Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 98 of 119 18 shlokas Journey stop 7
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 98

Bharata Finds the Hermitage

अयोध्याकांड, सर्ग 98: भरत को आश्रम मिलना

Bharata searches the forest with eagerness and at last finds the hut where Rama lives.

भरत उत्सुकता से वन में खोजते हैं और अंत में वह कुटी पाते हैं जहाँ राम रहते हैं।

1 2.98.1

निवेश्य सेनां तु विभुः पद्भ्यां पादवतां वरः ।
अभिगन्तुं स काकुत्थ्समियेष गुरुवर्तकम् ॥

niveśya senāṃ tu vibhuḥ padbhyāṃ pādavatāṃ varaḥ |
abhigantuṃ sa kākutthsamiyeṣa guruvartakam ||

हिंदी अर्थ

सेना को ठहराकर, चलने वालों में श्रेष्ठ प्रभु भरत ने गुरुजनों का आदर करने वाले काकुत्स्थ के पास पैदल जाने की इच्छा की।

English meaning

Having camped the army, the lord, best of those who walk, wished to go on foot to the Kakutstha who honoured his elders.

2 2.98.2

निविष्टमात्रे सैन्ये तु यथोद्देशं विनीतवत् ।
भरतो भ्रातरं वाक्यं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ॥

niviṣṭamātre sainye tu yathoddeśaṃ vinītavat |
bharato bhrātaraṃ vākyaṃ śatrughnamidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

जैसे ही सेना अपने स्थान पर व्यवस्थित ठहरी, भरत ने अपने भाई शत्रुघ्न से कहा:

English meaning

As soon as the army had settled in its place in good order, Bharata said to his brother Shatrughna:

3 2.98.3

क्षिप्रं वनमिदं सौम्य नरसङ्घै स्समन्ततः ।
लुब्धैश्च सहितैरेभि स्त्वमन्वेषितुमर्हसि ॥

kṣipraṃ vanamidaṃ saumya narasaṅghai ssamantataḥ |
lubdhaiśca sahitairebhi stvamanveṣitumarhasi ||

हिंदी अर्थ

सौम्य, तुम्हें लोगों के दलों और इन शिकारियों के साथ इस वन को चारों ओर शीघ्र खोजना चाहिए।

English meaning

Gentle one, you should quickly search this forest all around with bands of men and with these hunters.

4 2.98.4

गुहो ज्ञातिसहस्रेण शरचापासिधारिणा ।
समन्वेषतु काकुत्स्थमस्मिन् परिवृतस्स्वयम् ॥

guho jñātisahasreṇa śaracāpāsidhāriṇā |
samanveṣatu kākutsthamasmin parivṛtassvayam ||

हिंदी अर्थ

गुह स्वयं बाण, धनुष और तलवार लिए हजार बंधुओं से घिरे यहाँ काकुत्स्थ को खोजें।

English meaning

Let Guha himself, surrounded by a thousand kinsmen bearing arrows, bows and swords, search for the Kakutstha here.

5 2.98.5

अमात्यै स्सह पौरैश्च गुरुभिश्च द्विजातिभिः ।
वनं सर्वं चरिष्यामि पद्भ्यां परिवृत स्स्वयम् ॥

amātyai ssaha pauraiśca gurubhiśca dvijātibhiḥ |
vanaṃ sarvaṃ cariṣyāmi padbhyāṃ parivṛta ssvayam ||

हिंदी अर्थ

मैं स्वयं मंत्रियों, नागरिकों, गुरुजनों और ब्राह्मणों से घिरा पूरे वन में पैदल घूमूँगा।

English meaning

I myself, surrounded by the ministers, citizens, elders and brahmins, will go through the whole forest on foot.

6 2.98.6

यावन्न रामं द्रक्ष्यामि लक्ष्मणं वा महाबलम् ।
वैदेहीं च महाभागां न मे शान्तिर्भविष्यति ॥

yāvanna rāmaṃ drakṣyāmi lakṣmaṇaṃ vā mahābalam |
vaidehīṃ ca mahābhāgāṃ na me śāntirbhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

जब तक मैं राम, या महाबली लक्ष्मण, या भाग्यशाली वैदेही को नहीं देख लूँगा, मुझे शांति नहीं मिलेगी।

English meaning

Until I see Rama, or mighty Lakshmana, or the fortunate Vaidehi, I will have no peace.

7 2.98.7

यावन्न चन्द्रसङ्काशं द्रक्ष्यामि शुभमाननम् ।
भ्रातुः पद्मपलाशाक्षं न मे शान्तिर्भविष्यति ॥

yāvanna candrasaṅkāśaṃ drakṣyāmi śubhamānanam |
bhrātuḥ padmapalāśākṣaṃ na me śāntirbhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

जब तक मैं भाई का चंद्रमा जैसा, कमल की पंखुड़ियों जैसी आँखों वाला सुंदर मुख नहीं देख लूँगा, मुझे शांति नहीं मिलेगी।

English meaning

Until I see my brother's lovely face, like the moon, with eyes like lotus petals, I will have no peace.

8 2.98.8

यावन्न चरणौ भ्रातुः पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ ।
शिरसा धारयिष्यामि न मे शान्तिर्भविष्यति ॥

yāvanna caraṇau bhrātuḥ pārthivavyañjanānvitau |
śirasā dhārayiṣyāmi na me śāntirbhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

जब तक मैं भाई के राजचिह्नों से युक्त चरणों को सिर पर धारण नहीं करूँगा, मुझे शांति नहीं मिलेगी।

English meaning

Until I bear on my head my brother's feet, which carry the marks of a king, I will have no peace.

9 2.98.9

यावन्न राज्ये राज्यार्हः पितृपैतामहे स्थितः ।
अभिषेकजलक्लिन्नो न मे शान्तिर्भविष्यति ॥

yāvanna rājye rājyārhaḥ pitṛpaitāmahe sthitaḥ |
abhiṣekajalaklinno na me śāntirbhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

जब तक राज्य के योग्य वे अभिषेक के जल से भीगकर पिता और पितामहों के राज्य पर स्थापित नहीं होंगे, मुझे शांति नहीं मिलेगी।

English meaning

Until he who deserves the kingdom is established in the kingdom of his fathers and forefathers, wet with the water of consecration, I will have no peace.

10 2.98.10

सिद्धार्थः खलु सौमित्रिर्यश्चन्द्रविमलोपमम् ।
मुखं पश्यति रामस्य राजीवाक्षं महाद्युति ॥

siddhārthaḥ khalu saumitriryaścandravimalopamam |
mukhaṃ paśyati rāmasya rājīvākṣaṃ mahādyuti ||

हिंदी अर्थ

सौमित्र ने सचमुच अपना लक्ष्य पा लिया, जो राम का चंद्रमा जैसा निर्मल, कमलनयन, तेजस्वी मुख देखते हैं।

English meaning

Saumitri has surely gained his aim, who sees Rama's face, pure as the moon, lotus eyed and radiant.

11 2.98.11

कृतकृत्या महाभागा वैदेही जनकात्मजा ।
भर्तारं सागरान्तायाः पृथिव्या यानुगच्छति ॥

kṛtakṛtyā mahābhāgā vaidehī janakātmajā |
bhartāraṃ sāgarāntāyāḥ pṛthivyā yānugacchati ||

हिंदी अर्थ

भाग्यशाली वैदेही, जनक की पुत्री, कृतार्थ हैं, जो सागर तक फैली पृथ्वी के स्वामी अपने पति का अनुसरण करती हैं।

English meaning

The fortunate Vaidehi, Janaka's daughter, has done her duty, she who follows her husband, lord of the earth bounded by the sea.

12 2.98.12

सुभगश्चित्रकूटोऽसौ गिरिराजोपमो गिरिः ।
यस्मिन्वसति काकुत्स्थः कुबेर इव नन्दने ॥

subhagaścitrakūṭo'sau girirājopamo giriḥ |
yasminvasati kākutsthaḥ kubera iva nandane ||

हिंदी अर्थ

भाग्यशाली है वह पर्वतराज जैसा चित्रकूट पर्वत, जहाँ काकुत्स्थ वैसे रहते हैं जैसे नंदन में कुबेर।

English meaning

Fortunate is that mountain Chitrakuta, like the king of mountains, where the Kakutstha lives as Kubera in Nandana.

13 2.98.13

कृतकार्यमिदं दुर्गं वनं व्यालनिषेवितम् ।
यदध्यास्ते महातेजा राम श्शस्त्रभृतां वरः ॥

kṛtakāryamidaṃ durgaṃ vanaṃ vyālaniṣevitam |
yadadhyāste mahātejā rāma śśastrabhṛtāṃ varaḥ ||

हिंदी अर्थ

हिंसक पशुओं से भरा यह दुर्गम वन कृतार्थ है, क्योंकि शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ महातेजस्वी राम इसमें रहते हैं।

English meaning

This impassable forest, haunt of beasts of prey, has fulfilled its purpose, since radiant Rama, best of weapon bearers, lives in it.

14 2.98.14

एवमुक्त्वा महातेजा भरतः पुरषर्षभः ।
पद्भ्यामेव महाबाहुः प्रविवेश महाद्वनम् ॥

evamuktvā mahātejā bharataḥ puraṣarṣabhaḥ |
padbhyāmeva mahābāhuḥ praviveśa mahādvanam ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहकर महातेजस्वी, महाबाहु नरश्रेष्ठ भरत पैदल ही महावन में गए।

English meaning

Having said this, radiant, mighty armed Bharata, bull among men, entered the great forest on foot.

15 2.98.15

स तानि द्रुमजालानि जातानि गिरिसानुषु ।
पुष्पिताग्राणि मध्येन जगाम वदतां वरः ॥

sa tāni drumajālāni jātāni girisānuṣu |
puṣpitāgrāṇi madhyena jagāma vadatāṃ varaḥ ||

हिंदी अर्थ

वक्ताओं में श्रेष्ठ भरत पर्वत की ढलानों पर उगे, फूलों वाली चोटियों के वृक्षों के झुरमुटों के बीच से गए।

English meaning

That best of speakers went through the middle of the thickets of trees on the mountain slopes, their tops in flower.

16 2.98.16

स गिरेश्चित्रकूटस्य सालमासाद्य पुष्पितम् ।
रामाश्रमगतस्याग्नेर्ददर्श ध्वजमुच्छ्रितम् ॥

sa gireścitrakūṭasya sālamāsādya puṣpitam |
rāmāśramagatasyāgnerdadarśa dhvajamucchritam ||

हिंदी अर्थ

चित्रकूट पर्वत पर एक फूलों वाले साल वृक्ष के पास पहुँचकर उन्होंने राम के आश्रम की अग्नि से ऊँचा उठता धुआँ देखा।

English meaning

Reaching a flowering sala tree on Mount Chitrakuta, he saw the smoke rising high from the fire of Rama's hermitage.

17 2.98.17

तं दृष्ट्वा भरत श्रीमान्मुमोद सह बान्धवः ।
अत्र राम इति ज्ञात्वा गतः पारमिवाम्भसः ॥

taṃ dṛṣṭvā bharata śrīmānmumoda saha bāndhavaḥ |
atra rāma iti jñātvā gataḥ pāramivāmbhasaḥ ||

हिंदी अर्थ

उसे देखकर श्रीमान भरत बंधुओं सहित प्रसन्न हुए, यह जानकर कि राम यहीं हैं, जैसे कोई जल के पार पहुँच गया हो।

English meaning

Seeing it, glorious Bharata rejoiced with his kin, knowing: Rama is here, like one who has reached the far shore of the water.

18 2.98.18

स चित्रकूटे तु गिरौ निशम्यव रामाश्रमं पुण्यजनोपपन्नम् ।
गुहेन सार्धं त्वरितो जगाम पुनर्निवेश्यैव चमूं महात्मा ॥

sa citrakūṭe tu girau niśamyava rāmāśramaṃ puṇyajanopapannam |
guhena sārdhaṃ tvarito jagāma punarniveśyaiva camūṃ mahātmā ||

हिंदी अर्थ

चित्रकूट पर्वत पर पुण्यात्माओं से युक्त राम का आश्रम देखकर महात्मा ने सेना को फिर ठहराया और गुह के साथ शीघ्र गए।

English meaning

Seeing Rama's hermitage on Mount Chitrakuta, inhabited by holy people, the great souled one camped the army again and went quickly with Guha.

Next sarga · Ayodhya Kanda 99The Brothers MeetBharata sees Rama in bark and matted hair and falls weeping at his feet. Rama raises and embraces him.

Characters in this sarga

All characters