Skip to content
Aranya Kanda Sarga 66 of 75 20 shlokas
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 66

Bear Your Sorrow

अरण्यकांड, सर्ग 66: शोक सहन करो

Lakshmana reminds Rama that great souls bear misfortune with patience and appeals to his wisdom.

लक्ष्मण याद दिलाते हैं कि महापुरुष धैर्य से विपत्ति सहते हैं और राम के विवेक को जगाते हैं।

1-2 3.66.1-2

तं तथा शोकसन्तप्तं विलपन्तमनाथवत् ।
मोहेन महताविष्टं परिद्यूनमचेतनम् ।
ततस्सौमित्रिराश्वास्य मुहूर्तादिव लक्ष्मणः ।
रामं सम्बोधयामास चरणौ चाभिपीडयन् ॥

taṃ tathā śokasantaptaṃ vilapantamanāthavat |
mohena mahatāviṣṭaṃ paridyūnamacetanam |
tatassaumitrirāśvāsya muhūrtādiva lakṣmaṇaḥ |
rāmaṃ sambodhayāmāsa caraṇau cābhipīḍayan ||

हिंदी अर्थ

जब शोक से संतप्त राम अनाथ की तरह विलाप कर रहे थे, महान मोह से भरे, अत्यंत दुखी और अचेत थे, तब सुमित्रानंदन लक्ष्मण ने थोड़ी देर बाद उन्हें सांत्वना दी और उनके चरण दबाते हुए कहा:

English meaning

As Rama, burning with grief, lamented like one without a protector, overcome by great bewilderment, utterly wretched and senseless, Lakshmana, son of Sumitra, after a moment comforted him and, pressing his feet, addressed him:

3 3.66.3

महता तपसा राम महता चापि कर्मणा ।
राज्ञा दशरथेनासि लब्धोऽमृतमिवामरैः ॥

mahatā tapasā rāma mahatā cāpi karmaṇā |
rājñā daśarathenāsi labdho'mṛtamivāmaraiḥ ||

हिंदी अर्थ

हे राम, राजा दशरथ ने बड़ी तपस्या और बड़े कर्मों से आपको वैसे ही पाया जैसे देवताओं ने अमृत पाया।

English meaning

Rama, it was through great austerity and great deeds that King Dasharatha gained you, as the immortals gained the nectar.

4 3.66.4

तव चैव गुणैर्बद्धस्त्वद्वियोगान्महीपतिः ।
राजा देवत्वमापन्नो भरतस्य यथाश्रुतम् ॥

tava caiva guṇairbaddhastvadviyogānmahīpatiḥ |
rājā devatvamāpanno bharatasya yathāśrutam ||

हिंदी अर्थ

आपके गुणों से बँधे पृथ्वीपति राजा आपके वियोग से देवलोक को प्राप्त हुए, जैसा हमने भरत से सुना।

English meaning

Bound by your virtues, the king, lord of the earth, attained the state of the gods through separation from you, as we heard from Bharata.

5 3.66.5

यदि दुःखमिदं प्राप्तं काकुत्स्थ न सहिष्यसे ।
प्राकृतश्चाल्पसत्त्वश्च इतरः कस्सहिष्यति ॥

yadi duḥkhamidaṃ prāptaṃ kākutstha na sahiṣyase |
prākṛtaścālpasattvaśca itaraḥ kassahiṣyati ||

हिंदी अर्थ

हे काकुत्स्थ, यदि आप इस आए हुए दुख को सहन नहीं करेंगे, तो कौन दूसरा साधारण और अल्प शक्ति वाला मनुष्य इसे सहेगा?

English meaning

If you cannot bear this sorrow that has come to you, Kakutstha, what other ordinary man of little strength will bear it?

6 3.66.6

दुःखितो हि भवान्लोकांस्तेजसा यदि धक्ष्यते ।
आर्ताः प्रजा नरव्याघ्र क्व नु यास्यन्ति निर्वृतिम् ॥

duḥkhito hi bhavānlokāṃstejasā yadi dhakṣyate |
ārtāḥ prajā naravyāghra kva nu yāsyanti nirvṛtim ||

हिंदी अर्थ

हे नरव्याघ्र, यदि आप दुख में अपने तेज से लोकों को जला देंगे, तो पीड़ित प्रजा शांति कहाँ पाएगी?

English meaning

If you in your sorrow burn up the worlds with your fiery might, where will the afflicted people find peace, tiger among men?

7 3.66.7

लोकस्वभाव एवैष ययातिर्नहुषात्मजः ।
गतश्शक्रेण सालोक्यमनयस्तं समस्पृशत् ॥

lokasvabhāva evaiṣa yayātirnahuṣātmajaḥ |
gataśśakreṇa sālokyamanayastaṃ samaspṛśat ||

हिंदी अर्थ

यही संसार का स्वभाव है। नहुष के पुत्र ययाति इंद्र के लोक तक पहुँचे, फिर भी उन्हें दुर्भाग्य ने छू लिया।

English meaning

This is the very nature of the world. Yayati, son of Nahusha, reached the same world as Shakra, yet misfortune touched him.

8 3.66.8

महर्षिर्यो वसिष्ठस्तु यः पितुर्नः पुरोहितः ।
अह्ना पुत्रशतं जज्ञे तथैवास्य पुनर्हतम् ॥

maharṣiryo vasiṣṭhastu yaḥ piturnaḥ purohitaḥ |
ahnā putraśataṃ jajñe tathaivāsya punarhatam ||

हिंदी अर्थ

महर्षि वसिष्ठ, जो हमारे पिता के पुरोहित हैं, उनके एक ही दिन में सौ पुत्र उत्पन्न हुए, और वैसे ही वे फिर मारे भी गए।

English meaning

The great sage Vasishtha, our father's family priest, had a hundred sons born in a single day, and in the same way they were killed again.

9 3.66.9

या चेयं जगतां माता देवी लोकनमस्कृता ।
अस्याश्च चलनं भूमेर्दृश्यते सत्यसंश्रव ॥

yā ceyaṃ jagatāṃ mātā devī lokanamaskṛtā |
asyāśca calanaṃ bhūmerdṛśyate satyasaṃśrava ||

हिंदी अर्थ

और हे सत्यप्रतिज्ञ, यह देवी, जगत की माता, सबके द्वारा पूजित पृथ्वी भी काँपती देखी जाती है।

English meaning

And this goddess, the mother of the worlds, honoured by all, the earth herself, is seen to tremble, you who are true to your word.

10 3.66.10

यौ धर्मौ जगतां नेत्रौ यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
आदित्यचन्द्रौ ग्रहणमभ्युपेतौ महाबलौ ॥

yau dharmau jagatāṃ netrau yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam |
ādityacandrau grahaṇamabhyupetau mahābalau ||

हिंदी अर्थ

सूर्य और चंद्रमा, जगत के दो नेत्र, महाबली, जिन पर सब कुछ टिका है और जो धर्म का पालन करते हैं, उन्हें भी ग्रहण लगता है।

English meaning

The sun and moon, the two eyes of the world, mighty ones on whom everything rests and who follow dharma, undergo eclipse.

11 3.66.11

सुमहान्त्यपि भूतानि देवाश्च पुरुषर्षभ ।
न दैवस्य प्रमुञ्चन्ति सर्वभूतानि देहिनः ॥

sumahāntyapi bhūtāni devāśca puruṣarṣabha |
na daivasya pramuñcanti sarvabhūtāni dehinaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे पुरुषश्रेष्ठ, बड़े से बड़े प्राणी और देवता भी, सब देहधारी, भाग्य से नहीं छूटते।

English meaning

Even the greatest beings and the gods, bull among men, all embodied creatures, do not escape fate.

12 3.66.12

शक्रादिष्वपि देवेषु वर्तमानौ नयानयौ ।
श्रूयेते नरशार्दूल न त्वं शोचितुमर्हसि ॥

śakrādiṣvapi deveṣu vartamānau nayānayau |
śrūyete naraśārdūla na tvaṃ śocitumarhasi ||

हिंदी अर्थ

हे नरशार्दूल, इंद्र आदि देवताओं में भी अच्छे और बुरे आचरण सुने जाते हैं। आपको शोक नहीं करना चाहिए।

English meaning

Good and bad conduct are heard of even among the gods led by Shakra, tiger among men. You should not grieve.

13 3.66.13

नष्टायामपि वैदेह्यां हृतायामपि चानघ शोचितुं नार्हसे वीर यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥

naṣṭāyāmapi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi cānagha śocituṃ nārhase vīra yathānyaḥ prākṛtastathā ||

हिंदी अर्थ

हे निष्पाप वीर, चाहे वैदेही खो गई हों, चाहे उनका हरण हुआ हो, आपको किसी साधारण मनुष्य की तरह शोक नहीं करना चाहिए।

English meaning

Even if Vaidehi is lost, even if she has been carried off, sinless hero, you should not grieve like some ordinary man.

14 3.66.14

त्वव्दिधा न हि शोचन्ति सततं सत्यदर्शिनः ।
सुमहत्स्वपि कृच्छ्रेषु रामानिर्विण्णदर्शनाः ॥

tvavdidhā na hi śocanti satataṃ satyadarśinaḥ |
sumahatsvapi kṛcchreṣu rāmānirviṇṇadarśanāḥ ||

हिंदी अर्थ

हे राम, आप जैसे सदा सत्य को देखने वाले शोक नहीं करते, और बड़े से बड़े संकट में भी हिम्मत नहीं हारते।

English meaning

Those like you, who always see the truth, do not grieve, Rama, and do not lose heart even in the greatest hardships.

15 3.66.15

तत्त्वतो हि नरश्रेष्ठ बुद्ध्या समनुचिन्तय ।
बुध्द्या युक्ता महाप्राज्ञा विजानन्ति शुभाशुभे ॥

tattvato hi naraśreṣṭha buddhyā samanucintaya |
budhdyā yuktā mahāprājñā vijānanti śubhāśubhe ||

हिंदी अर्थ

हे नरश्रेष्ठ, अपनी बुद्धि से ठीक-ठीक विचार कीजिए। बुद्धिमान महाप्राज्ञ शुभ और अशुभ को जानते हैं।

English meaning

Reflect truly with your intelligence, best of men. The very wise, endowed with understanding, know what is good and what is evil.

16 3.66.16

अदृष्टगुणदोषाणामध्रुवाणां तु कर्मणाम् ।
नान्तरेण क्रियां तेषां फलमिष्टं प्रवर्तते ॥

adṛṣṭaguṇadoṣāṇāmadhruvāṇāṃ tu karmaṇām |
nāntareṇa kriyāṃ teṣāṃ phalamiṣṭaṃ pravartate ||

हिंदी अर्थ

जिन कर्मों के गुण-दोष दिखाई नहीं देते और जिनका परिणाम अनिश्चित है, उनमें कर्म किए बिना इच्छित फल नहीं मिलता।

English meaning

With deeds whose merits and faults are unseen and whose outcome is uncertain, the desired fruit does not come without action.

17 3.66.17

त्वमेव हि पुरा राम मामेवं बहुशोऽन्वशाः ।
अनुशिष्याद्धि को नु त्वामपि साक्षाद्बृहस्पतिः ॥

tvameva hi purā rāma māmevaṃ bahuśo'nvaśāḥ |
anuśiṣyāddhi ko nu tvāmapi sākṣādbṛhaspatiḥ ||

हिंदी अर्थ

हे राम, आपने ही पहले मुझे इस प्रकार बार-बार सिखाया है। आपको कौन सिखा सकता है, साक्षात बृहस्पति भी?

English meaning

It was you, Rama, who often taught me this way before. Who could teach you, even Brihaspati himself?

18 3.66.18

बुद्धिश्च ते महाप्राज्ञ देवैरपि दुरन्वया ।
शोकेनाभिप्रसुप्तं ते ज्ञानं सम्बोधयाम्यहम् ॥

buddhiśca te mahāprājña devairapi duranvayā |
śokenābhiprasuptaṃ te jñānaṃ sambodhayāmyaham ||

हिंदी अर्थ

हे महाप्राज्ञ, आपकी बुद्धि को देवता भी कठिनाई से समझ पाते हैं। मैं केवल शोक से सोए हुए आपके ज्ञान को जगा रहा हूँ।

English meaning

Your understanding, wise one, is hard even for the gods to follow. I am only awakening your wisdom, which grief has put to sleep.

19 3.66.19

दिव्यं च मानुषं च त्वमात्मनश्च पराक्रमम् ।
इक्ष्वाकुवृषभावेक्ष्य यतस्व द्विषतां वधे ॥

divyaṃ ca mānuṣaṃ ca tvamātmanaśca parākramam |
ikṣvākuvṛṣabhāvekṣya yatasva dviṣatāṃ vadhe ||

हिंदी अर्थ

हे इक्ष्वाकुश्रेष्ठ, अपने दिव्य और मानवीय पराक्रम पर विचार करके शत्रुओं के वध का प्रयत्न कीजिए।

English meaning

Considering your own valour, both divine and human, bull of the Ikshvakus, strive to destroy your enemies.

20 3.66.20

किं तेन सर्वनाशेन कृतेन पुरुषर्षभ ।
तमेव त्वं रिपुं पापं विज्ञायोद्धर्तुमर्हसि ॥

kiṃ tena sarvanāśena kṛtena puruṣarṣabha |
tameva tvaṃ ripuṃ pāpaṃ vijñāyoddhartumarhasi ||

हिंदी अर्थ

हे पुरुषश्रेष्ठ, सबका नाश करने से क्या मिलेगा? आपको उसी पापी शत्रु का पता लगाकर उसे उखाड़ फेंकना चाहिए।

English meaning

What would be gained by destroying everything, bull among men? You should find out that wicked enemy alone and root him out.

Next sarga · Aranya Kanda 67The Wounded JatayuThe brothers find Jatayu lying in his blood with his wings cut.

Characters in this sarga

All characters