The Cave on Prasravana

अभिषिक्ते तु सुग्रीवे प्रविष्टे वानरे गुहाम् ।
आजगाम सह भ्रात्रा रामः प्रस्रवणं गिरिम् ॥

abhiṣikte tu sugrīve praviṣṭe vānare guhām |
ājagāma saha bhrātrā rāmaḥ prasravaṇaṃ girim ||

शार्दूलमृगसङ्घुष्टं सिंहैर्भीमरवैर्वृतम् ।
नानागुल्मलतागूढं बहुपादपसङ्कुलम् ।
ऋक्षवानरगोपुच्छैर्मार्जारैश्च निषेवितम् ।
मेघराशिनिभं शैलं नित्यं शुचिजलाशयम् ॥

śārdūlamṛgasaṅghuṣṭaṃ siṃhairbhīmaravairvṛtam |
nānāgulmalatāgūḍhaṃ bahupādapasaṅkulam |
ṛkṣavānaragopucchairmārjāraiśca niṣevitam |
megharāśinibhaṃ śailaṃ nityaṃ śucijalāśayam ||

तस्य शैलस्य शिखरे महतीमायतां गुहाम् ।
प्रत्यगृह्णत वासार्थं रामस्सौमित्रिणा सह ॥

tasya śailasya śikhare mahatīmāyatāṃ guhām |
pratyagṛhṇata vāsārthaṃ rāmassaumitriṇā saha ||

कृत्वा च समयं रामस्सुग्रीवेण सहानघः ।
कालयुक्तं महद्वाक्यमुवाच रघुनन्दनः ।
विनीतं भ्रातरं भ्राता लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥

kṛtvā ca samayaṃ rāmassugrīveṇa sahānaghaḥ |
kālayuktaṃ mahadvākyamuvāca raghunandanaḥ |
vinītaṃ bhrātaraṃ bhrātā lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam ||

इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता ।
अस्यां वत्स्याम सौमित्रे वर्षरात्रमरिन्दम ॥

iyaṃ giriguhā ramyā viśālā yuktamārutā |
asyāṃ vatsyāma saumitre varṣarātramarindama ||

गिरिशृङ्गमिदं रम्यमुन्नतं पार्थिवात्मज ।
श्वेताभिः कृष्णताम्राभिश्शिलाभिरुपशोभितम् ।
नानाधातुसमाकीर्णं दरीनिर्झरशोभितम् ।
विविधैर्वृक्षषण्डैश्च चारुचित्रलतायुतम् ।
नानाविहगसङ्घुष्टं मयूररवनादितम् ।
मालतीकुन्दगुल्मैश्च सिन्धुवारैश्शिरीषकैः ।
कदम्बार्जुनसर्जैश्च पुष्पितैरुपशोभितम् ॥

giriśṛṅgamidaṃ ramyamunnataṃ pārthivātmaja |
śvetābhiḥ kṛṣṇatāmrābhiśśilābhirupaśobhitam |
nānādhātusamākīrṇaṃ darīnirjharaśobhitam |
vividhairvṛkṣaṣaṇḍaiśca cārucitralatāyutam |
nānāvihagasaṅghuṣṭaṃ mayūraravanāditam |
mālatīkundagulmaiśca sindhuvāraiśśirīṣakaiḥ |
kadambārjunasarjaiśca puṣpitairupaśobhitam ||

इयं च नलिनी रम्या फ़ुल्लपङ्कजमण्डिता ।
नातिदूरे गुहायानौ भविष्यति नृपात्मज ॥

iyaṃ ca nalinī ramyā fullapaṅkajamaṇḍitā |
nātidūre guhāyānau bhaviṣyati nṛpātmaja ||

प्रागुदक्प्रवणे देशे गुहा साधु भविष्यति ।
पश्चाच्चैवोन्नता सौम्य निवातेयं भविष्यति ॥

prāgudakpravaṇe deśe guhā sādhu bhaviṣyati |
paścāccaivonnatā saumya nivāteyaṃ bhaviṣyati ||

गुहाद्वारे च सौमित्रे शिला समतला शुभा ।
श्लक्ष्णा चैवायता चैव भिन्नाञ्जनचयोपमा ॥

guhādvāre ca saumitre śilā samatalā śubhā |
ślakṣṇā caivāyatā caiva bhinnāñjanacayopamā ||

गिरिशृङ्गमिदं तात पश्य चोत्तरतः शुभम् ।
भिन्नाञ्जनचयाकारमम्भोधरमिवोत्थितम् ॥

giriśṛṅgamidaṃ tāta paśya cottarataḥ śubham |
bhinnāñjanacayākāramambhodharamivotthitam ||

दक्षिणस्यामपि दिशि स्थितं श्वेतमिवापरम् ।
कैलासशिखरप्रख्यं नानाधातुविभूषितम् ॥

dakṣiṇasyāmapi diśi sthitaṃ śvetamivāparam |
kailāsaśikharaprakhyaṃ nānādhātuvibhūṣitam ||

प्राचीनवाहिनीं चैव नदीं भृशमकर्दमाम् ।
गुहायाः पूर्वतः पश्य त्रिकूटे जाह्नवीमिव ।
चन्दनैस्तिलकैस्तालैस्तमालैरतिमुक्तकैः ।
पद्मकैः सरलैश्चैव अशोकैश्चैव शोभिताम् ॥

prācīnavāhinīṃ caiva nadīṃ bhṛśamakardamām |
guhāyāḥ pūrvataḥ paśya trikūṭe jāhnavīmiva |
candanaistilakaistālaistamālairatimuktakaiḥ |
padmakaiḥ saralaiścaiva aśokaiścaiva śobhitām ||

वानीरैस्तिमिशैश्चैव वकुलैः केतकैर्धवैः ।
हिन्तालैस्तिनिशैर्नीपैर्वेत्रकैः कृतमालकैः ।
तीरजैश्शोभिता भाति नानारूपै स्ततस्ततः ।
वसनाभरणोपेता प्रमदेवाभ्यलङ्कृता ॥

vānīraistimiśaiścaiva vakulaiḥ ketakairdhavaiḥ |
hintālaistiniśairnīpairvetrakaiḥ kṛtamālakaiḥ |
tīrajaiśśobhitā bhāti nānārūpai statastataḥ |
vasanābharaṇopetā pramadevābhyalaṅkṛtā ||

शतशः पक्षिसङ्घैश्च नानानादैर्विनादिता ।
एकैकमनुरक्तैश्च चक्रवाकैरलङ्कृता ।
पुलिनैरतिरम्यैश्च हंससारससेवितैः ।
प्रहसन्तीवभात्येषा नारी सर्वविभूषिता ॥

śataśaḥ pakṣisaṅghaiśca nānānādairvināditā |
ekaikamanuraktaiśca cakravākairalaṅkṛtā |
pulinairatiramyaiśca haṃsasārasasevitaiḥ |
prahasantīvabhātyeṣā nārī sarvavibhūṣitā ||

क्वचिन्नीलोत्पलैश्छन्ना भाति रक्तोत्पलैः क्वचित् ।
क्वचिदाभाति शुक्लैश्च दिव्यैः कुमुदकुट्मलैः ॥

kvacinnīlotpalaiśchannā bhāti raktotpalaiḥ kvacit |
kvacidābhāti śuklaiśca divyaiḥ kumudakuṭmalaiḥ ||

पारिप्लवशतैर्जुष्टा बर्हिक्रौञ्चविनादिता ।
रमणीया नदी सौम्य मुनिसङ्घैर्निषेविता ॥

pāriplavaśatairjuṣṭā barhikrauñcavināditā |
ramaṇīyā nadī saumya munisaṅghairniṣevitā ||

पश्य चन्दनवृक्षाणां पङ्क्तीस्सुरचिता इव ।
ककुभानां च दृश्यन्ते मनसेवोदितास्समम् ॥

paśya candanavṛkṣāṇāṃ paṅktīssuracitā iva |
kakubhānāṃ ca dṛśyante manasevoditāssamam ||

अहो सुरमणीयोऽयं देशश्शत्रुनिषूदन ।
दृढं रंस्याव सौमित्रे साध्वत्र निवसावहै ॥

aho suramaṇīyo'yaṃ deśaśśatruniṣūdana |
dṛḍhaṃ raṃsyāva saumitre sādhvatra nivasāvahai ||

इतश्च नातिदूरे सा किष्किन्धा चित्रकानना ।
सुग्रीवस्य पुरी रम्या भविष्यति नृपात्मज ॥

itaśca nātidūre sā kiṣkindhā citrakānanā |
sugrīvasya purī ramyā bhaviṣyati nṛpātmaja ||

गीतवादित्रनिर्घोषश्श्रूयते जयतां वर ।
नर्दतां वानराणां च मृदङ्गाडम्बरै स्सह ॥

gītavāditranirghoṣaśśrūyate jayatāṃ vara |
nardatāṃ vānarāṇāṃ ca mṛdaṅgāḍambarai ssaha ||

लब्ध्वा भार्यां कपिवरः प्राप्य राज्यं सुहृद्वृतः ।
ध्रुवं नन्दति सुग्रीवस्सम्प्राप्य महतीं श्रियम् ॥

labdhvā bhāryāṃ kapivaraḥ prāpya rājyaṃ suhṛdvṛtaḥ |
dhruvaṃ nandati sugrīvassamprāpya mahatīṃ śriyam ||

इत्युक्त्वा न्यवसत्तत्र राघवस्सहलक्ष्मणः ।
बहुदृश्यदरीकुञ्जे तस्मिन्प्रस्रवणे गिरौ ॥

ityuktvā nyavasattatra rāghavassahalakṣmaṇaḥ |
bahudṛśyadarīkuñje tasminprasravaṇe girau ||

सुसुखेऽपि बहुद्रव्ये तस्मिन्हि धरणीधरे ।
वसतस्तस्य रामस्य रतिरल्पापिना भवेत् ॥

susukhe'pi bahudravye tasminhi dharaṇīdhare |
vasatastasya rāmasya ratiralpāpinā bhavet ||

हृतां हि भार्यां स्मरतः प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ।
उदयाभ्युदितं दृष्ट्वा शशाङ्कं च विशेषतः ॥

hṛtāṃ hi bhāryāṃ smarataḥ prāṇebhyo'pi garīyasīm |
udayābhyuditaṃ dṛṣṭvā śaśāṅkaṃ ca viśeṣataḥ ||

आविवेश न तं निद्रा निशासु शयनं गतम् ।
तत्समुत्थेन शोकेन बाष्पोपहतचेतसम् ॥

āviveśa na taṃ nidrā niśāsu śayanaṃ gatam |
tatsamutthena śokena bāṣpopahatacetasam ||

तं शोचमानं काकुत्स्थं नित्यं शोकपरायणम् ।
तुल्यदुःखोऽब्रवीद्भ्राता लक्ष्मणोऽनुनयन्वचः ॥

taṃ śocamānaṃ kākutsthaṃ nityaṃ śokaparāyaṇam |
tulyaduḥkho'bravīdbhrātā lakṣmaṇo'nunayanvacaḥ ||

अलं वीर व्यथां गत्वा न त्वं शोचितुमर्हसि ।
शोचतो व्यवसीदन्ति सर्वार्था विदितं हि ते ॥

alaṃ vīra vyathāṃ gatvā na tvaṃ śocitumarhasi |
śocato vyavasīdanti sarvārthā viditaṃ hi te ||

भवान्क्रियापरो लोके भवान् देवपरायणः ।
आस्तिको धर्मशीलश्च व्यवसायी च राघव ।
न ह्यव्यवसितश्शत्रुं राक्षसं तं विशेषतः ।
समर्थस्त्वं रणे हन्तुं विक्रमैर्जिह्मकारिणम् ॥

bhavānkriyāparo loke bhavān devaparāyaṇaḥ |
āstiko dharmaśīlaśca vyavasāyī ca rāghava |
na hyavyavasitaśśatruṃ rākṣasaṃ taṃ viśeṣataḥ |
samarthastvaṃ raṇe hantuṃ vikramairjihmakāriṇam ||

समुन्मूलय शोकं त्वं व्यवसायं स्थिरं कुरु ।
ततस्सपरिवारं तं निर्मूलं कुरु राक्षसम् ॥

samunmūlaya śokaṃ tvaṃ vyavasāyaṃ sthiraṃ kuru |
tatassaparivāraṃ taṃ nirmūlaṃ kuru rākṣasam ||

पृथिवीमपि काकुत्स्थ ससागरवनाचलाम् ।
परिवर्तयितुं शक्तः किमङ्गपुन रावणम् ॥

pṛthivīmapi kākutstha sasāgaravanācalām |
parivartayituṃ śaktaḥ kimaṅgapuna rāvaṇam ||

शरत्कालं प्रतीक्षस्व प्रावृट्कालोऽयमागतः ।
ततस्सराष्ट्रं सगणं रावणं त्वं वधिष्यसि ॥

śaratkālaṃ pratīkṣasva prāvṛṭkālo'yamāgataḥ |
tatassarāṣṭraṃ sagaṇaṃ rāvaṇaṃ tvaṃ vadhiṣyasi ||

अहं तु खलु ते वीर्यं प्रसुप्तं प्रतिबोधये ।
दीप्सैराहुतिभिः काले भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥

ahaṃ tu khalu te vīryaṃ prasuptaṃ pratibodhaye |
dīpsairāhutibhiḥ kāle bhasmacchannamivānalam ||

लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं प्रतिपूज्य हितं शुभम् ।
राघवस्सुहृदं स्निग्धमिदं वचनमब्रवीत् ॥

lakṣmaṇasya tu tadvākyaṃ pratipūjya hitaṃ śubham |
rāghavassuhṛdaṃ snigdhamidaṃ vacanamabravīt ||

वाच्यं यदनुरक्तेन स्निग्धेन च हितेन च ।
सत्यविक्रमयुक्तेन तदुक्तं लक्ष्मण त्वया ॥

vācyaṃ yadanuraktena snigdhena ca hitena ca |
satyavikramayuktena taduktaṃ lakṣmaṇa tvayā ||

एष शोकः परित्यक्तस्सर्वकार्यावसादकः ।
विक्रमेष्वप्रतिहतं तेजः प्रोत्साहयाम्यहम् ॥

eṣa śokaḥ parityaktassarvakāryāvasādakaḥ |
vikrameṣvapratihataṃ tejaḥ protsāhayāmyaham ||

शरत्कालं प्रतीक्षिष्ये स्थितोऽस्मि वचने तव ।
सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमनुपालयन् ॥

śaratkālaṃ pratīkṣiṣye sthito'smi vacane tava |
sugrīvasya nadīnāṃ ca prasādamanupālayan ||

उपकारेण वीरस्तु प्रतीकारेण युज्यते ।
अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः ॥

upakāreṇa vīrastu pratīkāreṇa yujyate |
akṛtajño'pratikṛto hanti sattvavatāṃ manaḥ ||

अथैव मुक्तःप्रणिधाय लक्ष्मणः कृताञ्जलिस्तत्प्रतिपूज्य भाषितम् ।
उवाच रामं स्वभिरामदर्शनं प्रदर्शयन्दर्शनमात्मनश्शुभम् ॥

athaiva muktaḥpraṇidhāya lakṣmaṇaḥ kṛtāñjalistatpratipūjya bhāṣitam |
uvāca rāmaṃ svabhirāmadarśanaṃ pradarśayandarśanamātmanaśśubham ||

यथोक्तमेतत्तव सर्वमीप्सितं नरेन्द्र कर्ता न चिराद्धरीश्वरः ।
शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान् जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः ॥

yathoktametattava sarvamīpsitaṃ narendra kartā na cirāddharīśvaraḥ |
śaratpratīkṣaḥ kṣamatāmimaṃ bhavān jalaprapātaṃ ripunigrahe dhṛtaḥ ||

नियम्य कोपं प्रतिपाल्यतां शरत् क्षमस्व मासां श्चतुरो मया सह ।
वसाचलेऽस्मिन्मृगराजसेविते संवर्धयन् शत्रुवधे समुद्यमम् ॥

niyamya kopaṃ pratipālyatāṃ śarat kṣamasva māsāṃ ścaturo mayā saha |
vasācale'sminmṛgarājasevite saṃvardhayan śatruvadhe samudyamam ||