तमेवं शोकसन्तप्तं भरतं कैकयी सुतम् । उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठ श्श्रेष्ठवागृषिः ॥
tamevaṃ śokasantaptaṃ bharataṃ kaikayī sutam | uvāca vadatāṃ śreṣṭho vasiṣṭha śśreṣṭhavāgṛṣiḥ ||
हिंदी अर्थ शोक से जलते कैकेयी पुत्र भरत से वक्ताओं में श्रेष्ठ, उत्तम वाणी वाले ऋषि वसिष्ठ ने कहा:
English meaning To Bharata, son of Kaikeyi, burning with grief, Vasishtha, best of speakers, the sage of noble speech, said:
अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः । प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम् ॥
alaṃ śokena bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ | prāptakālaṃ narapateḥ kuru saṃyānamuttamam ||
हिंदी अर्थ शोक बहुत हुआ, तुम्हारा कल्याण हो, महायशस्वी राजकुमार। अब समय आ गया है, राजा का उत्तम अंतिम संस्कार करो।
English meaning Enough of grief, bless you, greatly famed prince. Perform now, as the time has come, the king's last rites in the finest way.
वसिष्ठस्य वच श्शृत्वा भरतो धारणां गतः । प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित् ॥
vasiṣṭhasya vaca śśṛtvā bharato dhāraṇāṃ gataḥ | pretakāryāṇi sarvāṇi kārayāmāsa dharmavit ||
हिंदी अर्थ वसिष्ठ के वचन सुनकर भरत ने धैर्य धारण किया, और धर्मज्ञ होकर सब प्रेत कर्म करवाए।
English meaning Hearing Vasishtha's words, Bharata steadied himself, and knowing dharma, had all the funeral rites performed.
उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम् । आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम् । संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते । ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः ॥
uddhṛtaṃ tailasaṃrodhātsatu bhūmau niveśitam | āpītavarṇavadanaṃ prasuptamiva bhūmipam | saṃveśya śayane cāgyre nānāratnapariṣkṛte | tato daśarathaṃ putro vilalāpa suduḥkhitaḥ ||
हिंदी अर्थ तेल के पात्र से निकालकर भूमि पर रखे गए, पीले से मुख वाले, मानो सोए हुए राजा को अनेक रत्नों से सजी उत्तम शय्या पर लिटाया गया, और फिर पुत्र ने अत्यंत दुखी होकर दशरथ पर विलाप किया:
English meaning Lifted from the vat of oil and laid on the ground, the king's face yellowish as if he were asleep, he was placed on a fine bed adorned with many jewels, and then his son lamented over Dasharatha in deep sorrow:
किं ते व्यवसितं राजन् प्रोषिते मय्यनागते । विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥
kiṃ te vyavasitaṃ rājan proṣite mayyanāgate | vivāsya rāmaṃ dharmajñaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam ||
हिंदी अर्थ राजन, जब मैं बाहर था और आया नहीं था, तब आपने धर्मज्ञ राम और महाबली लक्ष्मण को भेजकर क्या निश्चय किया?
English meaning King, what did you resolve while I was away and had not come, sending away Rama who knows dharma and mighty Lakshmana?
क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम् । हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥
kva yāsyasi mahārāja hitvemaṃ duḥkhitaṃ janam | hīnaṃ puruṣasiṃhena rāmeṇākliṣṭakarmaṇā ||
हिंदी अर्थ महाराज, अक्लिष्ट कर्मों वाले नरसिंह राम के बिना इन दुखी लोगों को छोड़कर आप कहाँ जाएँगे?
English meaning Great king, where will you go, leaving these grieving people without Rama, the lion among men of unwearied deeds?
योगक्षेमं तु ते राजन् कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरे त्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते ॥
yogakṣemaṃ tu te rājan ko'sminkalpayitā pure tvayi prayāte svastāta rāme ca vanamāśrite ||
हिंदी अर्थ राजन, आपके स्वर्ग जाने पर, पिता, और राम के वन जाने पर, इस नगर का योगक्षेम कौन करेगा?
English meaning King, with you gone to heaven, father, and Rama taken to the forest, who will provide for the welfare of this city?
विधवा पृथिवी राजन् स्त्वया हीना न राजते । हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति मा ॥
vidhavā pṛthivī rājan stvayā hīnā na rājate | hīnacandreva rajanī nagarī pratibhāti mā ||
हिंदी अर्थ राजन, आपके बिना विधवा पृथ्वी नहीं चमकती; नगरी मुझे चंद्रमा के बिना रात जैसी लगती है।
English meaning King, widowed and bereft of you, the earth does not shine; the city seems to me like a night without the moon.
एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसम् । अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महामुनिः ॥
evaṃ vilapamānaṃ taṃ bharataṃ dīnamānasam | abravīdvacanaṃ bhūyo vasiṣṭhastu mahāmuniḥ ||
हिंदी अर्थ ऐसे विलाप करते दुखी मन भरत से महामुनि वसिष्ठ ने फिर कहा:
English meaning To Bharata, heavy hearted and lamenting so, the great sage Vasishtha spoke again:
प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशां पतेः । तान्यव्यग्रं महाबाहो क्रियान्तामविचारितम् ॥
pretakāryāṇi yānyasya kartavyāni viśāṃ pateḥ | tānyavyagraṃ mahābāho kriyāntāmavicāritam ||
हिंदी अर्थ हे महाबाहु, इस प्रजापति के जो प्रेत कर्म करने हैं, वे शांति से और बिना हिचक किए जाएँ।
English meaning Mighty armed one, let the funeral rites due to this lord of the people be done calmly and without hesitation.
तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत् । ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् स्त्वरयामास सर्वशः ॥
tatheti bharato vākyaṃ vasiṣṭhasyābhipūjya tat | ṛtvikpurohitācāryān stvarayāmāsa sarvaśaḥ ||
हिंदी अर्थ ठीक है, कहकर और वसिष्ठ के वचन का आदर करके भरत ने सब ऋत्विजों, पुरोहितों और आचार्यों को शीघ्रता करवाई।
English meaning Saying: So be it, and honouring Vasishtha's word, Bharata urged on all the officiating priests, family priests and teachers.
ये त्वग्नयो नरेन्द्रेस्य चाग्न्यगाराद्बहिष्कृताः । ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते आह्रियन्त यथाविधि ॥
ye tvagnayo narendresya cāgnyagārādbahiṣkṛtāḥ | ṛtvigbhiryājakaiścaiva te āhriyanta yathāvidhi ||
हिंदी अर्थ राजा की अग्नियाँ, जो अग्निशाला से बाहर लाई गई थीं, ऋत्विजों और याजकों द्वारा विधिपूर्वक ले जाई गईं।
English meaning The king's sacred fires, brought out of the fire house, were carried by the priests and sacrificers in due form.
शिबिकायामथा़ऽरोप्य राजानं गतचेतसम् । बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः ॥
śibikāyāmathā़'ropya rājānaṃ gatacetasam | bāṣpakaṇṭhā vimanasastamūhuḥ paricārakāḥ ||
हिंदी अर्थ फिर निष्प्राण राजा को पालकी में रखकर, आँसुओं से रुँधे गले और उदास मन वाले सेवक उन्हें ले चले।
English meaning Then, placing the lifeless king in a palanquin, the attendants, their throats choked with tears and their minds downcast, carried him.
हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च । प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः ॥
hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca vāsāṃsi vividhāni ca | prakiranto janā mārgaṃ nṛpateragrato yayuḥ ||
हिंदी अर्थ लोग राजा के आगे आगे मार्ग पर चाँदी, सोना और अनेक प्रकार के वस्त्र बिखेरते चले।
English meaning People went ahead of the king, scattering silver, gold and many kinds of garments on the road.
16-17
2.76.16-17
Copy link
चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा । देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे । गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम् । तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः ॥
candanāgaruniryāsān saralaṃ padmakaṃ tathā | devadārūṇi cāhṛtya kṣepayanti tathāpare | gandhānuccāvacāṃścānyāṃ statra gatvātha bhūmipam | tatra saṃveśayāmāsuścitāmadhye tamṛtvijaḥ ||
हिंदी अर्थ दूसरों ने चंदन, अगरु का रस, सरल, पद्मक और देवदार की लकड़ी, और अनेक सुगंधित वस्तुएँ लाकर डालीं; वहाँ जाकर ऋत्विजों ने राजा को चिता के बीच लिटाया।
English meaning Others brought and heaped sandal, aloe resin, sarala, padmaka and deodar wood, and various fragrances; going there, the priests laid the king in the middle of the pyre.
तदा हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदृत्विजः । जगुश्च ते यथाशास्त्र तत्र सामानि सामगाः ॥
tadā hutāśanaṃ hutvā jepustasya tadṛtvijaḥ | jaguśca te yathāśāstra tatra sāmāni sāmagāḥ ||
हिंदी अर्थ फिर अग्नि में आहुति देकर उनके ऋत्विजों ने जप किया, और सामगायकों ने शास्त्र के अनुसार वहाँ साम गाए।
English meaning Then, offering oblations into the fire, his priests murmured prayers, and the Sama singers sang Samans there according to the shastras.
शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः । नगरा न्निर्ययुस्तत्र वृद्धैः परिवृता स्तदा ॥
śibikābhiśca yānaiśca yathārhaṃ tasya yoṣitaḥ | nagarā nniryayustatra vṛddhaiḥ parivṛtā stadā ||
हिंदी अर्थ उनकी पत्नियाँ वृद्धों से घिरी, अपनी अपनी योग्यता के अनुसार पालकियों और वाहनों में नगर से वहाँ गईं।
English meaning His wives, surrounded by elders, left the city for that place in palanquins and carriages as befitted each.
प्रसव्यं चापि तं चकुः ऋत्विजोऽग्निचितं नृपम् । स्त्रियश्च शोकसन्तप्ताः कौसल्याप्रमुखास्तदा ॥
prasavyaṃ cāpi taṃ cakuḥ ṛtvijo'gnicitaṃ nṛpam | striyaśca śokasantaptāḥ kausalyāpramukhāstadā ||
हिंदी अर्थ ऋत्विजों ने चिता पर रखे राजा की बाईं ओर से परिक्रमा की, और कौसल्या आदि शोक से जलती स्त्रियों ने भी।
English meaning The priests walked around the king on the pyre with their left sides toward it, and so did the women, led by Kausalya, burning with grief.
क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे । आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः ॥
krauñcīnāmiva nārīṇāṃ ninādastatra śuśruve | ārtānāṃ karuṇaṃ kāle krośantīnāṃ sahasraśaḥ ||
हिंदी अर्थ वहाँ स्त्रियों का क्रौंच पक्षियों जैसा क्रंदन सुनाई दिया, जब हजारों पीड़ित स्त्रियाँ उस समय करुण विलाप कर रही थीं।
English meaning There a cry was heard from the women like that of krauncha birds, as thousands of stricken women wailed piteously at that time.
ततो रुदन्त्यो विवशाविलप्य च पुनः पुनः । यानेभ्यस्सरयूतीरमवतेरुर्वराङ्गनाः ॥
tato rudantyo vivaśāvilapya ca punaḥ punaḥ | yānebhyassarayūtīramavaterurvarāṅganāḥ ||
हिंदी अर्थ फिर श्रेष्ठ स्त्रियाँ विवश होकर रोती और बार बार विलाप करती सरयू तट पर वाहनों से उतरीं।
English meaning Then the fine women, weeping helplessly and lamenting again and again, got down from the carriages on the bank of the Sarayu.
कृत्वोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिता श्च । पुरंप्रविश्याश्रुपरीतनेत्राः भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम् ॥
kṛtvodakaṃ te bharatena sārdhaṃ nṛpāṅganā mantripurohitā śca | puraṃpraviśyāśruparītanetrāḥ bhūmau daśāhaṃ vyanayanta duḥkham ||
हिंदी अर्थ भरत के साथ जलांजलि देकर राजा की पत्नियों, मंत्रियों और पुरोहितों ने आँसुओं से भरी आँखों के साथ नगर में प्रवेश किया, और भूमि पर सोते हुए दस दिन दुख में बिताए।
English meaning Having offered water with Bharata, the king's wives, ministers and priests entered the city, their eyes full of tears, and spent ten days in grief, sleeping on the ground.