Skip to content
Sundara Kanda Sarga 65 of 68 27 shlokas
Valmiki Ramayana · Sundara Kanda · Sarga 65

The Hair Jewel

सुंदरकांड, सर्ग 65: चूड़ामणि

Hanuman describes Sita under the shimshapa tree and gives Rama her hair jewel.

हनुमान शिंशपा वृक्ष के नीचे सीता का वर्णन कर राम को उनकी चूड़ामणि देते हैं।

Meanings for this sarga are being writtenThe Sanskrit text and its transliteration are complete. The Hindi and English meaning of each shloka will appear here as they are added, Kanda by Kanda. इस सर्ग के श्लोकों का हिंदी और अंग्रेज़ी अर्थ जल्द जोड़ा जाएगा।
1-2 5.65.1-2

ततः प्रस्रवणं शैलं ते गत्वा चित्रकाननम् ।
प्रणम्य शिरसा रामं लक्ष्मणं च महाबलम् ।
युवराजं पुरस्कृत्य सुग्रीवमभिवाद्य च ।
प्रवृत्तिमथ सीतायाः प्रवक्तुमुपचक्रमुः ॥

tataḥ prasravaṇaṃ śailaṃ te gatvā citrakānanam |
praṇamya śirasā rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
yuvarājaṃ puraskṛtya sugrīvamabhivādya ca |
pravṛttimatha sītāyāḥ pravaktumupacakramuḥ ||

3 5.65.3

रावणान्तः पुरे रोधं राक्षसीभिश्च तर्जनम् ।
रामे समनुरागं च यश्चायं समयः कृतः ।
एतदाख्यान्ति ते सर्वे हरयो रामसन्निधौ ॥

rāvaṇāntaḥ pure rodhaṃ rākṣasībhiśca tarjanam |
rāme samanurāgaṃ ca yaścāyaṃ samayaḥ kṛtaḥ |
etadākhyānti te sarve harayo rāmasannidhau ||

4-5 5.65.4-5

वैदेहीमक्षतां श्रुत्वा रामस्तूत्तरमब्रवीत् ।
क्व सीता वर्तते देवी कथं च मयि वर्तते ।
एतन्मे सर्वमाख्यात वैदेहीं प्रति वानराः ॥

vaidehīmakṣatāṃ śrutvā rāmastūttaramabravīt |
kva sītā vartate devī kathaṃ ca mayi vartate |
etanme sarvamākhyāta vaidehīṃ prati vānarāḥ ||

6 5.65.6

रामस्य गदितं श्रुत्वा हरयो रामसन्निधौ ।
चोदयन्ति हनूमन्तं सीतावृत्तान्तकोविदम् ॥

rāmasya gaditaṃ śrutvā harayo rāmasannidhau |
codayanti hanūmantaṃ sītāvṛttāntakovidam ||

7 5.65.7

श्रुत्वा तु वचनं तेषां हनुमान्मारुतात्मजः ।
प्रणम्य शिरसा देव्यै सीतायै तां दिशं प्रति ।
उवाच वाक्यं वाक्यज्ञस्सीताया दर्शनं यथा ॥

śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ hanumānmārutātmajaḥ |
praṇamya śirasā devyai sītāyai tāṃ diśaṃ prati |
uvāca vākyaṃ vākyajñassītāyā darśanaṃ yathā ||

8 5.65.8

समुद्रं लङ्घयित्वाहं शतयोजनमायतम् ।
अगच्छं जानकीं सीतां मार्गमाणो दिदृक्षया ॥

samudraṃ laṅghayitvāhaṃ śatayojanamāyatam |
agacchaṃ jānakīṃ sītāṃ mārgamāṇo didṛkṣayā ||

9 5.65.9

तत्र लङ्केति नगरी रावणस्य दुरात्मनः ।
दक्षिणस्य समुद्रस्य तीरे वसति दक्षिणे ॥

tatra laṅketi nagarī rāvaṇasya durātmanaḥ |
dakṣiṇasya samudrasya tīre vasati dakṣiṇe ||

10 5.65.10

तत्र दृष्टा मया सीता रावणान्तः पुरे सती ।
सन्न्यस्य त्वयि जीवन्ती रामा राम मनोरथम् ॥

tatra dṛṣṭā mayā sītā rāvaṇāntaḥ pure satī |
sannyasya tvayi jīvantī rāmā rāma manoratham ||

11 5.65.11

दृष्टा मे राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः ।
राक्षसीभिर्विरूपाभी रक्षिता प्रमदावने ॥

dṛṣṭā me rākṣasīmadhye tarjyamānā muhurmuhuḥ |
rākṣasībhirvirūpābhī rakṣitā pramadāvane ||

12-14 5.65.12-14

दुःख मासाद्यते देवी तथाऽदुःखोचिता सती ।
रावणान्तः पुरे रुद्धा राक्षसीभि स्सुरक्षिता ।
एकवेणीधरा दीना त्वयि चिन्तापरायणा ।
अधःशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे ।
रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया ।
देवी कथञ्चित्काकुत्स्थ त्वन्मना मार्गिता मया ॥

duḥkha māsādyate devī tathā'duḥkhocitā satī |
rāvaṇāntaḥ pure ruddhā rākṣasībhi ssurakṣitā |
ekaveṇīdharā dīnā tvayi cintāparāyaṇā |
adhaḥśayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame |
rāvaṇādvinivṛttārthā martavyakṛtaniścayā |
devī kathañcitkākutstha tvanmanā mārgitā mayā ||

15 5.65.15

इक्ष्वाकुवंशविख्यातिं शनैः कीर्तयतानघ ।
सा मया नरशार्दूल विश्वासमुपपादिता ॥

ikṣvākuvaṃśavikhyātiṃ śanaiḥ kīrtayatānagha |
sā mayā naraśārdūla viśvāsamupapāditā ||

16-17 5.65.16-17

तत स्सम्भाषिता देवी सर्वमर्थं च दर्शिता ।
रामसुग्रीवसख्यं च श्रुत्वा प्रीतिमुपागता ।
नियत स्समुदाचारो भक्तिश्चास्यास्तथा त्वयि ॥

tata ssambhāṣitā devī sarvamarthaṃ ca darśitā |
rāmasugrīvasakhyaṃ ca śrutvā prītimupāgatā |
niyata ssamudācāro bhaktiścāsyāstathā tvayi ||

18 5.65.18

एवं मया महाभागा दृष्टा जनकनन्दिनी ।
उग्रेण तपसा युक्ता त्वद्भक्त्या पुरुषर्षभ ॥

evaṃ mayā mahābhāgā dṛṣṭā janakanandinī |
ugreṇa tapasā yuktā tvadbhaktyā puruṣarṣabha ||

19 5.65.19

अभिज्ञानं च मे दत्तं यथा वृत्तं तवान्तिके ।
चित्रकूटे महाप्राज्ञ वायसं प्रति राघव ॥

abhijñānaṃ ca me dattaṃ yathā vṛttaṃ tavāntike |
citrakūṭe mahāprājña vāyasaṃ prati rāghava ||

20 5.65.20

विज्ञाप्यश्च नरव्याघ्रो रामो वायुसुत त्वया ।
अखिलेनेह यद्धृष्टमिति मामाह जानकी ॥

vijñāpyaśca naravyāghro rāmo vāyusuta tvayā |
akhileneha yaddhṛṣṭamiti māmāha jānakī ||

21 5.65.21

अयं चास्मै प्रदातव्यो यत्नात्सुपरिरक्षितः ।
ब्रुवता वचनान्येवं सुग्रीवस्योपशृण्वतः ॥

ayaṃ cāsmai pradātavyo yatnātsuparirakṣitaḥ |
bruvatā vacanānyevaṃ sugrīvasyopaśṛṇvataḥ ||

22 5.65.22

एष चूडामणिश्श्रीमान् मया सुपरिरक्षितः ।
मनश्शिलायास्तिलको गण्डपार्श्वे निवेशितः ।
त्वया प्रणष्ठे तिलके तं किल स्मर्तुमर्हसि ॥

eṣa cūḍāmaṇiśśrīmān mayā suparirakṣitaḥ |
manaśśilāyāstilako gaṇḍapārśve niveśitaḥ |
tvayā praṇaṣṭhe tilake taṃ kila smartumarhasi ||

23 5.65.23

एष निर्यातितश्श्रीमान्मया ते वारि सम्भवः ।
एतं दृष्ट्वा प्रहृष्यामि व्यसने त्वामिवानघ ॥

eṣa niryātitaśśrīmānmayā te vāri sambhavaḥ |
etaṃ dṛṣṭvā prahṛṣyāmi vyasane tvāmivānagha ||

24 5.65.24

जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज ।
ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं रक्षसां वशमागता ॥

jīvitaṃ dhārayiṣyāmi māsaṃ daśarathātmaja |
ūrdhvaṃ māsānna jīveyaṃ rakṣasāṃ vaśamāgatā ||

25 5.65.25

इति मामब्रवीत्सीता कृशाङ्गी धर्मचारिणी ।
रावणान्तः पुरे रुद्धा मृगीवोत्फुल्ललोचना ॥

iti māmabravītsītā kṛśāṅgī dharmacāriṇī |
rāvaṇāntaḥ pure ruddhā mṛgīvotphullalocanā ||

26 5.65.26

एतदेव मयाख्यातं सर्वं राघव यद्यथा ।
सर्वथा सागरजले संतारः प्रविधीयताम् ॥

etadeva mayākhyātaṃ sarvaṃ rāghava yadyathā |
sarvathā sāgarajale saṃtāraḥ pravidhīyatām ||

27 5.65.27

तौ जाताश्वासौ राजपुत्रौ विदित्वा तच्चाभिज्ञानं राघवाय प्रदाय ।
देव्या चाख्यातं सर्वमेवानुपूर्व्याद्वाचा सम्पूर्णं वायुपुत्त्र श्शशंस ॥

tau jātāśvāsau rājaputrau viditvā taccābhijñānaṃ rāghavāya pradāya |
devyā cākhyātaṃ sarvamevānupūrvyādvācā sampūrṇaṃ vāyuputtra śśaśaṃsa ||

Next sarga · Sundara Kanda 66Rama WeepsHolding the jewel, Rama weeps and asks Hanuman to repeat Sita's every word.

Characters in this sarga

All characters