Skip to content
Aranya Kanda Sarga 10 of 75 23 shlokas Journey stop 9
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 10

Rama's Duty to Protect

अरण्यकांड, सर्ग 10: रक्षा का धर्म

Rama replies that he has given his word to protect the sages, and that a promise once made must be kept even at the cost of life.

राम उत्तर देते हैं कि उन्होंने ऋषियों की रक्षा का वचन दिया है, और एक बार दिया वचन प्राण देकर भी निभाना चाहिए।

1 3.10.1

वाक्यमेतत्तु वैदेह्या व्याहृतं भर्तृभक्तया ।
श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाचाथ मैथिलीम् ॥

vākyametattu vaidehyā vyāhṛtaṃ bhartṛbhaktayā |
śrutvā dharme sthito rāmaḥ pratyuvācātha maithilīm ||

हिंदी अर्थ

पतिभक्ति से वैदेही द्वारा कहे गए ये वचन सुनकर धर्म में स्थित राम ने मैथिली को उत्तर दिया:

English meaning

Hearing these words spoken by Vaidehi out of devotion to her husband, Rama, firm in dharma, replied to Maithili:

2 3.10.2

हितमुक्तं त्वया देवि स्निग्धया सदृशं वचः ।
कुलं व्यपदिशन्त्या च धर्मज्ञे जनकात्मजे ॥

hitamuktaṃ tvayā devi snigdhayā sadṛśaṃ vacaḥ |
kulaṃ vyapadiśantyā ca dharmajñe janakātmaje ||

हिंदी अर्थ

'देवि, धर्मज्ञे, जनकनंदिनी, तुमने स्नेहपूर्वक हितकर और अपने कुल के योग्य वचन कहे हैं।'

English meaning

'Queen, knower of dharma, daughter of Janaka, you have spoken words that are kind, affectionate and worthy of your family.'

3 3.10.3

किन्तु वक्ष्याम्यहं देवि त्वयैवोक्तमिदं वचः ।
क्षत्रियैर्धार्यते चापो नार्तशब्दो भवेदिति ॥

kintu vakṣyāmyahaṃ devi tvayaivoktamidaṃ vacaḥ |
kṣatriyairdhāryate cāpo nārtaśabdo bhavediti ||

हिंदी अर्थ

'पर देवि, मैं क्या कहूँ? तुमने स्वयं ही कहा है कि क्षत्रिय धनुष इसलिए धारण करते हैं कि कहीं दुख की पुकार न सुनाई दे।'

English meaning

'But what shall I say, queen? You yourself have said it: kshatriyas bear the bow so that no cry of distress may be heard.'

4 3.10.4

ते चार्ता दण्डकारण्ये मुनयस्संशितव्रताः ।
मां सीते स्वयमागम्य शरण्याश्शरणं गताः ॥

te cārtā daṇḍakāraṇye munayassaṃśitavratāḥ |
māṃ sīte svayamāgamya śaraṇyāśśaraṇaṃ gatāḥ ||

हिंदी अर्थ

'और सीते, दंडकारण्य के ये दुखी, कठोर व्रतधारी मुनि, जो स्वयं दूसरों को शरण देते हैं, स्वयं मेरे पास शरण लेने आए।'

English meaning

'And these afflicted sages of the Dandaka forest, strict in their vows, came to me themselves, Sita, seeking refuge, though they are refuges for others.'

5 3.10.5

वसन्तो धर्मनिरता वने मूलफलाशनाः ।
न लभन्ते सुखं भीता राक्षसैः क्रूरकर्मभिः ॥

vasanto dharmaniratā vane mūlaphalāśanāḥ |
na labhante sukhaṃ bhītā rākṣasaiḥ krūrakarmabhiḥ ||

हिंदी अर्थ

'वन में धर्म में लगे, कंद-मूल-फल खाकर रहने वाले वे क्रूर कर्म वाले राक्षसों से डरकर सुख नहीं पाते।'

English meaning

'Living devoted to dharma in the forest, eating roots and fruits, they find no peace, terrified by the cruel rakshasas.'

6 3.10.6

काले काले च निरता नियमैर्विविधैर्वने ।
भक्ष्यन्ते राक्षसैर्भीमैर्नरमांसोपजीविभिः ॥

kāle kāle ca niratā niyamairvividhairvane |
bhakṣyante rākṣasairbhīmairnaramāṃsopajīvibhiḥ ||

हिंदी अर्थ

'वन में विविध नियमों में लगे रहने पर भी वे समय-समय पर मनुष्यों का मांस खाने वाले भयंकर राक्षसों द्वारा खा लिए जाते हैं।'

English meaning

'Even while engaged in their various vows in the forest, time after time they are devoured by fearsome rakshasas who live on human flesh.'

7 3.10.7

ते भक्ष्यमाणा मुनयो दण्डकारण्यवासिनः ।
अस्मानभ्यवपद्येति मामूचुर्द्विजसत्तमा ॥

te bhakṣyamāṇā munayo daṇḍakāraṇyavāsinaḥ |
asmānabhyavapadyeti māmūcurdvijasattamā ||

हिंदी अर्थ

'खाए जा रहे उन दंडकारण्यवासी श्रेष्ठ ब्राह्मण मुनियों ने मुझसे कहा: "हमारी सहायता कीजिए।"'

English meaning

'Being devoured, those best of brahmins, the sages of the Dandaka forest, said to me: "Come to our aid."'

8 3.10.8

मया तु वचनं श्रुत्वा तेषामेवं मुखाच्च्युतम् ।
कृत्वा चरणशुश्रूषां वाक्यमेतदुदाहृतम् ॥

mayā tu vacanaṃ śrutvā teṣāmevaṃ mukhāccyutam |
kṛtvā caraṇaśuśrūṣāṃ vākyametadudāhṛtam ||

हिंदी अर्थ

'उनके मुख से निकले ये वचन सुनकर मैंने उनके चरणों की सेवा की और यह कहा:'

English meaning

'Hearing these words fall from their lips, I served at their feet and said this:'

9 3.10.9

प्रसीदन्तु भवन्तो मे ह्रीरेषा हि ममातुला ।
यदीदृशैरहं विप्रैरुपस्थेयैरुपस्थितः ॥

prasīdantu bhavanto me hrīreṣā hi mamātulā |
yadīdṛśairahaṃ viprairupastheyairupasthitaḥ ||

हिंदी अर्थ

'"आप मुझ पर प्रसन्न होइए; यह मेरे लिए अतुलनीय लज्जा की बात है कि आप जैसे ब्राह्मण, जिनके पास मुझे जाना चाहिए, स्वयं मेरे पास आए हैं।"'

English meaning

'"Be gracious to me; this is a matchless shame for me, that brahmins such as you, whom I should approach, have come to me."'

10 3.10.10

किं करोमीति च मया व्याहृतं द्विजसन्निधौ ।
सर्वैरेतैस्समागम्य वागियं समुदाहृता ॥

kiṃ karomīti ca mayā vyāhṛtaṃ dvijasannidhau |
sarvairetaissamāgamya vāgiyaṃ samudāhṛtā ||

हिंदी अर्थ

'और जब मैंने ब्राह्मणों के सामने कहा, "मैं क्या करूँ?", तो उन सबने मिलकर ये वचन कहे:'

English meaning

'And when I said before the brahmins, "What shall I do?", they all together spoke these words:'

11 3.10.11

राक्षसैर्दण्डकारण्ये बहुभिः कामरूपिभिः ।
अर्दितास्स्म दृढं राम भवान्नस्तत्र रक्षतु ॥

rākṣasairdaṇḍakāraṇye bahubhiḥ kāmarūpibhiḥ |
arditāssma dṛḍhaṃ rāma bhavānnastatra rakṣatu ||

हिंदी अर्थ

'"राम, दंडकारण्य में इच्छानुसार रूप धारण करने वाले अनेक राक्षसों ने हमें बहुत सताया है। वहाँ आप हमारी रक्षा कीजिए।"'

English meaning

'"Rama, we are sorely afflicted in the Dandaka forest by many rakshasas who take any form at will. Protect us there."'

12 3.10.12

होमकालेषु सम्प्राप्ताः पर्वकालेषु चानघ ।
धर्षयन्ति सुदुर्धर्षा राक्षसाः पिशिताशनाः ॥

homakāleṣu samprāptāḥ parvakāleṣu cānagha |
dharṣayanti sudurdharṣā rākṣasāḥ piśitāśanāḥ ||

हिंदी अर्थ

'"निष्पाप, हवन के समय और पर्व के दिनों में मांसभक्षी, दुर्जय राक्षस आकर हम पर आक्रमण करते हैं।"'

English meaning

'"Sinless one, at the times of oblation and on festival days, the invincible flesh-eating rakshasas come and attack us."'

13 3.10.13

राक्षसैर्धर्षितानां च तापसानां तपस्विनाम् ।
गतिं मृगयमाणानां भवान्नः परमा गतिः ॥

rākṣasairdharṣitānāṃ ca tāpasānāṃ tapasvinām |
gatiṃ mṛgayamāṇānāṃ bhavānnaḥ paramā gatiḥ ||

हिंदी अर्थ

'"राक्षसों द्वारा सताए गए और आश्रय खोजते हम तपस्वियों के लिए आप ही परम आश्रय हैं।"'

English meaning

'"For us ascetics, attacked by rakshasas and seeking a refuge, you are the highest refuge."'

14 3.10.14

कामं तपःप्रभावेन शक्ता हन्तुं निशाचरान् ।
चिरार्जितं तु नेच्छामस्तपः खण्डयितुं वयम् ॥

kāmaṃ tapaḥprabhāvena śaktā hantuṃ niśācarān |
cirārjitaṃ tu necchāmastapaḥ khaṇḍayituṃ vayam ||

हिंदी अर्थ

'"तप के प्रभाव से हम निशाचरों को मार तो सकते हैं, पर लंबे समय से अर्जित अपने तप को खंडित नहीं करना चाहते।"'

English meaning

'"By the power of our austerity we could indeed slay the night-rovers, but we do not wish to break the austerity we have gathered over so long."'

15 3.10.15

बहुविघ्नं तपो नित्यं दुश्चरं चैव राघव ।
तेन शापं न मुञ्चामो भक्ष्यमाणाश्च राक्षसैः ॥

bahuvighnaṃ tapo nityaṃ duścaraṃ caiva rāghava |
tena śāpaṃ na muñcāmo bhakṣyamāṇāśca rākṣasaiḥ ||

हिंदी अर्थ

'"राघव, तप सदा विघ्नों से भरा और कठिन होता है; इसलिए राक्षसों द्वारा खाए जाने पर भी हम शाप नहीं देते।"'

English meaning

'"Raghava, austerity is always full of obstacles and hard to practise; so we do not utter curses even when the rakshasas devour us."'

16 3.10.16

तदर्ध्यमानान्रक्षोभिर्दण्डकारण्यवासिभिः ।
रक्ष नस्त्वं सह भ्रात्रा त्वन्नाथा हि वयं वने ॥

tadardhyamānānrakṣobhirdaṇḍakāraṇyavāsibhiḥ |
rakṣa nastvaṃ saha bhrātrā tvannāthā hi vayaṃ vane ||

हिंदी अर्थ

'"इसलिए दंडकारण्य के राक्षसों से पीड़ित हम लोगों की अपने भाई के साथ रक्षा कीजिए, क्योंकि वन में आप ही हमारे नाथ हैं।"'

English meaning

'"So protect us, tormented by the rakshasas of the Dandaka forest, together with your brother, for in the forest you are our protector."'

17 3.10.17

मया चैतद्वचश्श्रुत्वा कार्त्स्न्येन परिपालनम् ।
ऋषीणां दण्डकारण्ये संश्रुतं जनकात्मजे ॥

mayā caitadvacaśśrutvā kārtsnyena paripālanam |
ṛṣīṇāṃ daṇḍakāraṇye saṃśrutaṃ janakātmaje ||

हिंदी अर्थ

'जनकनंदिनी, ये वचन सुनकर मैंने दंडकारण्य के ऋषियों की पूरी तरह रक्षा करने की प्रतिज्ञा की।'

English meaning

'Hearing these words, daughter of Janaka, I promised to protect the sages of the Dandaka forest completely.'

18 3.10.18

संश्रुत्य च न शक्ष्यामि जीवमानः प्रतिश्रवम् ।
मुनीनामन्यथा कर्तुं सत्यमिष्टं हि मे सदा ॥

saṃśrutya ca na śakṣyāmi jīvamānaḥ pratiśravam |
munīnāmanyathā kartuṃ satyamiṣṭaṃ hi me sadā ||

हिंदी अर्थ

'प्रतिज्ञा करके मैं जीते जी मुनियों से किया वचन नहीं तोड़ सकता, क्योंकि सत्य मुझे सदा प्रिय है।'

English meaning

'Having promised, I cannot, while I live, break my word to the sages, for truth is always dear to me.'

19 3.10.19

अप्यहं जीवितं जह्यां त्वां वा सीते सलक्ष्मणाम् ।
न तु प्रतिज्ञां संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः ॥

apyahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ tvāṃ vā sīte salakṣmaṇām |
na tu pratijñāṃ saṃśrutya brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ ||

हिंदी अर्थ

'सीते, मैं अपने प्राण, या तुम्हें और लक्ष्मण को भी त्याग सकता हूँ, पर की हुई प्रतिज्ञा, विशेषकर ब्राह्मणों से की गई, नहीं छोड़ सकता।'

English meaning

'I could give up my life, Sita, or even you and Lakshmana, but not a promise once made, especially to brahmins.'

20 3.10.20

तदवश्यं मया कार्यमृषीणां परिपालनम् ।
अनुक्तेनापि वैदेहि प्रतिज्ञाय तु किं पुनः ॥

tadavaśyaṃ mayā kāryamṛṣīṇāṃ paripālanam |
anuktenāpi vaidehi pratijñāya tu kiṃ punaḥ ||

हिंदी अर्थ

'इसलिए मुझे ऋषियों की रक्षा अवश्य करनी है। वैदेही, बिना कहे भी मुझे ऐसा करना चाहिए था; अब प्रतिज्ञा करके तो कहना ही क्या?'

English meaning

'So I must protect the sages. Even unasked I should have done so, Vaidehi; how much more now that I have promised?'

21 3.10.21

मम स्नेहाच्च सौहार्दादिदमुक्तंत्वयाऽनघे ।
परितुष्टोऽस्म्यहं सीते न ह्यनिष्टोऽनुशिष्यते ॥

mama snehācca sauhārdādidamuktaṃtvayā'naghe |
parituṣṭo'smyahaṃ sīte na hyaniṣṭo'nuśiṣyate ||

हिंदी अर्थ

'निष्पाप सीते, तुमने यह मेरे प्रति स्नेह और सौहार्द से कहा है। मैं प्रसन्न हूँ, क्योंकि कोई अप्रिय व्यक्ति को सीख नहीं देता।'

English meaning

'Sinless one, you have said this out of love and affection for me. I am pleased, Sita, for no one advises a person they do not care for.'

22 3.10.22

सदृशं चानुरूपं च कुलस्य तव चात्मनः ।
सधर्मचारिणी मे त्वं प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥

sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca kulasya tava cātmanaḥ |
sadharmacāriṇī me tvaṃ prāṇebhyo'pi garīyasī ||

हिंदी अर्थ

'यह तुम्हारे कुल और तुम्हारे अपने योग्य ही है। तुम मेरी सहधर्मिणी हो और मुझे प्राणों से भी अधिक प्रिय हो।'

English meaning

'It is fitting and worthy of your family and of yourself. You are my partner in dharma, dearer to me than life itself.'

23 3.10.23

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा सीतां प्रियां मैथिलराजपुत्रीम् ।
रामो धनुष्मान्सह लक्ष्मणेन जगाम रम्याणि तपोवनानि ॥

ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā sītāṃ priyāṃ maithilarājaputrīm |
rāmo dhanuṣmānsaha lakṣmaṇena jagāma ramyāṇi tapovanāni ||

हिंदी अर्थ

मिथिलानरेश की पुत्री, अपनी प्रिय सीता से ये वचन कहकर धनुषधारी महात्मा राम लक्ष्मण के साथ सुंदर तपोवनों की ओर चल पड़े।

English meaning

Having spoken these words to his beloved Sita, daughter of the king of Mithila, the great-souled Rama, bow in hand, went with Lakshmana to the lovely ascetic groves.

Next sarga · Aranya Kanda 11Ten Years Among the HermitagesThey see the Panchapsara lake made by the sage Mandakarni and spend ten happy years moving among the hermitages before visiting Agastya's brother and Agastya.

Characters in this sarga

All characters