Skip to content
Bala Kanda Sarga 64 of 77 20 shlokas Journey stop 3
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 64

The Curse on Rambha

बालकांड, सर्ग 64: रंभा को शाप

Indra sends the apsara Rambha to break his penance. Vishwamitra sees the trick and curses her to stand as stone for a thousand years, then regrets losing his temper.

इंद्र तप भंग करने अप्सरा रंभा को भेजते हैं। विश्वामित्र छल पहचानकर उसे हज़ार वर्ष पत्थर बने रहने का शाप देते हैं, फिर क्रोध करने पर पछताते हैं।

1 1.64.1

सुरकार्यमिदं रम्भे कर्तव्यं सुमहत्त्वया ।
लोभनं कौशिकस्येह काममोहसमन्वितम् ॥

surakāryamidaṃ rambhe kartavyaṃ sumahattvayā |
lobhanaṃ kauśikasyeha kāmamohasamanvitam ||

हिंदी अर्थ

हे रंभा, तुम्हें देवताओं का यह बड़ा कार्य करना है: यहाँ कौशिक को काम और मोह से भरकर लुभाओ।

English meaning

Rambha, you must do this great work for the gods: tempt Kaushika here, filling him with desire and delusion.

2 1.64.2

तथोक्ता साऽप्सरा राम सहस्राक्षेण धीमता ।
व्रीडिता प्राञ्जलिर्वाक्यं प्रत्युवाच सुरेश्वरम् ॥

tathoktā sā'psarā rāma sahasrākṣeṇa dhīmatā |
vrīḍitā prāñjalirvākyaṃ pratyuvāca sureśvaram ||

हिंदी अर्थ

हे राम, बुद्धिमान सहस्राक्ष के ऐसा कहने पर अप्सरा ने लज्जित होकर हाथ जोड़कर देवराज को उत्तर दिया:

English meaning

Told this by the wise thousand eyed one, Rama, the apsara, abashed, joined her palms and replied to the lord of the gods:

3 1.64.3

अयं सुरपते घोरो विश्वामित्रो महामुनिः ।
घोरमुत्सृजते क्रोधं मयि देव न संशयः ।
ततो हि मे भयं देव प्रासादं कर्तुमर्हसि ॥

ayaṃ surapate ghoro viśvāmitro mahāmuniḥ |
ghoramutsṛjate krodhaṃ mayi deva na saṃśayaḥ |
tato hi me bhayaṃ deva prāsādaṃ kartumarhasi ||

हिंदी अर्थ

हे सुरपति, ये महामुनि विश्वामित्र भयंकर हैं। वे निश्चय ही मुझ पर भयानक क्रोध करेंगे। इसलिए हे देव, मुझे डर है; मुझ पर कृपा कीजिए।

English meaning

Lord of the gods, this great sage Vishvamitra is terrible. He will surely unleash fearsome anger on me. So I am afraid, lord; please be kind to me.

4 1.64.4

एवमुक्तस्तया राम रम्भया भीतया तदा ।
तामुवाच सहस्राक्षो वेपमानां कृताञ्जलिम् ॥

evamuktastayā rāma rambhayā bhītayā tadā |
tāmuvāca sahasrākṣo vepamānāṃ kṛtāñjalim ||

हिंदी अर्थ

हे राम, डरी हुई रंभा के ऐसा कहने पर सहस्राक्ष ने काँपती, हाथ जोड़े खड़ी उससे कहा:

English meaning

When the frightened Rambha said this, Rama, the thousand eyed one spoke to her as she trembled with folded hands:

5-6 1.64.5-6

माभैषी रम्भे भद्रं ते कुरुष्व मम शासनम् ।
कोकिलो हृदयग्राही माधवे रुचिरद्रुमे ।
अहं कन्दर्पसहित स्स्थास्यामि तव पार्श्वतः ॥

mābhaiṣī rambhe bhadraṃ te kuruṣva mama śāsanam |
kokilo hṛdayagrāhī mādhave ruciradrume |
ahaṃ kandarpasahita ssthāsyāmi tava pārśvataḥ ||

हिंदी अर्थ

हे रंभा, डरो मत, तुम्हारा कल्याण हो; मेरी आज्ञा मानो। वसंत ऋतु में सुंदर वृक्षों के बीच मैं हृदय को हरने वाली कोयल बनकर कामदेव के साथ तुम्हारे पास रहूँगा।

English meaning

Do not fear, Rambha, bless you; do as I command. In spring, among lovely trees, I shall stand beside you as a cuckoo that captures the heart, together with Kandarpa.

7 1.64.7

त्वं हि रूपं बहुगुणं कृत्वा परमभास्वरम् ।
तमृषिं कौशिकं रम्भे भेदयस्व तपस्विनम् ॥

tvaṃ hi rūpaṃ bahuguṇaṃ kṛtvā paramabhāsvaram |
tamṛṣiṃ kauśikaṃ rambhe bhedayasva tapasvinam ||

हिंदी अर्थ

हे रंभा, तुम अनेक गुणों वाला अत्यंत तेजस्वी रूप धारण करके तपस्वी ऋषि कौशिक का तप भंग करो।

English meaning

Take on a most radiant form of many charms, Rambha, and break the penance of the ascetic sage Kaushika.

8 1.64.8

सा श्रुत्वा वचनं तस्य कृत्वा रूपमनुत्तमम् ।
लोभयामास ललिता विश्वामित्रं शुचिस्मिता ॥

sā śrutvā vacanaṃ tasya kṛtvā rūpamanuttamam |
lobhayāmāsa lalitā viśvāmitraṃ śucismitā ||

हिंदी अर्थ

उनके वचन सुनकर उसने अनुपम रूप धारण किया और मधुर मुस्कान वाली उस ललित अप्सरा ने विश्वामित्र को लुभाया।

English meaning

Hearing his words, she took on a peerless form and, graceful and smiling sweetly, tempted Vishvamitra.

9 1.64.9

कोकिलस्य च शुश्राव वल्गु व्याहरतः स्वनम् ।
सम्प्रहृष्टेन मनसा तत एनामुदैक्षत ॥

kokilasya ca śuśrāva valgu vyāharataḥ svanam |
samprahṛṣṭena manasā tata enāmudaikṣata ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने कोयल की मधुर कूक सुनी, और प्रसन्न मन से उसकी ओर देखा।

English meaning

He heard the sweet song of the cuckoo, and with a glad heart he looked at her.

10 1.64.10

अथ तस्य च शब्देन गीतेनाप्रतिमेन च ।
दर्शनेन च रम्भाया मुनिस्सन्देहमागतः ॥

atha tasya ca śabdena gītenāpratimena ca |
darśanena ca rambhāyā munissandehamāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर उस स्वर से, उसके अनुपम गीत से और रंभा को देखकर मुनि को संदेह हुआ।

English meaning

Then, by that sound, by her matchless song, and by the sight of Rambha, the sage became suspicious.

11 1.64.11

सहस्राक्षस्य तत्कर्म विज्ञाय मुनिपुङ्गवः ।
रम्भां क्रोधसमाविष्ट श्शशाप कुशिकात्मजः ॥

sahasrākṣasya tatkarma vijñāya munipuṅgavaḥ |
rambhāṃ krodhasamāviṣṭa śśaśāpa kuśikātmajaḥ ||

हिंदी अर्थ

इसे सहस्राक्ष का काम जानकर कुशिकपुत्र मुनिश्रेष्ठ ने क्रोध से भरकर रंभा को शाप दिया:

English meaning

Recognising this as the work of the thousand eyed one, the best of sages, son of Kushika, filled with anger, cursed Rambha:

12 1.64.12

यन्मां लोभयसे रम्भे कामक्रोधजयैषिणम् ।
दशवर्षसहस्राणि शैली स्थास्यसि दुर्भगे ॥

yanmāṃ lobhayase rambhe kāmakrodhajayaiṣiṇam |
daśavarṣasahasrāṇi śailī sthāsyasi durbhage ||

हिंदी अर्थ

हे रंभा, क्योंकि तुम मुझे लुभाती हो जब मैं काम और क्रोध को जीतना चाहता हूँ, हे अभागी, तुम दस हजार वर्ष तक शिला बनकर रहोगी।

English meaning

Rambha, since you tempt me when I seek to conquer desire and anger, ill fated one, you shall stand as a rock for ten thousand years.

13 1.64.13

ब्राह्मण स्सुमहातेजा स्तपोबलसमन्वितः ।
उद्धरिष्यति रम्भे त्वां मत्क्रोधकलुषीकृताम् ॥

brāhmaṇa ssumahātejā stapobalasamanvitaḥ |
uddhariṣyati rambhe tvāṃ matkrodhakaluṣīkṛtām ||

हिंदी अर्थ

हे रंभा, तपोबल से युक्त एक महातेजस्वी ब्राह्मण मेरे क्रोध से कलुषित तुम्हारा उद्धार करेगा।

English meaning

Rambha, a radiant brahmin with the power of penance will release you, stained as you are by my anger.

14 1.64.14

एवमुक्त्वा महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ।
अशक्नुवन् धारयितुं क्रोधं सन्तापमागतः ॥

evamuktvā mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ |
aśaknuvan dhārayituṃ krodhaṃ santāpamāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

यह कहकर महातेजस्वी महामुनि विश्वामित्र अपना क्रोध न रोक पाने के कारण पश्चाताप से भर गए।

English meaning

Having said this, the radiant great sage Vishvamitra, unable to restrain his anger, was filled with remorse.

15 1.64.15

तस्य शापेन महता रम्भा शैली तदाऽभवत् ।
वचश्शृत्वा च कन्दर्पो महर्षेस्स च निर्गतः ॥

tasya śāpena mahatā rambhā śailī tadā'bhavat |
vacaśśṛtvā ca kandarpo maharṣessa ca nirgataḥ ||

हिंदी अर्थ

उनके महान शाप से रंभा शिला बन गई, और महर्षि के वचन सुनकर कामदेव भी चला गया।

English meaning

By his great curse Rambha became a rock, and Kandarpa, hearing the great sage's words, went away.

16 1.64.16

कोपेन स महातेजास्तपोऽपहरणे कृते ।
इन्द्रियैरजितै राम न लेभे शान्तिमात्मनः ॥

kopena sa mahātejāstapo'paharaṇe kṛte |
indriyairajitai rāma na lebhe śāntimātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे राम, इंद्रियों के न जीते जाने और क्रोध से तप के नष्ट हो जाने के कारण उस तेजस्वी को भीतर शांति नहीं मिली।

English meaning

Because his senses were unconquered and his penance had been stolen through anger, Rama, the radiant one found no peace within.

17 1.64.17

बभूवास्य मनश्चिन्ता तपोऽपहरणे कृते ।
नैव क्रोधं गमिष्यामि न च वक्ष्ये कथञ्चन ॥

babhūvāsya manaścintā tapo'paharaṇe kṛte |
naiva krodhaṃ gamiṣyāmi na ca vakṣye kathañcana ||

हिंदी अर्थ

तप के नष्ट होने पर उनके मन में संकल्प हुआ: मैं कभी क्रोध नहीं करूँगा और कुछ भी नहीं बोलूँगा।

English meaning

With his penance stolen, his mind resolved: I will never give way to anger and will not speak at all.

18 1.64.18

अथवा नोच्छवसिष्यामि संवत्सरशतान्यपि ।
अहं विशोषयिष्यामि ह्यात्मानं विजितेन्द्रियः ॥

athavā nocchavasiṣyāmi saṃvatsaraśatānyapi |
ahaṃ viśoṣayiṣyāmi hyātmānaṃ vijitendriyaḥ ||

हिंदी अर्थ

बल्कि मैं सैकड़ों वर्ष साँस भी नहीं लूँगा। इंद्रियों को जीतकर मैं अपने शरीर को सुखा दूँगा।

English meaning

Or rather, I will not breathe even for hundreds of years. Master of my senses, I will dry up my body.

19 1.64.19

तावद्यावद्धि मे प्राप्तं ब्राह्मण्यं तपसाऽऽर्जितम् ।
अनुच्छवसन्नभुञ्जान स्तिष्ठेयं शाश्वतीस्समाः ।
न हि मे तप्यमानस्य क्षयं यास्यन्ति मूर्तयः ॥

tāvadyāvaddhi me prāptaṃ brāhmaṇyaṃ tapasā''rjitam |
anucchavasannabhuñjāna stiṣṭheyaṃ śāśvatīssamāḥ |
na hi me tapyamānasya kṣayaṃ yāsyanti mūrtayaḥ ||

हिंदी अर्थ

जब तक तप से अर्जित ब्राह्मणत्व न मिले, तब तक मैं अनंत वर्षों तक बिना साँस लिए और बिना खाए खड़ा रहूँगा। तप करते हुए मेरा शरीर नष्ट नहीं होगा।

English meaning

Until I gain brahminhood earned by penance, I will stand for endless years without breathing and without eating. As I practise penance, my body will not perish.

20 1.64.20

एवं वर्षसहस्रस्य दीक्षां स मुनिपुङ्गवः ।
चकाराप्रतिमां लोके प्रतिज्ञां रघुनन्दन ॥

evaṃ varṣasahasrasya dīkṣāṃ sa munipuṅgavaḥ |
cakārāpratimāṃ loke pratijñāṃ raghunandana ||

हिंदी अर्थ

हे रघुनंदन, इस प्रकार मुनिश्रेष्ठ ने एक हजार वर्ष का व्रत लिया, ऐसी प्रतिज्ञा जिसकी संसार में कोई तुलना नहीं।

English meaning

So the best of sages took a vow for a thousand years, joy of the Raghus, a vow unequalled in the world.

Next sarga · Bala Kanda 65Vishwamitra Becomes a BrahmarshiHolding his breath for a thousand years without anger, Vishwamitra wins Brahma's blessing as a brahmarshi, and at last Vasishtha himself greets him so. Shatananda ends…

Characters in this sarga

All characters