राक्षससेवितम् । किमागमनकृत्यं ते तत्त्वमाख्यातुमर्हसि ॥
jaṭī tāpasarūpeṇa sabhāryaśśaracāpadhṛt | āgatastvamimaṃ deśaṃ kathaṃ rākṣasasevitam | kimāgamanakṛtyaṃ te tattvamākhyātumarhasi ||
हिंदी अर्थ 'जटाधारी, तपस्वी के वेश में, फिर भी पत्नी के साथ और धनुष-बाण लिए हुए, तुम राक्षसों से भरे इस प्रदेश में कैसे आए? सच-सच बताओ, यहाँ आने का तुम्हारा क्या प्रयोजन है।'
English meaning 'With matted hair, in the guise of an ascetic, yet with a wife and bearing bow and arrows, how have you come to this region frequented by rakshasas? Tell me truly what purpose brings you here.'
एवमुक्तस्तु राक्षस्या शूर्पणख्या परन्तपः । ऋजुबुद्धितया सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥
evamuktastu rākṣasyā śūrpaṇakhyā parantapaḥ | ṛjubuddhitayā sarvamākhyātumupacakrame ||
हिंदी अर्थ राक्षसी शूर्पणखा के ऐसा कहने पर शत्रुतापन राम ने अपने सरल स्वभाव के कारण सब कुछ बताना आरंभ किया।
English meaning Addressed thus by the rakshasi Shurpanakha, the tamer of foes, being straightforward by nature, began to tell her everything.
अनृतं न हि रामस्य कदाचिदपि सम्मतम् । विशेषेणाऽश्रमस्थस्य समीपे स्त्रीजनस्य च ॥
anṛtaṃ na hi rāmasya kadācidapi sammatam | viśeṣeṇā'śramasthasya samīpe strījanasya ca ||
हिंदी अर्थ क्योंकि राम को असत्य कभी स्वीकार नहीं था, विशेषकर आश्रम में रहते हुए और स्त्री के सामने।
English meaning For falsehood was never acceptable to Rama at any time, especially while living in a hermitage and in the presence of a woman.
आसीद्धशरथो नाम राजा त्रिदशविक्रमः । तस्याहमग्रजः पुत्रो रामो नाम जनैश्श्रुतः ॥
āsīddhaśaratho nāma rājā tridaśavikramaḥ | tasyāhamagrajaḥ putro rāmo nāma janaiśśrutaḥ ||
हिंदी अर्थ 'देवताओं के समान पराक्रमी दशरथ नाम के एक राजा थे। मैं उनका ज्येष्ठ पुत्र हूँ, लोगों में राम नाम से प्रसिद्ध।'
English meaning 'There was a king named Dasharatha, valiant as the gods. I am his eldest son, known among people as Rama.'
भ्राताऽयं लक्ष्मणो नाम यवीयान्मामनुव्रतः । इयं भार्या च वैदेही मम सीतेति विश्रुता ॥
bhrātā'yaṃ lakṣmaṇo nāma yavīyānmāmanuvrataḥ | iyaṃ bhāryā ca vaidehī mama sīteti viśrutā ||
हिंदी अर्थ 'यह मेरा छोटा भाई लक्ष्मण है, जो मेरा अनुगामी है, और यह मेरी पत्नी वैदेही है, जो सीता नाम से प्रसिद्ध है।'
English meaning 'This is my younger brother Lakshmana, devoted to me, and this is my wife Vaidehi, known as Sita.'
नियोगात् तु नरेन्द्रस्य पितुर्मातुश्च यन्त्रितः । धर्मार्थं धर्मकाङ्क्षी च वनं वस्तुमिहागतः ॥
niyogāt tu narendrasya piturmātuśca yantritaḥ | dharmārthaṃ dharmakāṅkṣī ca vanaṃ vastumihāgataḥ ||
हिंदी अर्थ 'अपने पिता महाराज और माता की आज्ञा से बँधा हुआ, धर्म की इच्छा रखकर मैं धर्म के लिए यहाँ वन में रहने आया हूँ।'
English meaning 'Bound by the command of my father the king and my mother, and seeking dharma, I have come here to live in the forest for the sake of dharma.'
त्वां तु वेदितुमिच्छामि कस्य त्वं कासि कस्य वा । त्वं हि तावन्मनोज्ञाङ्गी राक्षसी प्रतिभासि मे ॥
tvāṃ tu veditumicchāmi kasya tvaṃ kāsi kasya vā | tvaṃ hi tāvanmanojñāṅgī rākṣasī pratibhāsi me ||
हिंदी अर्थ 'पर मैं तुम्हारे बारे में जानना चाहता हूँ: तुम किसकी हो, कौन हो, और किसकी पुत्री हो? तुम मुझे सुंदर रूप वाली राक्षसी लगती हो।'
English meaning 'But I wish to know about you: whose are you, who are you, and whose daughter? You seem to me to be a rakshasi of charming form.'
इह वा किंनिमित्तं त्वमागता ब्रूहि तत्त्वतः । साब्रवीद् वचनं श्रुत्वा राक्षसी मदनार्दिता ॥
iha vā kiṃnimittaṃ tvamāgatā brūhi tattvataḥ | sābravīd vacanaṃ śrutvā rākṣasī madanārditā ||
हिंदी अर्थ 'या सच-सच बताओ कि तुम यहाँ किस कारण आई हो।' यह सुनकर काम से पीड़ित राक्षसी बोली:
English meaning 'Or tell me truly why you have come here.' Hearing these words, the rakshasi, tormented by desire, said:
21-22
3.17.21-22
Copy link
श्रूयतां राम वक्ष्यामि तत्त्वार्थं वचनं मम । अहं शूर्पणखा नाम राक्षसी कामरूपिणी । अरण्यं विचरामीदमेका सर्वभयङ्करा ॥
śrūyatāṃ rāma vakṣyāmi tattvārthaṃ vacanaṃ mama | ahaṃ śūrpaṇakhā nāma rākṣasī kāmarūpiṇī | araṇyaṃ vicarāmīdamekā sarvabhayaṅkarā ||
हिंदी अर्थ 'राम, सुनो, मैं तुम्हें सच बताती हूँ। मैं इच्छानुसार रूप धरने वाली राक्षसी शूर्पणखा हूँ। मैं सबको भयभीत करती हुई इस वन में अकेली घूमती हूँ।'
English meaning 'Listen, Rama, I will tell you the truth. I am the rakshasi Shurpanakha, able to take any form at will. I roam this forest alone, terrifying to all.'
रावणो नाम मे भ्राता बलीयान्राक्षसेश्वरः । वीरो विश्रवसः पुत्रो यदि ते श्रोत्रमागतः ॥
rāvaṇo nāma me bhrātā balīyānrākṣaseśvaraḥ | vīro viśravasaḥ putro yadi te śrotramāgataḥ ||
हिंदी अर्थ 'मेरा भाई रावण है, बलवान राक्षसराज, विश्रवा का वीर पुत्र, यदि तुमने उसका नाम सुना हो।'
English meaning 'My brother is named Ravana, the mighty lord of the rakshasas, the heroic son of Vishravas, if you have heard of him.'
प्रवृद्धनिद्रश्च सदा कुम्भकर्णो महाबलः । विभीषणस्तु धर्मात्मा न तु राक्षसचेष्टितः । प्रख्यातवीर्यौ च रणे भ्रातरौ खरदूषणौ ॥
pravṛddhanidraśca sadā kumbhakarṇo mahābalaḥ | vibhīṣaṇastu dharmātmā na tu rākṣasaceṣṭitaḥ | prakhyātavīryau ca raṇe bhrātarau kharadūṣaṇau ||
हिंदी अर्थ 'और सदा गहरी नींद में रहने वाला महाबली कुंभकर्ण; धर्मात्मा विभीषण, जो राक्षसों जैसा आचरण नहीं करता; और युद्ध में प्रसिद्ध पराक्रमी मेरे भाई खर और दूषण।'
English meaning 'And the very mighty Kumbhakarna, always deep in sleep; the righteous Vibhishana, who does not behave like a rakshasa; and my brothers Khara and Dushana, famed for valour in battle.'
तानहं समतिक्रान्ता राम त्वा पूर्वदर्शनात् । समुपेतास्मि भावेन भर्तारं पुरुषोत्तमम् ॥
tānahaṃ samatikrāntā rāma tvā pūrvadarśanāt | samupetāsmi bhāvena bhartāraṃ puruṣottamam ||
हिंदी अर्थ 'राम, तुम्हें पहली बार देखते ही मैं उन सबको छोड़ आई हूँ, और पुरुषोत्तम, प्रेमपूर्वक तुम्हें पति रूप में चाहती हूँ।'
English meaning 'Rama, from the first moment I saw you I have gone beyond them all, and I come to you with love, best of men, as my husband.'
अहं प्रभावसम्पन्ना स्वच्छन्दबलगामिनी । चिराय भव मे भर्ता सीतया किं करिष्यसि ॥
ahaṃ prabhāvasampannā svacchandabalagāminī | cirāya bhava me bhartā sītayā kiṃ kariṣyasi ||
हिंदी अर्थ 'मैं शक्तिशाली हूँ और अपने बल से इच्छानुसार कहीं भी जा सकती हूँ। सदा के लिए मेरे पति बनो। सीता का तुम क्या करोगे?'
English meaning 'I am full of power and go where I please by my own strength. Be my husband for ever. What will you do with Sita?'
विकृता च विरूपा च न चेयं सदृशी तव । अहमेवानुरूपा ते भार्या रूपेण पश्य माम् ॥
vikṛtā ca virūpā ca na ceyaṃ sadṛśī tava | ahamevānurūpā te bhāryā rūpeṇa paśya mām ||
हिंदी अर्थ 'यह विकृत और कुरूप है और तुम्हारे योग्य नहीं। केवल मैं ही तुम्हारे अनुरूप पत्नी हूँ; मेरा रूप देखो।'
English meaning 'She is misshapen and ugly and no match for you. I alone am a wife worthy of you; look at my beauty.'
इमां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम् । अनेन ते सह भ्रात्रा भक्षयिष्यामि मानुषीम् ॥
imāṃ virūpāmasatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm | anena te saha bhrātrā bhakṣayiṣyāmi mānuṣīm ||
हिंदी अर्थ 'इस कुरूप, असती, भयानक, पिचके पेट वाली मानवी को मैं तुम्हारे इस भाई के साथ खा जाऊँगी।'
English meaning 'This ugly, unchaste, hideous human woman with her sunken belly I will eat up, along with this brother of yours.'
ततः पर्वतशृङ्गाणि वनानि विविधानि च । पश्यन्सह मया कान्त दण्डकान्विचरिष्यसि ॥
tataḥ parvataśṛṅgāṇi vanāni vividhāni ca | paśyansaha mayā kānta daṇḍakānvicariṣyasi ||
हिंदी अर्थ 'फिर, प्रियतम, तुम मेरे साथ पर्वत-शिखरों और तरह-तरह के वनों को देखते हुए दंडकारण्य में विचरण करोगे।'
English meaning 'Then, beloved, you will roam the Dandaka forest with me, seeing mountain peaks and woods of many kinds.'
इत्येवमुक्तः काकुत्स्थः प्रहस्य मदिरेक्षणाम् । इदं वचनमारेभे वक्तुं वाक्यविशारदः ॥
ityevamuktaḥ kākutsthaḥ prahasya madirekṣaṇām | idaṃ vacanamārebhe vaktuṃ vākyaviśāradaḥ ||
हिंदी अर्थ ऐसा कहे जाने पर वाक्पटु काकुत्स्थ ने हँसकर उस मदभरी आँखों वाली से ये वचन कहने आरंभ किए:
English meaning Addressed thus, Kakutstha, skilled in speech, laughed and began to say these words to her of the intoxicated eyes: