Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 108 of 119 18 shlokas Journey stop 7
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 108

Jabali's Argument

अयोध्याकांड, सर्ग 108: जाबालि का तर्क

The priest Jabali argues as a sceptic that duty to the dead is meaningless and that Rama should enjoy the kingdom.

पुरोहित जाबालि नास्तिक की तरह तर्क देते हैं कि मृत के प्रति कर्तव्य निरर्थक है और राम को राज्य का भोग करना चाहिए।

1 2.108.1

आश्वासयन्तं भरतं जाबालिर्ब्राह्मणोत्तमः ।
उवाच रामं धर्मज्ञं धर्मापेतमिदं वचः ॥

āśvāsayantaṃ bharataṃ jābālirbrāhmaṇottamaḥ |
uvāca rāmaṃ dharmajñaṃ dharmāpetamidaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

जब राम भरत को सांत्वना दे रहे थे, तब ब्राह्मणों में श्रेष्ठ जाबालि ने धर्मज्ञ राम से धर्म के विपरीत ये वचन कहे:

English meaning

As Rama was comforting Bharata, Jabali, the best of brahmins, spoke these words, departing from dharma, to the righteous Rama:

2 2.108.2

साधु राघव माऽभूत्ते बुध्दिरेवं निरर्थिका ।
प्राकृतस्य नरस्येव ह्यार्यबुद्धेर्मनस्विनः ॥

sādhu rāghava mā'bhūtte budhdirevaṃ nirarthikā |
prākṛtasya narasyeva hyāryabuddhermanasvinaḥ ||

हिंदी अर्थ

'राघव, आप जैसे श्रेष्ठ बुद्धि वाले और मनस्वी व्यक्ति की बुद्धि साधारण मनुष्य की तरह ऐसी निरर्थक न हो।'

English meaning

'Well, Raghava, do not let your mind be so pointless, like that of an ordinary man, you who are noble-minded and wise.'

3 2.108.3

कः कस्य पुरुषो बन्धुः किमाप्यं कस्य केनचित् ।
यदेको जायते जन्तुरेक एव विनश्यति ॥

kaḥ kasya puruṣo bandhuḥ kimāpyaṃ kasya kenacit |
yadeko jāyate jantureka eva vinaśyati ||

हिंदी अर्थ

'कौन किसका बंधु है? किसको किससे क्या पाना है? प्राणी अकेला जन्म लेता है और अकेला ही नष्ट होता है।'

English meaning

'Who is anyone's kinsman? What has anyone to gain from anyone? A creature is born alone and perishes alone.'

4 2.108.4

तस्मान्माता पिता चेति राम सज्जेत यो नरः ।
उन्मत्त इव स ज्ञेयो नास्ति कश्चिद्धि कस्यचित् ॥

tasmānmātā pitā ceti rāma sajjeta yo naraḥ |
unmatta iva sa jñeyo nāsti kaściddhi kasyacit ||

हिंदी अर्थ

'इसलिए राम, जो मनुष्य माता-पिता कहकर किसी में आसक्त होता है, उसे पागल समझना चाहिए, क्योंकि कोई किसी का नहीं है।'

English meaning

'So, Rama, a man who clings to anyone as mother or father should be considered mad, for no one belongs to anyone.'

5-6 2.108.5-6

यथा ग्रामान्तरं गच्छन्नरः कश्चित्क्वचिद्वसेत् ।
उत्सृज्य च तमावासं प्रतिष्ठेतापरेऽहनि ।
एवमेव मनुष्याणां पिता माता गृहं वसु ।
अवासमात्रं काकुत्स्थ सज्जन्ते नात्र सज्जनाः ॥

yathā grāmāntaraṃ gacchannaraḥ kaścitkvacidvaset |
utsṛjya ca tamāvāsaṃ pratiṣṭhetāpare'hani |
evameva manuṣyāṇāṃ pitā mātā gṛhaṃ vasu |
avāsamātraṃ kākutstha sajjante nātra sajjanāḥ ||

हिंदी अर्थ

'जैसे दूसरे गाँव जाता कोई मनुष्य कहीं रात भर ठहरता है और अगले दिन वह ठिकाना छोड़कर आगे चल देता है, वैसे ही काकुत्स्थ, मनुष्यों के लिए पिता, माता, घर और धन केवल ठहरने के स्थान हैं; सज्जन उनमें आसक्त नहीं होते।'

English meaning

'As a man travelling to another village stops somewhere for a night and, leaving that lodging, goes on the next day, so for men, Kakutstha, father, mother, home and wealth are only lodgings; the wise do not cling to them.'

7 2.108.7

पित्र्यं राज्यं परित्यज्य स नार्हसि नरोत्तम ।
आस्थातुं कापथं दुःखं विषमं बहुकण्टकम् ॥

pitryaṃ rājyaṃ parityajya sa nārhasi narottama |
āsthātuṃ kāpathaṃ duḥkhaṃ viṣamaṃ bahukaṇṭakam ||

हिंदी अर्थ

'नरश्रेष्ठ, आपको पैतृक राज्य छोड़कर इस दुःखदायी, विषम और काँटों भरे कुमार्ग पर नहीं चलना चाहिए।'

English meaning

'Best of men, you should not give up your ancestral kingdom and take to this painful, rough and thorny wrong path.'

8 2.108.8

समृद्धायामयोध्यायामात्मानमभिषेचय ।
एकवेणीधरा हि त्वां नगरी सम्प्रतीक्षते ॥

samṛddhāyāmayodhyāyāmātmānamabhiṣecaya |
ekaveṇīdharā hi tvāṃ nagarī sampratīkṣate ||

हिंदी अर्थ

'समृद्ध अयोध्या में अपना अभिषेक कराइए; एक वेणी धारण किए वह नगरी, प्रोषितपतिका स्त्री की तरह, आपकी प्रतीक्षा कर रही है।'

English meaning

'Have yourself consecrated in prosperous Ayodhya; the city, wearing a single braid like a woman whose husband is away, awaits you.'

9 2.108.9

राजभोगाननुभवन्महार्हान्पार्थिवात्मज ।
विहर त्वमयोध्यायां यथा शक्रस्त्रिविष्टपे ॥

rājabhogānanubhavanmahārhānpārthivātmaja |
vihara tvamayodhyāyāṃ yathā śakrastriviṣṭape ||

हिंदी अर्थ

'राजकुमार, बहुमूल्य राजभोगों का उपभोग करते हुए अयोध्या में वैसे ही विहार कीजिए जैसे इंद्र स्वर्ग में करते हैं।'

English meaning

'Prince, enjoy the most precious royal pleasures and take your pleasure in Ayodhya, as Indra does in heaven.'

10 2.108.10

न ते कश्चिद्धशरथ स्त्वं च तस्य न कश्चन ।
अन्यो राजा त्वमन्य स्तस्मात्कुरु यदुच्यते ॥

na te kaściddhaśaratha stvaṃ ca tasya na kaścana |
anyo rājā tvamanya stasmātkuru yaducyate ||

हिंदी अर्थ

'दशरथ आपके कोई नहीं, और आप उनके कोई नहीं। वे एक राजा थे, आप दूसरे हैं; इसलिए जो कहा जा रहा है वह कीजिए।'

English meaning

'Dasharatha is nothing to you, and you are nothing to him. He was one king, you are another; so do as you are told.'

11 2.108.11

बीजमात्रं पिता जन्तो श्शुक्लं रुधिरमेव च ।
संयुक्तमृतुमन्मात्रा पुरुषस्येह जन्म तत् ॥

bījamātraṃ pitā janto śśuklaṃ rudhirameva ca |
saṃyuktamṛtumanmātrā puruṣasyeha janma tat ||

हिंदी अर्थ

'पिता प्राणी का केवल बीज मात्र है; ऋतुकाल में माता के रज से संयुक्त वीर्य ही यहाँ मनुष्य का जन्म है।'

English meaning

'The father is only the seed of a creature; seed and blood, united in season with the mother, are the birth of a man here.'

12 2.108.12

गत स्स नृपतिस्तत्र गन्तव्यं यत्र तेन वै ।
प्रवृततिरेषा मर्त्यानां त्वं तु मिथ्या विहन्यसे ॥

gata ssa nṛpatistatra gantavyaṃ yatra tena vai |
pravṛtatireṣā martyānāṃ tvaṃ tu mithyā vihanyase ||

हिंदी अर्थ

'राजा वहाँ चले गए जहाँ उन्हें जाना था। मनुष्यों की यही गति है; आप व्यर्थ ही दुःखी हो रहे हैं।'

English meaning

'The king has gone where he had to go. That is the way of mortals; you are troubling yourself for nothing.'

13 2.108.13

अर्थधर्मपरा ये ये तांस्तांछोचामि नेतरान् ।
ते हि दुःखमिह प्राप्य विनाशं प्रेत्य भेजिरे ॥

arthadharmaparā ye ye tāṃstāṃchocāmi netarān |
te hi duḥkhamiha prāpya vināśaṃ pretya bhejire ||

हिंदी अर्थ

'मैं उन्हीं लोगों के लिए शोक करता हूँ जो अर्थ और धर्म में लगे रहते हैं, दूसरों के लिए नहीं, क्योंकि वे यहाँ दुःख पाकर मरने के बाद नष्ट हो जाते हैं।'

English meaning

'I grieve for those who are devoted to wealth and dharma, and for no others, for they suffer sorrow here and perish after death.'

14 2.108.14

अष्टका पितृदैवत्यमित्ययं प्रसृतो जनः ।
अन्नस्योपद्रवं पश्य मृतो हि किमशिष्यति ॥

aṣṭakā pitṛdaivatyamityayaṃ prasṛto janaḥ |
annasyopadravaṃ paśya mṛto hi kimaśiṣyati ||

हिंदी अर्थ

'लोग पितरों और देवताओं के लिए अष्टका श्राद्ध करते रहते हैं। अन्न की यह बर्बादी देखिए! मरा हुआ व्यक्ति क्या खाएगा?'

English meaning

'People go on performing the ashtaka rites for the ancestors and the gods. See what a waste of food it is! What will a dead man eat?'

15 2.108.15

यदि भुक्तमिहान्येन देहमन्यस्य गच्छति ।
दद्यात्प्रवसत श्श्राद्धं न तत्पथ्यशनं भवेत् ॥

yadi bhuktamihānyena dehamanyasya gacchati |
dadyātpravasata śśrāddhaṃ na tatpathyaśanaṃ bhavet ||

हिंदी अर्थ

'यदि यहाँ एक का खाया दूसरे के शरीर में पहुँच जाता, तो परदेश जाने वालों के लिए श्राद्ध कर दिया जाए; उन्हें मार्ग के भोजन की आवश्यकता ही न रहे।'

English meaning

'If what one person eats here reaches another's body, then let shraddha be given for those who travel abroad; they would need no food for the journey.'

16 2.108.16

दानसंवनना ह्येते ग्रन्था मेधाविभिः कृताः ।
यजस्व देहि दीक्षस्व तपस्तप्यस्व सन्त्यज ॥

dānasaṃvananā hyete granthā medhāvibhiḥ kṛtāḥ |
yajasva dehi dīkṣasva tapastapyasva santyaja ||

हिंदी अर्थ

'"यज्ञ करो, दान दो, दीक्षा लो, तप करो, त्याग करो" कहने वाले ये ग्रंथ चतुर लोगों ने दान कराने के लिए बनाए हैं।'

English meaning

'These texts saying "Sacrifice, give, be consecrated, perform austerities, renounce" were composed by clever men to get people to give.'

17 2.108.17

स नास्ति परमित्येव कुरु बुद्धिं महामते ।
प्रत्यक्षं यत्तदातिष्ठ परोक्षं पृष्ठतः कुरु ॥

sa nāsti paramityeva kuru buddhiṃ mahāmate |
pratyakṣaṃ yattadātiṣṭha parokṣaṃ pṛṣṭhataḥ kuru ||

हिंदी अर्थ

'महामति, यह निश्चय कीजिए कि परलोक कुछ नहीं है। जो प्रत्यक्ष है उसे अपनाइए और जो परोक्ष है उसे पीछे छोड़ दीजिए।'

English meaning

'Wise one, make up your mind that there is no world beyond. Hold to what is before your eyes and put behind you what is beyond perception.'

18 2.108.18

सतां बुद्धिं पुरस्कृत्य सर्वलोकनिदर्शिनीम् ।
राज्यं त्वं प्रतिगृह्णीष्व भरतेन प्रसादितः ॥

satāṃ buddhiṃ puraskṛtya sarvalokanidarśinīm |
rājyaṃ tvaṃ pratigṛhṇīṣva bharatena prasāditaḥ ||

हिंदी अर्थ

'सारे संसार के लिए मार्गदर्शक सज्जनों की बुद्धि को आगे रखकर, भरत द्वारा प्रसन्न किए गए आप राज्य स्वीकार कीजिए।'

English meaning

'Following the view of the wise, which serves as a guide for the whole world, accept the kingdom, won over by Bharata.'

Next sarga · Ayodhya Kanda 109Rama Answers JabaliRama firmly rejects Jabali's view and defends truth as the root of dharma and of the world itself.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story