Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 69 of 119 21 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 69

Bharata's Dream

अयोध्याकांड, सर्ग 69: भरत का दुःस्वप्न

In Kekaya Bharata wakes from a terrible dream of his father falling from a mountain and riding south toward death.

केकय में भरत एक भयानक स्वप्न से जागते हैं जिसमें पिता पर्वत से गिरते हैं और मृत्यु की दिशा दक्षिण की ओर जाते हैं।

1 2.69.1

यामेव रात्रिं ते दूताः प्रविशन्ति स्म तां पुरीम् ।
भरतेनापि तां रात्रिं स्वप्नो दृष्टोऽयमप्रियः ॥

yāmeva rātriṃ te dūtāḥ praviśanti sma tāṃ purīm |
bharatenāpi tāṃ rātriṃ svapno dṛṣṭo'yamapriyaḥ ||

हिंदी अर्थ

जिस रात दूत उस नगर में आए, उसी रात भरत ने भी एक अप्रिय स्वप्न देखा।

English meaning

On the very night the messengers entered that city, Bharata too had an unpleasant dream.

2 2.69.2

व्युष्टामेव तु तां रात्रिं दृष्ट्वा तं स्वप्नमप्रियम् ।
पुत्रो राजाधिराजस्य सुभृशं पर्यतप्यत ॥

vyuṣṭāmeva tu tāṃ rātriṃ dṛṣṭvā taṃ svapnamapriyam |
putro rājādhirājasya subhṛśaṃ paryatapyata ||

हिंदी अर्थ

रात के अंत में वह अप्रिय स्वप्न देखकर राजाधिराज के पुत्र बहुत व्याकुल हुए।

English meaning

Having seen that unpleasant dream as the night was ending, the son of the king of kings was deeply distressed.

3 2.69.3

तप्यमानं समाज्ञाय वयस्याः प्रियवादिनः ।
आयासं हि विनेष्यन्त स्सभायां चक्रिरे कथाः ॥

tapyamānaṃ samājñāya vayasyāḥ priyavādinaḥ |
āyāsaṃ hi vineṣyanta ssabhāyāṃ cakrire kathāḥ ||

हिंदी अर्थ

उन्हें व्याकुल जानकर प्रियभाषी मित्रों ने उनका कष्ट दूर करने के लिए सभा में बातें कीं।

English meaning

Seeing him troubled, his kind spoken companions, wanting to take away his distress, held conversations in the hall.

4 2.69.4

वादयन्ति तथा शान्तिं लास यन्त्यपि चापरे ।
नाटकान्यपरे प्राहुर्हास्यानि विविधानि च ॥

vādayanti tathā śāntiṃ lāsa yantyapi cāpare |
nāṭakānyapare prāhurhāsyāni vividhāni ca ||

हिंदी अर्थ

कुछ ने शांत संगीत बजाया, कुछ ने नृत्य किया, कुछ ने नाटक और अनेक प्रकार के हास्य किए।

English meaning

Some played soothing music, others danced, others performed plays and many kinds of comedy.

5 2.69.5

स तैर्महात्मा भरतस्सखिभिः प्रियवादिभिः ।
गोष्ठीहास्यानि कुर्वद्भिर्न प्राहृष्यत राघवः ॥

sa tairmahātmā bharatassakhibhiḥ priyavādibhiḥ |
goṣṭhīhāsyāni kurvadbhirna prāhṛṣyata rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

महात्मा राघव भरत उन प्रियभाषी मित्रों के गोष्ठी में हास्य करने पर भी प्रसन्न नहीं हुए।

English meaning

Great souled Bharata, the Raghava, was not cheered by those kind spoken friends making jokes in the gathering.

6 2.69.6

तमब्रवीत्प्रियसखो भरतं सखिभिर्वृतम् ।
सुहृद्भिः पर्युपासीनः किं सखे नानुमोदसे ॥

tamabravītpriyasakho bharataṃ sakhibhirvṛtam |
suhṛdbhiḥ paryupāsīnaḥ kiṃ sakhe nānumodase ||

हिंदी अर्थ

मित्रों से घिरे भरत से साथियों के बीच बैठे एक प्रिय मित्र ने कहा: मित्र, तुम प्रसन्न क्यों नहीं होते?

English meaning

A dear friend, sitting among companions, said to Bharata, who was surrounded by friends: Friend, why do you not rejoice?

7 2.69.7

एवं ब्रुवाणं सुहृदं भरतः प्रत्युवाच ह ।
श्रुणु त्वं यन्निमित्तं मे दैन्यमेतदुपागतम् ॥

evaṃ bruvāṇaṃ suhṛdaṃ bharataḥ pratyuvāca ha |
śruṇu tvaṃ yannimittaṃ me dainyametadupāgatam ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहने वाले मित्र को भरत ने उत्तर दिया: सुनो, किस कारण मुझ पर यह उदासी आई है।

English meaning

To the friend speaking thus, Bharata replied: Hear the reason why this gloom has come over me.

8 2.69.8

स्वप्ने पितरमद्राक्षं मलिनं मुक्त मूर्धजम् ।
पतन्तमद्रिशिखरात्कलुषे गोमयह्रदे ॥

svapne pitaramadrākṣaṃ malinaṃ mukta mūrdhajam |
patantamadriśikharātkaluṣe gomayahrade ||

हिंदी अर्थ

स्वप्न में मैंने अपने पिता को मलिन, खुले बालों के साथ, पर्वत शिखर से गोबर के गंदे कुंड में गिरते देखा।

English meaning

In a dream I saw my father, soiled, his hair loose, falling from a mountain peak into a foul pool of cow dung.

9 2.69.9

प्लवमानश्च मे दृष्टस्स तस्मिन्गोमयह्रदे ।
पिबन्नञ्जलिना तैलं हसन्नपि मुहुर्मुहुः ॥

plavamānaśca me dṛṣṭassa tasmingomayahrade |
pibannañjalinā tailaṃ hasannapi muhurmuhuḥ ||

हिंदी अर्थ

मैंने उन्हें उस गोबर के कुंड में तैरते, अंजलि से तेल पीते और बार बार हँसते देखा।

English meaning

I saw him floating in that pool of cow dung, drinking oil from his cupped hands and laughing again and again.

10 2.69.10

ततस्तिलौदनं भुक्त्वा पुनः पुनरधश्शिराः ।
तैलेनाभ्यक्तसर्वाङ्गः तैलमेवान्वगाहत ॥

tatastilaudanaṃ bhuktvā punaḥ punaradhaśśirāḥ |
tailenābhyaktasarvāṅgaḥ tailamevānvagāhata ||

हिंदी अर्थ

फिर तिल वाला भात खाकर, बार बार सिर नीचे करके, पूरे शरीर पर तेल मले, वे तेल में ही डूब गए।

English meaning

Then, having eaten rice with sesame, again and again head down, his whole body smeared with oil, he plunged into oil itself.

11-13 2.69.11-13

स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि ।
उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम् ।
औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम् ।
सहसाचापि संशान्तं ज्वलितं जातवेदसम् ।
अवतीर्णां च पृथिवीं शुष्कां श्च विविधान् द्रुमान् ।
अहं पश्यामि विध्वस्तान् सधूमांश्चापि पर्वतान् ॥

svapne'pi sāgaraṃ śuṣkaṃ candraṃ ca patitaṃ bhavi |
uparuddhāṃ ca jagatīṃ tamaseva samāvṛtām |
aupavāhyasya nāgasya viṣāṇaṃ śakalīkṛtam |
sahasācāpi saṃśāntaṃ jvalitaṃ jātavedasam |
avatīrṇāṃ ca pṛthivīṃ śuṣkāṃ śca vividhān drumān |
ahaṃ paśyāmi vidhvastān sadhūmāṃścāpi parvatān ||

हिंदी अर्थ

स्वप्न में मैंने सागर को सूखा, चंद्रमा को पृथ्वी पर गिरा, जगत को रुका और मानो अंधकार से ढका, राजा के सवारी के हाथी का दाँत टुकड़े टुकड़े, प्रज्वलित अग्नि को सहसा बुझा, पृथ्वी को फटा, अनेक वृक्षों को सूखा और नष्ट, और पर्वतों को धुआँ उगलते देखा।

English meaning

In the dream I also saw the ocean dried up, the moon fallen to the earth, the world blocked and covered as if by darkness, the tusk of the royal elephant broken to pieces, the blazing fire suddenly gone out, the earth split open, many trees withered and destroyed, and mountains smoking.

14 2.69.14

पीठे कार्ष्णायसे चैनं निषण्णं कृष्णवाससम् ।
प्रहसन्ति स्म राजानं प्रमदाः कृष्णपिङ्गलाः ॥

pīṭhe kārṣṇāyase cainaṃ niṣaṇṇaṃ kṛṣṇavāsasam |
prahasanti sma rājānaṃ pramadāḥ kṛṣṇapiṅgalāḥ ||

हिंदी अर्थ

काली और पीली स्त्रियाँ काले लोहे के आसन पर बैठे, काले वस्त्र पहने राजा पर हँस रही थीं।

English meaning

Dark and tawny women laughed at the king, seated on a seat of black iron and dressed in black.

15 2.69.15

त्वरमाणश्च धर्मात्मा रक्तमाल्यानुलेपनः ।
रथेन खरयुक्तेन प्रयातो दक्षिणामुखः ॥

tvaramāṇaśca dharmātmā raktamālyānulepanaḥ |
rathena kharayuktena prayāto dakṣiṇāmukhaḥ ||

हिंदी अर्थ

और वे धर्मात्मा, लाल माला और लाल लेप लगाए, गधों से जुते रथ में शीघ्रता से दक्षिण की ओर चले।

English meaning

And the righteous one, with red garlands and red unguent, set out in haste toward the south in a chariot yoked with donkeys.

16 2.69.16

प्रहसन्तीव राजानं प्रमदा रक्तवासिनी ।
प्रकर्षन्ती मया दृष्टा राक्षसी विकृतानना ॥

prahasantīva rājānaṃ pramadā raktavāsinī |
prakarṣantī mayā dṛṣṭā rākṣasī vikṛtānanā ||

हिंदी अर्थ

मैंने लाल वस्त्र पहने, विकृत मुख वाली एक राक्षसी को राजा पर हँसते हुए उन्हें खींचते देखा।

English meaning

I saw a rakshasi woman, dressed in red, with a deformed face, laughing at the king as she dragged him along.

17 2.69.17

एवमेतन्मया दृष्टमिमां रात्रिं भयावहम् ।
अहं रामोऽथवा राजा लक्ष्मणो वा मरिष्यति ॥

evametanmayā dṛṣṭamimāṃ rātriṃ bhayāvaham |
ahaṃ rāmo'thavā rājā lakṣmaṇo vā mariṣyati ||

हिंदी अर्थ

इस रात मैंने यह भयानक दृश्य देखा: मैं, राम, राजा या लक्ष्मण में से कोई मरेगा।

English meaning

So I saw this frightening thing tonight: I, Rama, the king or Lakshmana will die.

18 2.69.18

नरो यानेन य स्स्वप्ने स्वरयुक्तेन याति हि ।
अचिरात्तस्य धूमाग्रं चितायां सम्प्रदृश्यते ॥

naro yānena ya ssvapne svarayuktena yāti hi |
acirāttasya dhūmāgraṃ citāyāṃ sampradṛśyate ||

हिंदी अर्थ

जो मनुष्य स्वप्न में गधों से जुते वाहन में जाता है, उसकी चिता का धुआँ शीघ्र दिखाई देता है।

English meaning

The man who in a dream goes in a carriage yoked with donkeys, the smoke of his pyre is soon seen.

19 2.69.19

एतन्निमित्तं दीनोऽहं तन्नवः प्रतिपूजये ।
शुष्यतीव च मे कण्ठः न स्वस्थमिव मे मनः ॥

etannimittaṃ dīno'haṃ tannavaḥ pratipūjaye |
śuṣyatīva ca me kaṇṭhaḥ na svasthamiva me manaḥ ||

हिंदी अर्थ

इसी कारण मैं उदास हूँ और तुम्हारे सत्कार का उत्तर नहीं देता। मेरा गला सूखता सा है और मन स्वस्थ नहीं है।

English meaning

This is why I am downcast and do not return your courtesy. My throat feels dry and my mind is not at ease.

20 2.69.20

न पश्यामि भयस्थानं भयं चैवोपधारये भ्रष्टश्च स्वरयोगो मे छाया चोपहता मम ।
जुगुप्सन्निव चाऽत्मानं न पश्यमि च कारणम् ॥

na paśyāmi bhayasthānaṃ bhayaṃ caivopadhāraye bhraṣṭaśca svarayogo me chāyā copahatā mama |
jugupsanniva cā'tmānaṃ na paśyami ca kāraṇam ||

हिंदी अर्थ

मुझे भय का कोई कारण नहीं दिखता, फिर भी भय लगता है। मेरा स्वर बिगड़ गया, मेरी कांति मंद हो गई, और मानो मैं स्वयं से घृणा करता हूँ, पर कारण नहीं दिखता।

English meaning

I see no cause for fear, yet I feel fear. My voice has failed, my lustre is dimmed, and I loathe myself as it were, yet see no reason.

21 2.69.21

इमां च दुस्स्वप्नगतिं निशाम्यतामनेकरूपामवितर्कितां पुरा ।
भयं महत्तद्धृदयान्नयाति मे विचिन्त्य राजानमचिन्तदर्शनम् ॥

imāṃ ca dussvapnagatiṃ niśāmyatāmanekarūpāmavitarkitāṃ purā |
bhayaṃ mahattaddhṛdayānnayāti me vicintya rājānamacintadarśanam ||

हिंदी अर्थ

अनेक रूपों वाले, पहले कभी न सोचे गए इन दुःस्वप्नों के क्रम पर विचार करके और उन राजा के बारे में सोचकर जिनका दर्शन कल्पना से परे है, वह बड़ा भय मेरे हृदय से नहीं जाता।

English meaning

Considering this course of bad dreams, of many forms and never imagined before, and thinking of the king whose sight is beyond thought, that great fear does not leave my heart.

Next sarga · Ayodhya Kanda 70Bharata Is Called HomeThe messengers arrive and ask Bharata to come quickly. He takes leave of his grandfather Ashwapati and uncle Yudhajit.

Characters in this sarga

All characters