Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 109 of 119 39 shlokas Journey stop 7
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 109

Rama Answers Jabali

अयोध्याकांड, सर्ग 109: राम का जाबालि को उत्तर

Rama firmly rejects Jabali's view and defends truth as the root of dharma and of the world itself.

राम दृढ़ता से जाबालि का मत अस्वीकार करते हैं और सत्य को धर्म तथा संसार का मूल बताते हैं।

1 2.109.1

जाबालेस्तु वचश्श्रुत्वा राम स्सत्यात्मनां वरः ।
उवाच परया भक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया ॥

jābālestu vacaśśrutvā rāma ssatyātmanāṃ varaḥ |
uvāca parayā bhaktyā svabuddhyā cāvipannayā ||

हिंदी अर्थ

जाबालि के वचन सुनकर सत्यनिष्ठों में श्रेष्ठ राम ने परम श्रद्धा और अपनी स्थिर बुद्धि से उत्तर दिया:

English meaning

Hearing Jabali's words, Rama, best of those true to themselves, replied with great devotion and with his own clear understanding:

2 2.109.2

भवान्मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान् ।
अकार्यं कार्यसङ्काशमपथ्यं पथ्यसम्मतम् ॥

bhavānme priyakāmārthaṃ vacanaṃ yadihoktavān |
akāryaṃ kāryasaṅkāśamapathyaṃ pathyasammatam ||

हिंदी अर्थ

'आपने मुझे प्रसन्न करने के लिए यहाँ जो कहा, वह अकर्तव्य होते हुए भी कर्तव्य जैसा और अहितकर होते हुए भी हितकर जैसा दिखता है।'

English meaning

'What you have said here to please me is a wrong deed made to look right, harmful though it seems wholesome.'

3 2.109.3

निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः ।
मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः ॥

nirmaryādastu puruṣaḥ pāpācārasamanvitaḥ |
mānaṃ na labhate satsu bhinnacāritradarśanaḥ ||

हिंदी अर्थ

'मर्यादाहीन, पापाचारी और भ्रष्ट चरित्र वाला मनुष्य सज्जनों में सम्मान नहीं पाता।'

English meaning

'A man without bounds, given to sinful conduct and showing a broken character, gains no respect among the good.'

4 2.109.4

कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम् ।
चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाऽशुचिम् ॥

kulīnamakulīnaṃ vā vīraṃ puruṣamāninam |
cāritrameva vyākhyāti śuciṃ vā yadi vā'śucim ||

हिंदी अर्थ

'आचरण ही बताता है कि मनुष्य कुलीन है या अकुलीन, वीर है या केवल स्वयं को वीर मानने वाला, पवित्र है या अपवित्र।'

English meaning

'It is conduct alone that shows whether a man is noble or base, brave or only boastful, pure or impure.'

5-7 2.109.5-7

अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः ।
लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव ।
अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम् ।
अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम् ।
कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः ।
बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम् ॥

anāryastvāryasaṅkāśa śśaucāddīnastāthā'śuciḥ |
lakṣaṇyavadalakṣaṇyo duśśīlaśśīlavāniva |
adharmaṃ dharmaveśeṇa yadīmaṃ lokasaṅkuram |
abhipatsye śubhaṃ hitvā kriyāvidhivivarjitam |
kaścetayānaḥ puruṣaḥ kāryākāryavicakṣaṇaḥ |
bahumaṃsyati māṃ loke durvṛttaṃ lokadūṣaṇam ||

हिंदी अर्थ

'यदि मैं शुभ को छोड़कर धर्म के वेश में इस अधर्म को अपनाऊँ, जो संसार में वर्णसंकर फैलाता है और विधि से रहित है, तो मैं आर्य जैसा दिखते हुए अनार्य, पवित्रता से हीन अपवित्र, सुलक्षण जैसा दिखते हुए कुलक्षण और शीलवान जैसा दिखते हुए दुःशील हो जाऊँगा। तब कर्तव्य-अकर्तव्य को पहचानने वाला कौन विचारशील व्यक्ति संसार को दूषित करने वाले मुझ दुराचारी का सम्मान करेगा?'

English meaning

'If I, giving up what is good, were to take up this adharma in the guise of dharma, which throws the world into confusion and is devoid of proper rites, I would be ignoble while seeming noble, impure and lacking purity, without good marks while seeming to have them, ill-behaved while seeming virtuous. What thinking man who knows right from wrong would then esteem me, a man of bad conduct who corrupts the world?'

8 2.109.8

कस्य दास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम् ।
आनया वर्तमानो हि वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया ॥

kasya dāsyāmyahaṃ vṛttaṃ kena vā svargamāpnuyām |
ānayā vartamāno hi vṛttyā hīnapratijñayā ||

हिंदी अर्थ

'यदि मैं प्रतिज्ञा तोड़कर इस प्रकार आचरण करूँ, तो किसे सदाचार सिखाऊँगा या किस साधन से स्वर्ग पाऊँगा?'

English meaning

'To whom could I teach right conduct, or by what means reach heaven, if I lived in this way, breaking my promise?'

9 2.109.9

कामवृत्तस्त्वयं लोकः कृत्स्न स्समुपवर्तते ।
यद्वृत्ता स्सन्ति राजानस्तद्वृत्ता स्सन्ति हि प्रजाः ॥

kāmavṛttastvayaṃ lokaḥ kṛtsna ssamupavartate |
yadvṛttā ssanti rājānastadvṛttā ssanti hi prajāḥ ||

हिंदी अर्थ

'तब यह सारा संसार मनमाना आचरण करने लगेगा, क्योंकि जैसा राजा का आचरण होता है वैसा ही प्रजा का होता है।'

English meaning

'Then this whole world would act as it pleases, for as kings behave, so behave their subjects.'

10 2.109.10

सत्यमेवानृशंसं च राजवृत्तं सनातनम् ।
तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः ॥

satyamevānṛśaṃsaṃ ca rājavṛttaṃ sanātanam |
tasmātsatyātmakaṃ rājyaṃ satye lokaḥ pratiṣṭhitaḥ ||

हिंदी अर्थ

'सत्य और दया ही राजाओं का सनातन आचरण है। इसलिए राज्य सत्यमय है और संसार सत्य पर ही टिका है।'

English meaning

'Truth and kindness are the eternal conduct of kings. Therefore a kingdom is founded on truth, and the world rests on truth.'

11 2.109.11

ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे ।
सत्यवादी हि लोकेऽस्मिन्परमं गच्छति क्षयम् ॥

ṛṣayaścaiva devāśca satyameva hi menire |
satyavādī hi loke'sminparamaṃ gacchati kṣayam ||

हिंदी अर्थ

'ऋषियों और देवताओं ने सत्य को ही माना है, क्योंकि सत्यवादी इस संसार में परम धाम को प्राप्त होता है।'

English meaning

'The sages and the gods have honoured truth alone, for one who speaks the truth reaches the highest abode in this world.'

12 2.109.12

उद्विजन्ते यथा सर्पान्नरादनृतवादिनः ।
धर्म स्सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते ॥

udvijante yathā sarpānnarādanṛtavādinaḥ |
dharma ssatyaṃ paro loke mūlaṃ svargasya cocyate ||

हिंदी अर्थ

'लोग झूठ बोलने वाले से वैसे ही डरते हैं जैसे साँप से। सत्य ही संसार में परम धर्म है और उसे स्वर्ग का मूल कहा गया है।'

English meaning

'People shrink from a liar as from a snake. Truth is the highest dharma in the world and is called the root of heaven.'

13 2.109.13

सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्माश्रिता सदा ।
सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम् ॥

satyameveśvaro loke satyaṃ padmāśritā sadā |
satyamūlāni sarvāṇi satyānnāsti paraṃ padam ||

हिंदी अर्थ

'सत्य ही संसार में ईश्वर है; लक्ष्मी सदा सत्य पर आश्रित रहती है। सब कुछ सत्य पर आधारित है; सत्य से बढ़कर कोई पद नहीं।'

English meaning

'Truth is the lord in this world; prosperity always rests on truth. All things are rooted in truth; there is no state higher than truth.'

14 2.109.14

दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च ।
वेदा स्सत्यप्रतिष्ठाना स्तस्मात्सत्यपरो भवेत् ॥

dattamiṣṭaṃ hutaṃ caiva taptāni ca tapāṃsi ca |
vedā ssatyapratiṣṭhānā stasmātsatyaparo bhavet ||

हिंदी अर्थ

'दान, यज्ञ, हवन, तपस्या और वेद, सब सत्य पर ही प्रतिष्ठित हैं। इसलिए मनुष्य को सत्यपरायण होना चाहिए।'

English meaning

'Gifts, sacrifices, oblations, austerities performed, and the Vedas all rest on truth. Therefore one should be devoted to truth.'

15 2.109.15

एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम् ।
मज्जत्येको हि निरय एक स्स्वर्गे महीयते ॥

ekaḥ pālayate lokamekaḥ pālayate kulam |
majjatyeko hi niraya eka ssvarge mahīyate ||

हिंदी अर्थ

'एक व्यक्ति संसार की रक्षा करता है, एक कुल की रक्षा करता है; एक नरक में डूबता है और एक स्वर्ग में पूजित होता है।'

English meaning

'One man protects the world, one protects his family; one sinks into hell, one is honoured in heaven.'

16 2.109.16

सोऽहं पितुर्नियोगं तु किमर्थं नानुपालये ।
सत्यप्रतिश्रव स्सत्यं सत्येन समयीकृतः ॥

so'haṃ piturniyogaṃ tu kimarthaṃ nānupālaye |
satyapratiśrava ssatyaṃ satyena samayīkṛtaḥ ||

हिंदी अर्थ

'तो मैं पिता की आज्ञा का पालन क्यों न करूँ, जबकि मैं सत्यप्रतिज्ञ हूँ और सत्य से सत्य के लिए बँधा हूँ?'

English meaning

'Why then should I not carry out my father's command, true to my promise, bound by truth to truth?'

17 2.109.17

नैव लोभान्न मोहाद्वा न ह्यज्ञानात्तमोऽन्वितः ।
सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरो स्सत्यप्रतिश्रवः ॥

naiva lobhānna mohādvā na hyajñānāttamo'nvitaḥ |
setuṃ satyasya bhetsyāmi guro ssatyapratiśravaḥ ||

हिंदी अर्थ

'न लोभ से, न मोह से, न अज्ञान के अंधकार से, मैं गुरु के प्रति सत्यप्रतिज्ञ होकर सत्य का सेतु नहीं तोड़ूँगा।'

English meaning

'Neither out of greed, nor delusion, nor ignorance born of darkness will I break the bridge of truth, true as I am to my word to my elder.'

18 2.109.18

असत्यसन्धस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः ।
नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम् ॥

asatyasandhasya sataścalasyāsthiracetasaḥ |
naiva devā na pitaraḥ pratīcchantīti naḥ śrutam ||

हिंदी अर्थ

'हमने सुना है कि सत्य से विचलित, चंचल और अस्थिर चित्त वाले व्यक्ति की भेंट न देवता स्वीकार करते हैं न पितर।'

English meaning

'We have heard that neither the gods nor the ancestors accept offerings from one who breaks his word, unsteady and fickle of mind.'

19 2.109.19

प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम् ।
भार स्सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिमन्यते ॥

pratyagātmamimaṃ dharmaṃ satyaṃ paśyāmyahaṃ svayam |
bhāra ssatpuruṣācīrṇastadarthamabhimanyate ||

हिंदी अर्थ

'मैं स्वयं देखता हूँ कि सत्य का यह धर्म अंतरात्मा से जुड़ा है। सत्पुरुषों द्वारा उठाया गया भार इसी कारण सम्मानित है।'

English meaning

'I see for myself that this dharma of truth belongs to the inner self. The burden carried by good men is honoured for that reason.'

20 2.109.20

क्षात्रं धर्ममहंत्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम् ।
क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः ॥

kṣātraṃ dharmamahaṃtyakṣye hyadharmaṃ dharmasaṃhitam |
kṣudrairnṛśaṃsairlubdhaiśca sevitaṃ pāpakarmabhiḥ ||

हिंदी अर्थ

'मैं उस क्षत्रिय धर्म को त्याग दूँगा जो धर्म के रूप में अधर्म हो और जिसका सेवन क्षुद्र, क्रूर, लोभी और पापी लोग करते हों।'

English meaning

'I would abandon the kshatriya way if it were adharma dressed up as dharma, practised by the petty, cruel and greedy doers of evil.'

21 2.109.21

कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य तत् ।
अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्मपातकम् ॥

kāyena kurute pāpaṃ manasā sampradhārya tat |
anṛtaṃ jihvayā cāha trividhaṃ karmapātakam ||

हिंदी अर्थ

'मनुष्य मन में निश्चय करके शरीर से पाप करता है और जीभ से झूठ बोलता है; पापकर्म तीन प्रकार का होता है।'

English meaning

'A man commits sin with the body after deciding on it in the mind, and speaks untruth with the tongue; sinful action is threefold.'

22 2.109.22

भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि ।
सत्यं समनुवर्तने सत्यमेव भजेत ततः ॥

bhūmiḥ kīrtiryaśo lakṣmīḥ puruṣaṃ prārthayanti hi |
satyaṃ samanuvartane satyameva bhajeta tataḥ ||

हिंदी अर्थ

'भूमि, कीर्ति, यश और लक्ष्मी सत्य का अनुसरण करने वाले पुरुष को ही चाहती हैं; इसलिए सत्य का ही सेवन करना चाहिए।'

English meaning

'Land, fame, glory and fortune seek out a man who follows truth; therefore one should cling to truth alone.'

23 2.109.23

श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य माम् ।
आह युक्ति करैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह ॥

śreṣṭhaṃ hyanāryameva syādyadbhavānavadhārya mām |
āha yukti karairvākyairidaṃ bhadraṃ kuruṣva ha ||

हिंदी अर्थ

'आपने मुझे परखकर तर्कपूर्ण वचनों से जिसे श्रेष्ठ बताते हुए कहा "यह भला काम करो", वह वास्तव में अनार्य कर्म होगा।'

English meaning

'What you, having judged me, call best with your plausible words, "Do this good thing," would in truth be ignoble.'

24 2.109.24

कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरॊः ।
भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः ॥

kathaṃ hyahaṃ pratijñāya vanavāsamimaṃ guraॊḥ |
bharatasya kariṣyāmi vaco hitvā gurorvacaḥ ||

हिंदी अर्थ

'पिता से इस वनवास की प्रतिज्ञा करके मैं उनका वचन छोड़कर भरत का वचन कैसे मानूँ?'

English meaning

'Having promised my elder this forest exile, how can I set aside his word and act on Bharata's?'

25 2.109.25

स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसन्निधौ ।
प्रहृष्यमाणा सा देवी कैकेयी चाभवत्तदा ॥

sthirā mayā pratijñātā pratijñā gurusannidhau |
prahṛṣyamāṇā sā devī kaikeyī cābhavattadā ||

हिंदी अर्थ

'मैंने गुरु के सामने दृढ़ प्रतिज्ञा की थी, और तब रानी कैकेयी प्रसन्न हुई थीं।'

English meaning

'I made a firm promise in my elder's presence, and Queen Kaikeyi was delighted then.'

26 2.109.26

वनवासं वसन्नेव शुचिर्नियतभोजनः ।
मूलपुष्पफलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन् ।
सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये ।
अकुह श्श्रद्धधानस्सन्कार्याकार्यविचक्षणः ॥

vanavāsaṃ vasanneva śucirniyatabhojanaḥ |
mūlapuṣpaphalaiḥ puṇyaiḥ pitrūn devāṃśca tarpayan |
santuṣṭapañcavargo'haṃ lokayātrāṃ pravartaye |
akuha śśraddhadhānassankāryākāryavicakṣaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

'वन में रहते हुए पवित्र और नियत भोजन करते हुए, पवित्र कंद, फूल और फलों से पितरों तथा देवताओं को तृप्त करते हुए, पाँचों इंद्रियों को संतुष्ट रखकर, छल-रहित, श्रद्धावान और कर्तव्य-अकर्तव्य को पहचानते हुए मैं जीवन-यात्रा चलाऊँगा।'

English meaning

'Living in the forest, pure and eating restrained food, satisfying the ancestors and gods with holy roots, flowers and fruits, my five senses content, I will go on with life, free of deceit, full of faith and discerning right from wrong.'

27 2.109.27

वनवासं वसन्नेवं शुचिर्नियतभोजनः ।
मूलैः पुष्पैः फलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन् ।
सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये ।
अकुह श्श्रद्धधानस्सन्कार्याकार्यविचक्षणः ॥

vanavāsaṃ vasannevaṃ śucirniyatabhojanaḥ |
mūlaiḥ puṣpaiḥ phalaiḥ puṇyaiḥ pitrūn devāṃśca tarpayan |
santuṣṭapañcavargo'haṃ lokayātrāṃ pravartaye |
akuha śśraddhadhānassankāryākāryavicakṣaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

'इस प्रकार वन में रहते हुए पवित्र और नियत भोजन करते हुए, पवित्र कंद, फूल और फलों से पितरों तथा देवताओं को तृप्त करते हुए, पाँचों इंद्रियों को संतुष्ट रखकर, छल-रहित, श्रद्धावान और कर्तव्य-अकर्तव्य को पहचानते हुए मैं जीवन-यात्रा चलाऊँगा।'

English meaning

'Living thus in the forest, pure and eating restrained food, satisfying the ancestors and gods with holy roots, flowers and fruits, my five senses content, I will go on with life, free of deceit, full of faith and discerning right from wrong.'

28 2.109.28

कर्मभूमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम् ।
अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः ॥

karmabhūmimāṃ prāpya kartavyaṃ karma yacchubham |
agnirvāyuśca somaśca karmaṇāṃ phalabhāginaḥ ||

हिंदी अर्थ

'इस कर्मभूमि में आकर जो शुभ कर्म हैं वे करने चाहिए। अग्नि, वायु और सोम भी कर्मों के फल के भागी हैं।'

English meaning

'Having come to this land of action, one must do the deeds that are good. Agni, Vayu and Soma share in the fruits of deeds.'

29 2.109.29

शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवं गतः ।
तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः ॥

śataṃ kratūnāmāhṛtya devarāṭ tridivaṃ gataḥ |
tapāṃsyugrāṇi cāsthāya divaṃ yātā maharṣayaḥ ||

हिंदी अर्थ

'देवराज सौ यज्ञ करके स्वर्ग गए, और महर्षि कठोर तपस्या करके स्वर्ग पहुँचे।'

English meaning

'The king of the gods went to heaven after performing a hundred sacrifices, and the great sages reached heaven by practising fierce austerities.'

30 2.109.30

अमृष्यमाणः पुनरुग्रतेजाः निशम्य तं नास्तिकवाक्यहेतुम् ।
अथाब्रवीत्तं नृपतेस्तनूजो विगर्हमाणो वचनानि तस्य ॥

amṛṣyamāṇaḥ punarugratejāḥ niśamya taṃ nāstikavākyahetum |
athābravīttaṃ nṛpatestanūjo vigarhamāṇo vacanāni tasya ||

हिंदी अर्थ

उसे सहन न कर पाकर, उस नास्तिक तर्क को सुनकर उग्र तेज वाले राजकुमार ने उनके वचनों की निंदा करते हुए फिर कहा:

English meaning

Unable to bear it, the fiercely radiant prince, having heard that argument based on unbelief, spoke again to him, condemning his words:

31 2.109.31

सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च ।
द्विजातिदेवातिधिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः ॥

satyaṃ ca dharmaṃ ca parākramaṃ ca bhūtānukampāṃ priyavāditāṃ ca |
dvijātidevātidhipūjanaṃ ca panthānamāhustridivasya santaḥ ||

हिंदी अर्थ

'सत्य, धर्म, पराक्रम, प्राणियों पर दया, प्रिय वचन, और द्विजों, देवताओं तथा अतिथियों का पूजन, इन्हें सज्जन स्वर्ग का मार्ग कहते हैं।'

English meaning

'Truth, dharma, valour, compassion for beings, kind speech, and the worship of the twice-born, gods and guests: the good call these the path to heaven.'

32 2.109.32

तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थमेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्राः ।
धर्मं चरन्त स्सकलं यथावत्काङ्क्षन्ति लोकागममप्रमत्ताः ॥

tenaivamājñāya yathāvadarthamekodayaṃ sampratipadya viprāḥ |
dharmaṃ caranta ssakalaṃ yathāvatkāṅkṣanti lokāgamamapramattāḥ ||

हिंदी अर्थ

'इस प्रकार विषय को यथार्थ रूप से समझकर और एक निश्चय पर पहुँचकर ब्राह्मण संपूर्ण धर्म का यथावत आचरण करते हैं और सावधान रहकर उत्तम लोकों की कामना करते हैं।'

English meaning

'Knowing the matter thus as it truly is and reaching one conclusion, brahmins practise the whole of dharma duly and, ever watchful, seek to attain those worlds.'

33 2.109.33

निन्दाम्यहं कर्म कृतं पितुस्तद्यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम् ।
बुद्ध्याऽनयैवंविधया चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम् ॥

nindāmyahaṃ karma kṛtaṃ pitustadyastvāmagṛhṇādviṣamasthabuddhim |
buddhyā'nayaivaṃvidhayā carantaṃ sunāstikaṃ dharmapathādapetam ||

हिंदी अर्थ

'मैं पिता के उस कार्य की निंदा करता हूँ कि उन्होंने आपको अपने पास रखा, जिनकी बुद्धि विषम मार्ग पर स्थित है, जो ऐसी बुद्धि से चलते हैं, घोर नास्तिक और धर्म के मार्ग से भटके हुए हैं।'

English meaning

'I condemn that act of my father in taking you into his service, you whose mind stands on crooked ground, who move with such a view, an utter unbeliever strayed from the path of dharma.'

34 2.109.34

यथा हि चोरः स‌ तथा हि बुद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि ।
तस्माद्धि यः श‌ङ्क्यतमः प्रजानाम् न नास्तिकेनाभिमुखो बुधः स्यात् ॥

yathā hi coraḥ sa‌ tathā hi buddhastathāgataṃ nāstikamatra viddhi |
tasmāddhi yaḥ śa‌ṅkyatamaḥ prajānām na nāstikenābhimukho budhaḥ syāt ||

हिंदी अर्थ

'जैसा चोर होता है वैसा ही ऐसा बुद्ध (बुद्धिवादी) है; ऐसे व्यक्ति को यहाँ नास्तिक समझो। इसलिए वह प्रजा के लिए सबसे अधिक शंका के योग्य है; बुद्धिमान को नास्तिक के सम्मुख नहीं होना चाहिए।'

English meaning

'As a thief is, so is such a buddha; know that the one so gone is here an unbeliever. Therefore he is most to be distrusted by the people; a wise man should not face an unbeliever.'

35 2.109.35

त्वत्तो जनाः पूर्वतरे द्विजाच्श्र शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रुः ।
जित्वा सदेमं च परं च लोकं तस्माव्दिजा स्व‌स्ति हुतं कृतं च ॥

tvatto janāḥ pūrvatare dvijācśra śubhāni karmāṇi bahūni cakruḥ |
jitvā sademaṃ ca paraṃ ca lokaṃ tasmāvdijā sva‌sti hutaṃ kṛtaṃ ca ||

हिंदी अर्थ

'आपसे पहले के ब्राह्मणों ने अनेक शुभ कर्म किए और इस लोक तथा परलोक को जीता। इसलिए ब्राह्मण स्वस्तिवाचन, हवन और कर्म करते हैं।'

English meaning

'Brahmins earlier than you performed many good deeds, conquering this world and the next. Therefore brahmins offer blessings, oblations and rites.'

36 2.109.36

धर्मे रताः स‌त्पुरुषैः स‌मेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः ।
अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः ॥

dharme ratāḥ sa‌tpuruṣaiḥ sa‌metāstejasvino dānaguṇapradhānāḥ |
ahiṃsakā vītamalāśca loke bhavanti pūjyā munayaḥ pradhānāḥ ||

हिंदी अर्थ

'धर्म में रत, सत्पुरुषों के संग रहने वाले, तेजस्वी, दान के गुण में अग्रणी, अहिंसक और निर्मल मुनि संसार में पूज्य और श्रेष्ठ होते हैं।'

English meaning

'Sages devoted to dharma, keeping company with good men, radiant, foremost in the virtue of giving, non-violent and free of taint, become honoured and pre-eminent in the world.'

37 2.109.37

इति ब्रुवन्तं वचनं सरोषं रामं महात्मानमदीनसत्त्वम् ।
उवाच पथ्यं पुनरास्तिकं च सत्यं वचः सानुनयं च विप्रः ॥

iti bruvantaṃ vacanaṃ saroṣaṃ rāmaṃ mahātmānamadīnasattvam |
uvāca pathyaṃ punarāstikaṃ ca satyaṃ vacaḥ sānunayaṃ ca vipraḥ ||

हिंदी अर्थ

क्रोधपूर्वक ऐसा कहते हुए अदम्य सत्त्व वाले महात्मा राम से ब्राह्मण ने फिर हितकर, आस्तिक, सत्य और विनयपूर्ण वचन कहे:

English meaning

To the great-souled Rama of undaunted spirit, speaking thus in anger, the brahmin spoke again words that were wholesome, full of faith, true and conciliatory:

38 2.109.38

न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं न नास्तिकोऽहं न च नास्ति किञ्चन ।
समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं भवेय काले पुनरेव नास्तिकः ॥

na nāstikānāṃ vacanaṃ bravīmyahaṃ na nāstiko'haṃ na ca nāsti kiñcana |
samīkṣya kālaṃ punarāstiko'bhavaṃ bhaveya kāle punareva nāstikaḥ ||

हिंदी अर्थ

'मैं नास्तिकों की बात नहीं कहता, न मैं नास्तिक हूँ, और न यह कहता हूँ कि कुछ नहीं है। समय देखकर मैं फिर आस्तिक हो गया; अवसर आने पर फिर नास्तिक जैसी बात कह सकता हूँ।'

English meaning

'I do not speak the words of unbelievers, nor am I an unbeliever, nor do I say nothing exists. Seeing the occasion, I became a believer again; at the right time I may speak as an unbeliever again.'

39 2.109.39

न चापि कालोऽय मुपागतश्शनैर्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता ।
निवर्तनार्थं तव राम कारणात् प्रसादनार्थं च मयैतदीरितम् ॥

na cāpi kālo'ya mupāgataśśanairyathā mayā nāstikavāgudīritā |
nivartanārthaṃ tava rāma kāraṇāt prasādanārthaṃ ca mayaitadīritam ||

हिंदी अर्थ

'मेरे लिए धीरे-धीरे नास्तिक जैसी बात कहने का अवसर आ गया था। राम, मैंने यह आपके लिए, आपको लौटाने और प्रसन्न करने के उद्देश्य से कहा।'

English meaning

'The moment had come for me to speak as an unbeliever. Rama, I said this for your sake, to turn you back and to win your favour.'

Next sarga · Ayodhya Kanda 110Vasishtha on the Ikshvaku LineVasishtha recounts the creation and the Ikshvaku line, in which the eldest son always rules, and urges Rama to take the throne.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story