Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 105 of 119 46 shlokas Journey stop 7
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 105

On Life and Change

अयोध्याकांड, सर्ग 105: जीवन और परिवर्तन पर

Rama comforts Bharata with reflections on how all things that rise must fall and all meetings end in parting.

राम भरत को सांत्वना देते हैं कि जो उठता है वह गिरता है और हर मिलन का अंत वियोग में होता है।

1 2.105.1

ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तै स्सुहृद्गणैः ।
शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत ॥

tataḥ puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ tai ssuhṛdgaṇaiḥ |
śocatāmeva rajanī duḥkhena vyatyavartata ||

हिंदी अर्थ

तब मित्रों से घिरे उन पुरुषसिंहों की वह रात शोक करते हुए दुःख में बीती।

English meaning

Then the night passed in sorrow for those lions among men, surrounded by their friends, as they grieved.

2 2.105.2

रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः ।
मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन् ॥

rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaraste suhṛdvṛtāḥ |
mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmamupāgaman ||

हिंदी अर्थ

रात बीतकर सुंदर प्रभात होने पर मित्रों से घिरे भाई मंदाकिनी में हवन और जप करके राम के पास आए।

English meaning

When the night had brightened into dawn, the brothers, surrounded by friends, made their offerings and prayers at the Mandakini and came to Rama.

3 2.105.3

तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत् ।
भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत् ॥

tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaścitkiñcidabravīt |
bharatastu suhṛnmadhye rāmaṃ vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

वे चुपचाप बैठे रहे, किसी ने कुछ नहीं कहा। तब मित्रों के बीच भरत ने राम से कहा:

English meaning

They sat in silence and no one said anything. Then Bharata, in the midst of his friends, spoke to Rama:

4 2.105.4

सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।
तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥

sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama |
taddadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam ||

हिंदी अर्थ

'मेरी माता को संतुष्ट कर दिया गया है और यह राज्य मुझे दिया गया है। मैं इसे आपको ही देता हूँ; आप निष्कंटक राज्य का भोग कीजिए।'

English meaning

'My mother has been placated and this kingdom has been given to me. I now give it to you; enjoy the kingdom free of thorns.'

5 2.105.5

महतेवाम्बुवेगेन भिन्नस्सेतुर्जलागमे ।
दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत् ॥

mahatevāmbuvegena bhinnasseturjalāgame |
durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍamidaṃ mahat ||

हिंदी अर्थ

'वर्षा ऋतु में जल के तेज़ प्रवाह से टूटे बाँध की तरह, यह विशाल राज्य आपके सिवा किसी और से सँभालना कठिन है।'

English meaning

'Like a dam burst by a great torrent in the rainy season, this vast kingdom is hard for anyone but you to hold together.'

6 2.105.6

गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः ।
अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते ॥

gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatriṇaḥ |
anugantuṃ na śaktirme gatiṃ tava mahīpate ||

हिंदी अर्थ

'पृथ्वीपति, जैसे गधा घोड़े की और अन्य पक्षी गरुड़ की चाल नहीं पा सकते, वैसे ही मुझमें आपके मार्ग पर चलने की शक्ति नहीं है।'

English meaning

'Lord of the earth, as a donkey cannot keep pace with a horse, or other birds with Garuda, I have no power to follow your course.'

7 2.105.7

सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते ।
राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति ॥

sujīvaṃ nityaśastasya yaḥ parairupajīvyate |
rāma tena tu durjīvaṃ yaḥ parānupajīvati ||

हिंदी अर्थ

'राम, जिस पर दूसरे सदा आश्रित रहते हैं उसका जीवन सुखी होता है; पर जो दूसरों पर आश्रित रहता है उसका जीवन कठिन होता है।'

English meaning

'Rama, he lives well on whom others always depend; but he lives poorly who depends on others.'

8-10 2.105.8-10

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः ।
ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः ।
स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् ।
स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः ।
एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि ।
यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि ॥

yathā tu ropito vṛkṣaḥ puruṣeṇa vivardhitaḥ |
hrasvakeṇa durāroho rūḍhaskandho mahādrumaḥ |
sa yadā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet |
sa tāṃ nānubhavetprītiṃ yasya hetoḥ praropitaḥ |
eṣopamā mahābāho tamarthaṃ vettu marhasi |
yadi tvamasmānvṛṣabho bhartā bhṛtyānna śādhi hi ||

हिंदी अर्थ

'जैसे किसी मनुष्य द्वारा लगाया और बढ़ाया गया वृक्ष मोटे तने वाला ऐसा विशाल पेड़ बन जाए जिस पर छोटा मनुष्य चढ़ न सके, और फिर फूलने पर भी फल न दे, तो जिसने उसे लगाया वह उस आनंद को नहीं पाता जिसके लिए लगाया था; महाबाहु, यही उपमा है, आप इसका अर्थ समझिए, यदि आप हमारे स्वामी और नायक होकर हम सेवकों पर शासन न करें।'

English meaning

'As a tree planted and raised by a man grows into a great tree with a thick trunk that a short man cannot climb, yet if it blossoms but bears no fruit, the one who planted it gets none of the joy he planted it for; mighty-armed one, this is the comparison, and you should grasp its meaning, if you, our lord and leader, do not rule us, your servants.'

11 2.105.11

श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्य्राश्च सर्वशः ।
प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थित मरिन्दमम् ॥

śreṇayastvāṃ mahārāja paśyantvagyrāśca sarvaśaḥ |
pratapantamivādityaṃ rājye sthita marindamam ||

हिंदी अर्थ

'महाराज, सब श्रेणियाँ और प्रमुख लोग आप शत्रुदमन को तपते सूर्य की तरह राज्य पर प्रतिष्ठित देखें।'

English meaning

'Great king, let the guilds and all the leading men see you, tamer of foes, established in the kingdom, blazing like the sun.'

12 2.105.12

तवानुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः ।
अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥

tavānuyāne kākutstha mattā nardantu kuñjarāḥ |
antaḥpuragatā nāryo nandantu susamāhitāḥ ||

हिंदी अर्थ

'काकुत्स्थ, आपके पीछे चलते मतवाले हाथी चिंघाड़ें और अंतःपुर की स्त्रियाँ शांत मन से आनंदित हों।'

English meaning

'Kakutstha, let elephants in rut trumpet as they follow you, and let the women of the inner palace rejoice with calm hearts.'

13 2.105.13

तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः ।
भरतस्य वच श्श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः ॥

tasya sādhvityamanyanta nāgarā vividhā janāḥ |
bharatasya vaca śśrutvā rāmaṃ pratyanuyācataḥ ||

हिंदी अर्थ

राम से अनुनय करते भरत के वचन सुनकर वहाँ उपस्थित नगर के विविध लोगों ने उन्हें 'साधु' माना।

English meaning

Hearing Bharata's words as he pleaded with Rama, the various townspeople there thought, 'Well said.'

14 2.105.14

तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् ।
रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान् ॥

tamevaṃ duḥkhitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam |
rāmaḥ kṛtātmā bharataṃ samāśvāsayadātmavān ||

हिंदी अर्थ

यशस्वी भरत को इस प्रकार दुःखी होकर विलाप करते देखकर आत्मसंयमी, धीर राम ने उन्हें सांत्वना दी:

English meaning

Seeing the illustrious Bharata grieving and lamenting thus, Rama, self-possessed and composed, comforted him:

15 2.105.15

नाऽत्मनः कामकारोऽस्ति पुरुषोऽयमनीश्वरः ।
इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति ॥

nā'tmanaḥ kāmakāro'sti puruṣo'yamanīśvaraḥ |
itaścetarataścainaṃ kṛtāntaḥ parikarṣati ||

हिंदी अर्थ

'मनुष्य अपनी इच्छा से कुछ नहीं कर सकता; वह स्वतंत्र नहीं है। काल उसे इधर-उधर खींचता रहता है।'

English meaning

'A man cannot do as he pleases; he is not his own master. Fate drags him this way and that.'

16 2.105.16

सर्वे क्षयान्ताः निचयाः पतनान्ता समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥

sarve kṣayāntāḥ nicayāḥ patanāntā samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam ||

हिंदी अर्थ

'सब संग्रहों का अंत क्षय में, सब उन्नतियों का अंत पतन में, सब संयोगों का अंत वियोग में और जीवन का अंत मृत्यु में होता है।'

English meaning

'All accumulations end in loss, all rising ends in falling, all unions end in parting, and life ends in death.'

17 2.105.17

यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् ।
एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् ॥

yathā phalānāṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam |
evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇādbhayam ||

हिंदी अर्थ

'जैसे पके फलों को गिरने के सिवा कोई भय नहीं होता, वैसे ही जन्मे हुए मनुष्य को मृत्यु के सिवा कोई भय नहीं।'

English meaning

'As ripe fruit has no fear but of falling, so a man once born has no fear but of death.'

18 2.105.18

यथाऽगारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वाऽवसीदति ।
तथैव सीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः ॥

yathā'gāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvā'vasīdati |
tathaiva sīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṃ gatāḥ ||

हिंदी अर्थ

'जैसे मज़बूत खंभों वाला घर पुराना होकर गिर जाता है, वैसे ही बुढ़ापे और मृत्यु के वश में होकर मनुष्य नष्ट हो जाते हैं।'

English meaning

'As a house with strong pillars grows old and collapses, so men sink down, overcome by old age and death.'

19 2.105.19

अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्तते ।
यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम् ॥

atyeti rajanī yā tu sā na pratinivartate |
yātyeva yamunā pūrṇā samudramudakākulam ||

हिंदी अर्थ

'जो रात बीत जाती है वह लौटकर नहीं आती, जैसे भरी हुई यमुना जल से भरे समुद्र की ओर बहती ही जाती है।'

English meaning

'The night that passes never returns, just as the full Yamuna flows on into the ocean, crowded with waters.'

20 2.105.20

अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह ।
अायूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः ॥

ahorātrāṇi gacchanti sarveṣāṃ prāṇināmiha |
aāyūṃṣi kṣapayantyāśu grīṣme jalamivāṃśavaḥ ||

हिंदी अर्थ

'यहाँ सब प्राणियों के दिन-रात बीतते जाते हैं और जैसे ग्रीष्म में सूर्य की किरणें जल सुखा देती हैं, वैसे ही वे शीघ्र आयु को क्षीण करते हैं।'

English meaning

'Days and nights pass for all living beings here, swiftly wearing away their lives as the sun's rays dry up water in summer.'

21 2.105.21

आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि ।
आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥

ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi |
āyuste hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca ||

हिंदी अर्थ

'अपने लिए शोक करो, दूसरे के लिए क्यों शोक करते हो? तुम ठहरो या चलो, तुम्हारी आयु घटती ही जा रही है।'

English meaning

'Grieve for yourself; why grieve for another? Your own life is ebbing away, whether you stay or go.'

22 2.105.22

सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति ।
गत्वासुदीर्घमध्वानं सहमृत्युर्निवर्तते ॥

sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati |
gatvāsudīrghamadhvānaṃ sahamṛtyurnivartate ||

हिंदी अर्थ

'मृत्यु साथ चलती है, साथ बैठती है, और बहुत लंबा रास्ता तय करके भी साथ ही लौटती है।'

English meaning

'Death walks with us, death sits with us, and having gone a very long way, death returns with us.'

23 2.105.23

गात्रेषु वलयः प्राप्ता श्श्वेताश्चैव शिरोरुहाः ।
जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥

gātreṣu valayaḥ prāptā śśvetāścaiva śiroruhāḥ |
jarayā puruṣo jīrṇaḥ kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet ||

हिंदी अर्थ

'अंगों पर झुर्रियाँ पड़ जाती हैं और बाल सफ़ेद हो जाते हैं; बुढ़ापे से जर्जर मनुष्य क्या करके फिर से सामर्थ्य पा सकता है?'

English meaning

'Wrinkles come upon the limbs and the hair turns white; worn out by age, what can a man do to regain his strength?'

24 2.105.24

नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमितेऽहनि ।
आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥

nandantyudita āditye nandantyastamite'hani |
ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam ||

हिंदी अर्थ

'लोग सूर्य उगने पर प्रसन्न होते हैं और दिन ढलने पर भी प्रसन्न होते हैं, पर अपने जीवन के क्षय को नहीं समझते।'

English meaning

'People rejoice when the sun rises and rejoice when the day ends, yet they do not notice their own lives wasting away.'

25 2.105.25

हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम् ।
ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसङ्क्षयः ॥

hṛṣyantyṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navamihāgatam |
ṛtūnāṃ parivartena prāṇināṃ prāṇasaṅkṣayaḥ ||

हिंदी अर्थ

'नई-नई ऋतुओं का आरंभ देखकर लोग हर्षित होते हैं, पर ऋतुओं के बदलने के साथ प्राणियों के प्राण क्षीण होते जाते हैं।'

English meaning

'They rejoice to see the start of each new season arriving, but with the turning of the seasons the lives of beings are used up.'

26-27 2.105.26-27

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे ।
समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन ।
एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च ।
समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः ॥

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |
sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kañcana |
evaṃ bhāryāścaputrāśca jñātayaśca dhanāni ca |
sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ ||

हिंदी अर्थ

'जैसे महासागर में दो लकड़ियाँ आपस में मिल जाती हैं और कुछ समय बाद फिर अलग हो जाती हैं, वैसे ही पत्नी, पुत्र, बंधु और धन मिलकर फिर बिछुड़ जाते हैं; उनका वियोग निश्चित है।'

English meaning

'As two pieces of wood may meet on the great ocean and, having met, drift apart after a time, so wives, sons, kinsmen and wealth come together and then part; their separation is certain.'

28 2.105.28

नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समभिवर्तते ।
तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्या स्त्यनुशोचतः ॥

nātra kaścidyathābhāvaṃ prāṇī samabhivartate |
tena tasminna sāmarthyaṃ pretasyā styanuśocataḥ ||

हिंदी अर्थ

'यहाँ कोई प्राणी नियति का उल्लंघन नहीं कर सकता; इसलिए मृत के लिए शोक करने वाले में मृत्यु को रोकने की सामर्थ्य नहीं होती।'

English meaning

'No living being here can escape what is destined; so one who grieves for the dead has no power over death.'

29-30 2.105.29-30

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः ।
अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवता मिति ।
एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः ।
तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥

yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyātkaścitpathi sthitaḥ |
ahamapyāgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatā miti |
evaṃ pūrvairgato mārgaḥ pitṛpaitāmaho dhruvaḥ |
tamāpannaḥ kathaṃ śocedyasya nāsti vyatikramaḥ ||

हिंदी अर्थ

'जैसे मार्ग में खड़ा कोई व्यक्ति जाते हुए कारवाँ से कहे, "मैं भी आपके पीछे आऊँगा," वैसे ही यह पिता-पितामहों द्वारा चला गया निश्चित मार्ग है; जिससे बचा नहीं जा सकता, उस पर चल पड़ा व्यक्ति शोक क्यों करे?'

English meaning

'As a man standing by the road might say to a passing caravan, "I too will follow behind you," so is the sure path trodden by our fathers and forefathers; why should one who has set out on it, from which there is no turning aside, grieve?'

31 2.105.31

वयसः पतमानस्य स्रोतसो वाऽनिवर्तिनः ।
आत्मा सुखे नियोक्तव्यस्सुखभाजः प्रजाः स्मृताः ॥

vayasaḥ patamānasya srotaso vā'nivartinaḥ |
ātmā sukhe niyoktavyassukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ ||

हिंदी अर्थ

'न लौटने वाली धारा की तरह आयु बीत रही है, इसलिए आत्मा को सुख में लगाना चाहिए, क्योंकि प्रजा को सुख का भागी कहा गया है।'

English meaning

'As youth passes like a stream that never returns, one should devote oneself to happiness, for beings are meant to share in happiness.'

32 2.105.32

धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः ॥

dharmātmā sa śubhaiḥ kṛtsnaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |
svargaṃ daśarathaḥ prāptaḥ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ ||

हिंदी अर्थ

'हमारे धर्मात्मा पिता पृथ्वीपति दशरथ पर्याप्त दक्षिणा वाले सब शुभ यज्ञों के द्वारा स्वर्ग पहुँचे हैं।'

English meaning

'Our righteous father Dasharatha, lord of the earth, reached heaven through all his auspicious sacrifices with ample gifts.'

33 2.105.33

भृत्यानां भरणात्सम्यक्प्रजानां परिपालनात् ।
अर्थादानाच्च धर्मेण पिता न स्त्रिदिवंगतः ॥

bhṛtyānāṃ bharaṇātsamyakprajānāṃ paripālanāt |
arthādānācca dharmeṇa pitā na stridivaṃgataḥ ||

हिंदी अर्थ

'आश्रितों का भली-भाँति भरण करके, प्रजा का पालन करके और धर्म से ही धन लेकर हमारे पिता स्वर्ग गए हैं।'

English meaning

'By supporting his dependants well, protecting his subjects and taking wealth only by dharma, our father has gone to heaven.'

34 2.105.34

कर्मभि स्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः ॥

karmabhi stu śubhairiṣṭaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |
svargaṃ daśarathaḥ prāptaḥ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ ||

हिंदी अर्थ

'शुभ और प्रिय कर्मों तथा पर्याप्त दक्षिणा वाले यज्ञों से हमारे पिता पृथ्वीपति दशरथ स्वर्ग पहुँचे।'

English meaning

'Through auspicious, cherished deeds and sacrifices with ample gifts, our father Dasharatha, lord of the earth, reached heaven.'

35 2.105.35

इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगां श्चावाप्य पुष्कलान् ।
उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः ॥

iṣṭvā bahuvidhairyajñairbhogāṃ ścāvāpya puṣkalān |
uttamaṃ cāyurāsādya svargataḥ pṛthivīpatiḥ ||

हिंदी अर्थ

'अनेक प्रकार के यज्ञ करके, भरपूर भोग पाकर और उत्तम आयु प्राप्त करके पृथ्वीपति स्वर्ग गए हैं।'

English meaning

'Having performed sacrifices of many kinds, enjoyed abundant pleasures and attained a long life, the lord of the earth has gone to heaven.'

36 2.105.36

आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः ।
स न शोच्यः पिता तात स्वर्गत स्सत्कृत स्सताम् ॥

āyuruttamamāsādya bhogānapi ca rāghavaḥ |
sa na śocyaḥ pitā tāta svargata ssatkṛta ssatām ||

हिंदी अर्थ

'तात, उत्तम आयु और भोग पाकर स्वर्ग गए, सज्जनों द्वारा सम्मानित हमारे पिता राघव शोक करने योग्य नहीं हैं।'

English meaning

'Dear one, our father Raghava, who attained a long life and its pleasures and is honoured by the good, has gone to heaven and is not to be mourned.'

37 2.105.37

स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः ।
दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥

sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi naḥ |
daivīmṛddhimanuprāpto brahmalokavihāriṇīm ||

हिंदी अर्थ

'हमारे पिता जर्जर मानव शरीर को छोड़कर ब्रह्मलोक में विचरने वाली दिव्य समृद्धि को प्राप्त हुए हैं।'

English meaning

'Casting off his worn-out human body, our father has attained divine splendour and roams in the world of Brahma.'

38 2.105.38

तं तु नैवंविधः कश्चित्प्राज्ञ श्शोचितुमर्हति ।
तत्विधो मद्विधश्चापि श्रुतवान्बुद्धिमत्तरः ॥

taṃ tu naivaṃvidhaḥ kaścitprājña śśocitumarhati |
tatvidho madvidhaścāpi śrutavānbuddhimattaraḥ ||

हिंदी अर्थ

'तुम्हारे जैसे या मेरे जैसे किसी बुद्धिमान, विद्वान व्यक्ति को उनके लिए इस प्रकार शोक नहीं करना चाहिए।'

English meaning

'No wise man like you, learned and highly intelligent, nor one like me, should grieve for him so.'

39 2.105.39

एते बहुविधा शोका विलापरुदिते तथा ।
वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥

ete bahuvidhā śokā vilāparudite tathā |
varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā ||

हिंदी अर्थ

'धीर और बुद्धिमान व्यक्ति को सब परिस्थितियों में ये अनेक प्रकार के शोक, विलाप और रुदन त्याग देने चाहिए।'

English meaning

'These many kinds of grief, lament and weeping should be avoided by a steady, wise man in every circumstance.'

40 2.105.40

स स्वस्थो भव मा शोचेर्यात्वा चावसतां पुरीम् ।
तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदतां वर ॥

sa svastho bhava mā śoceryātvā cāvasatāṃ purīm |
tathā pitrā niyukto'si vaśinā vadatāṃ vara ||

हिंदी अर्थ

'इसलिए स्वस्थ हो जाओ, शोक मत करो; जाकर नगरी में रहो, जैसा हमारे संयमी पिता ने तुम्हें आदेश दिया है, वक्ताओं में श्रेष्ठ।'

English meaning

'So be steady, do not grieve; go back and live in the city, as our self-controlled father commanded you, best of speakers.'

41 2.105.41

यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा ।
तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम् ॥

yatrāhamapi tenaiva niyuktaḥ puṇyakarmaṇā |
tatraivāhaṃ kariṣyāmi piturāryasya śāsanam ||

हिंदी अर्थ

'और जहाँ उन पुण्यकर्मा पिता ने मुझे नियुक्त किया है, वहीं रहकर मैं अपने आर्य पिता की आज्ञा का पालन करूँगा।'

English meaning

'And where that father of pure deeds has appointed me, there I will carry out the command of our noble father.'

42 2.105.42

न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्य मरिन्दम ।
स त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धु स नः पिता ॥

na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyya marindama |
sa tvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhu sa naḥ pitā ||

हिंदी अर्थ

'शत्रुदमन, उनकी आज्ञा त्यागना मेरे लिए उचित नहीं; तुम्हें भी सदा उसका आदर करना चाहिए, क्योंकि वे हमारे बंधु और पिता हैं।'

English meaning

'Tamer of foes, it would not be right for me to abandon his command; you too must always honour it, for he is our kinsman and our father.'

43 2.105.43

तद्वचः पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिणः ।
कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव ॥

tadvacaḥ piturevāhaṃ sammataṃ dharmacāriṇaḥ |
karmaṇā pālayiṣyāmi vanavāsena rāghava ||

हिंदी अर्थ

'राघव, मैं धर्मात्मा पिता के उस सर्वसम्मत वचन का पालन कर्म से, वनवास करके करूँगा।'

English meaning

'Raghava, I will keep that word of our righteous father, approved by all, in deed, by living in the forest.'

44 2.105.44

धार्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्तिना ।
भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता ॥

dhārmikeṇānṛśaṃsena nareṇa guruvartinā |
bhavitavyaṃ naravyāghra paralokaṃ jigīṣatā ||

हिंदी अर्थ

'पुरुषसिंह, परलोक को जीतना चाहने वाले मनुष्य को धर्मात्मा, क्रूरता-रहित और गुरुजनों का आज्ञाकारी होना चाहिए।'

English meaning

'Tiger among men, one who wishes to win the next world must be righteous, free from cruelty and obedient to his elders.'

45 2.105.45

आत्मानमनुतिष्ठत्वं स्वभावेन नरर्षभ ।
निशाम्यतु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः ॥

ātmānamanutiṣṭhatvaṃ svabhāvena nararṣabha |
niśāmyatu śubhaṃ vṛttaṃ piturdaśarathasya naḥ ||

हिंदी अर्थ

'नरश्रेष्ठ, अपने स्वभाव के अनुसार आचरण करो और हमारे पिता दशरथ के शुभ आचरण पर विचार करो।'

English meaning

'Bull among men, follow your own good nature, and reflect on the noble conduct of our father Dasharatha.'

46 2.105.46

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेश प्रतिपालनार्थम् ।
यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम रामः ॥

ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā piturnideśa pratipālanārtham |
yavīyasaṃ bhrātaramarthavacca prabhurmuhūrtādvirarāma rāmaḥ ||

हिंदी अर्थ

पिता की आज्ञा का पालन करने के लिए छोटे भाई से ये सार्थक वचन कहकर महात्मा प्रभु राम कुछ क्षण के लिए मौन हो गए।

English meaning

Having spoken these meaningful words to his younger brother for the sake of upholding his father's command, the great-souled lord Rama fell silent for a while.

Next sarga · Ayodhya Kanda 106Bharata's Many PleasBharata argues in every way he can, and the priests and mothers praise him, but Rama remains firm.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story