Skip to content
Bala Kanda Sarga 25 of 77 21 shlokas Journey stop 2
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 25

Who Tataka Was

बालकांड, सर्ग 25: ताटका का परिचय

Vishwamitra tells how Tataka, a yakshi born strong as a thousand elephants, became a man-eating demoness through Agastya's curse. He urges Rama to kill her for the good of the people, woman though she is.

विश्वामित्र बताते हैं कि हज़ार हाथियों के बल वाली यक्षिणी ताटका अगस्त्य के शाप से नरभक्षी राक्षसी बनी। वे राम से कहते हैं कि स्त्री होते हुए भी प्रजा के हित में उसका वध करें।

1 1.25.1

अथ तस्याप्रमेयस्य मुनेर्वचनमुत्तमम् ।
श्रुत्वा पुरुषशार्दूलः प्रत्युवाच शुभां गिरम् ॥

atha tasyāprameyasya munervacanamuttamam |
śrutvā puruṣaśārdūlaḥ pratyuvāca śubhāṃ giram ||

हिंदी अर्थ

उन अपार तेजस्वी मुनि के ये उत्तम वचन सुनकर नरशार्दूल राम ने सुंदर वाणी में उत्तर दिया:

English meaning

Hearing these excellent words of the boundless sage, the tiger among men replied in fine words:

2 1.25.2

अल्पवीर्या यदा यक्षा श्श्रूयन्ते मुनिपुङ्गव ।
कथन्नागसहस्रस्य धारयत्यबला बलम् ॥

alpavīryā yadā yakṣā śśrūyante munipuṅgava |
kathannāgasahasrasya dhārayatyabalā balam ||

हिंदी अर्थ

हे मुनिश्रेष्ठ, यक्ष तो अल्प बल वाले सुने जाते हैं। फिर यह स्त्री हजार हाथियों का बल कैसे धारण करती है?

English meaning

Best of sages, yakshas are said to have little strength. How then does this woman bear the strength of a thousand elephants?

3 1.25.3

विश्वामित्रोऽब्रवीद्वाक्यं शृण येन बलोत्तरा ।
वरदानकृतं वीर्यं धारयत्यबला बलम् ॥

viśvāmitro'bravīdvākyaṃ śṛṇa yena balottarā |
varadānakṛtaṃ vīryaṃ dhārayatyabalā balam ||

हिंदी अर्थ

विश्वामित्र बोले: सुनो, वह इतनी बलवान कैसे हुई। यह स्त्री वरदान से मिला बल धारण करती है।

English meaning

Vishvamitra said: Hear how she became so mighty. This woman bears a strength that was given to her by a boon.

4 1.25.4

पूर्वमासीन्महायक्षस्सुकेतुर्नाम वीर्यवान् ।
अनपत्यश्शुभाचारस्स च तेपे महत्तपः ॥

pūrvamāsīnmahāyakṣassuketurnāma vīryavān |
anapatyaśśubhācārassa ca tepe mahattapaḥ ||

हिंदी अर्थ

पहले सुकेतु नाम का एक पराक्रमी महायक्ष था। वह निःसंतान और सदाचारी था, और उसने बड़ा तप किया।

English meaning

Long ago there was a mighty great yaksha named Suketu. He was childless and of good conduct, and he performed great penance.

5 1.25.5

पितामहस्तु सुप्रीतस्तस्य यक्षपते स्तदा ।
कन्यारत्नं ददौ राम ताटकां नाम नामतः ॥

pitāmahastu suprītastasya yakṣapate stadā |
kanyāratnaṃ dadau rāma tāṭakāṃ nāma nāmataḥ ||

हिंदी अर्थ

हे राम, तब पितामह ने उस यक्षराज से अत्यंत प्रसन्न होकर उसे ताटका नाम की एक रत्न जैसी कन्या दी।

English meaning

Then the Grandsire, well pleased with that lord of yakshas, gave him a jewel of a daughter named Tataka, Rama.

6 1.25.6

ददौ नागसहस्रस्य बलं चास्याः पितामहः ।
नत्वेव पुत्रं यक्षाय ददौ ब्रह्मा महायशाः ॥

dadau nāgasahasrasya balaṃ cāsyāḥ pitāmahaḥ |
natveva putraṃ yakṣāya dadau brahmā mahāyaśāḥ ||

हिंदी अर्थ

पितामह ने उसे हजार हाथियों का बल दिया, पर महायशस्वी ब्रह्मा ने उस यक्ष को पुत्र नहीं दिया।

English meaning

The Grandsire gave her the strength of a thousand elephants, but the glorious Brahma did not give the yaksha a son.

7 1.25.7

तां तु जातां विवर्धन्तीं रूपयौवनशालिनीम् ।
झर्झपुत्राय सुन्दाय ददौ भार्यां यशस्विनीम् ॥

tāṃ tu jātāṃ vivardhantīṃ rūpayauvanaśālinīm |
jharjhaputrāya sundāya dadau bhāryāṃ yaśasvinīm ||

हिंदी अर्थ

जब वह जन्म लेकर बड़ी हुई और रूप तथा यौवन से संपन्न हुई, तो उसने उस यशस्विनी को झर्झ के पुत्र सुंद को पत्नी के रूप में दे दिया।

English meaning

When she was born and grew up, rich in beauty and youth, he gave the renowned girl as wife to Sunda, son of Jharjha.

8 1.25.8

कस्यचित्त्वथ कालस्य यक्षी पुत्रमजायत ।
मारीचं नाम दुर्धर्षं यश्शापाद्राक्षसोऽभवत् ॥

kasyacittvatha kālasya yakṣī putramajāyata |
mārīcaṃ nāma durdharṣaṃ yaśśāpādrākṣaso'bhavat ||

हिंदी अर्थ

कुछ समय बाद उस यक्षिणी ने मारीच नाम के एक दुर्धर्ष पुत्र को जन्म दिया, जो शाप से राक्षस बन गया।

English meaning

In time the yakshi bore a son, the invincible Maricha, who became a rakshasa through a curse.

9 1.25.9

सुन्दे तु निहते राम सागस्त्यमृषिसत्तमम् ।
ताटका सह पुत्रेण प्रधर्षयितुमिच्छति ॥

sunde tu nihate rāma sāgastyamṛṣisattamam |
tāṭakā saha putreṇa pradharṣayitumicchati ||

हिंदी अर्थ

हे राम, सुंद के मारे जाने पर ताटका अपने पुत्र के साथ ऋषिश्रेष्ठ अगस्त्य पर आक्रमण करना चाहती थी।

English meaning

When Sunda was killed, Rama, Tataka and her son sought to attack Agastya, best of sages.

10 1.25.10

भक्षार्थं जातसंरम्भा गर्जन्ती साभ्यधावत ।
आपतन्तीं तु तां दृष्ट्वा अगस्त्यो भगवानृषिः ।
राक्षसत्वं भजस्वेति मारीचं व्याजहार सः ॥

bhakṣārthaṃ jātasaṃrambhā garjantī sābhyadhāvata |
āpatantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā agastyo bhagavānṛṣiḥ |
rākṣasatvaṃ bhajasveti mārīcaṃ vyājahāra saḥ ||

हिंदी अर्थ

क्रोध में भरी, गरजती हुई वह उन्हें खाने के लिए दौड़ी। उसे आते देखकर भगवान अगस्त्य ऋषि ने मारीच से कहा: राक्षस बन जाओ।

English meaning

Enraged and roaring, she rushed at him to devour him. Seeing her come, the holy sage Agastya said to Maricha: Become a rakshasa.

11-12 1.25.11-12

अगस्त्यः परमक्रुद्धस्ताटकामपि शप्तवान् ।
पुरुषादी महायक्षी विरूपा विकृतानना ।
इदं रूपं विहायाथ दारुणं रूपमस्तु ते ॥

agastyaḥ paramakruddhastāṭakāmapi śaptavān |
puruṣādī mahāyakṣī virūpā vikṛtānanā |
idaṃ rūpaṃ vihāyātha dāruṇaṃ rūpamastu te ||

हिंदी अर्थ

अत्यंत क्रुद्ध अगस्त्य ने ताटका को भी शाप दिया: तू नरभक्षी महायक्षिणी बन जा, कुरूप और विकृत मुख वाली। यह रूप छोड़कर भयानक रूप धारण कर।

English meaning

In great anger Agastya cursed Tataka too: Become a man eating great yakshi, misshapen and with a hideous face. Give up this form and take on a dreadful one.

13 1.25.13

सैषा शापकृतामर्षा ताटका क्रोधमूर्छिता ।
देशमुत्सादयत्येनमगस्त्यचरितं शुभम् ॥

saiṣā śāpakṛtāmarṣā tāṭakā krodhamūrchitā |
deśamutsādayatyenamagastyacaritaṃ śubham ||

हिंदी अर्थ

शाप से क्रुद्ध और क्रोध से उन्मत्त यह ताटका उस सुंदर देश को उजाड़ रही है जहाँ अगस्त्य विचरते थे।

English meaning

Furious at the curse and mad with rage, this Tataka lays waste the lovely land where Agastya once lived.

14 1.25.14

एनां राघव दुर्वृत्तां यक्षीं परमदारुणाम् ।
गोब्राह्मणहितार्थाय जहि दुष्टपराक्रमाम् ॥

enāṃ rāghava durvṛttāṃ yakṣīṃ paramadāruṇām |
gobrāhmaṇahitārthāya jahi duṣṭaparākramām ||

हिंदी अर्थ

हे राघव, गौओं और ब्राह्मणों के हित के लिए इस दुष्ट आचरण वाली, अत्यंत भयानक और दुष्ट पराक्रम वाली यक्षिणी का वध करो।

English meaning

Raghava, kill this wicked and most dreadful yakshi of evil might, for the good of cows and brahmins.

15 1.25.15

न ह्येनां शापसम्स्पृष्टां कश्चिदुत्सहते पुमान् ।
निहन्तुं त्रिषु लोकेषु त्वामृते रघुनन्दन ॥

na hyenāṃ śāpasamspṛṣṭāṃ kaścidutsahate pumān |
nihantuṃ triṣu lokeṣu tvāmṛte raghunandana ||

हिंदी अर्थ

हे रघुनंदन, शाप से ग्रस्त इस यक्षिणी को मारने का साहस तीनों लोकों में तुम्हारे सिवा कोई पुरुष नहीं कर सकता।

English meaning

Joy of the Raghus, no man in the three worlds but you can dare to kill her, touched as she is by the curse.

16 1.25.16

न हि ते स्त्रीवधकृते घृणा कार्या नरोत्तम ।
चातुर्वण्यहितार्थाय कर्तव्यं राजसूनुना ॥

na hi te strīvadhakṛte ghṛṇā kāryā narottama |
cāturvaṇyahitārthāya kartavyaṃ rājasūnunā ||

हिंदी अर्थ

हे नरश्रेष्ठ, स्त्री का वध करने में दया मत करो। चारों वर्णों के हित के लिए राजकुमार को यह करना ही चाहिए।

English meaning

Best of men, do not feel pity at killing a woman. A prince must do this for the good of the four orders.

17 1.25.17

नृशंसमनृशंसं वा प्रजारक्षणकारणात् ।
पातकं वा सदोषं वा कर्तव्यं रक्षता सता ॥

nṛśaṃsamanṛśaṃsaṃ vā prajārakṣaṇakāraṇāt |
pātakaṃ vā sadoṣaṃ vā kartavyaṃ rakṣatā satā ||

हिंदी अर्थ

प्रजा की रक्षा के लिए रक्षक को कोई कर्म करना पड़े, चाहे वह कठोर हो या कोमल, पाप जैसा लगे या दोषयुक्त, उसे करना ही चाहिए।

English meaning

Whether an act is cruel or gentle, even if it seems sinful or blameworthy, one who protects must do it to guard the people.

18 1.25.18

राज्यभारनियुक्तानामेष धर्मस्सनातनः ।
अधर्म्यां जहि काकुत्स्थ धर्मोह्यस्या न विद्यते ॥

rājyabhāraniyuktānāmeṣa dharmassanātanaḥ |
adharmyāṃ jahi kākutstha dharmohyasyā na vidyate ||

हिंदी अर्थ

राज्य का भार उठाने वालों का यही सनातन धर्म है। हे काकुत्स्थ, इस अधर्मिणी को मारो; इसमें धर्म नहीं है।

English meaning

This is the eternal dharma of those who carry the burden of rule. Kill her, Kakutstha, for she is lawless; there is no dharma in her.

19 1.25.19

श्रूयते हि पुरा शक्रो विरोचनसुतां नृप ।
पृथिवीं हन्तुमिच्छन्तीं मन्थरामभ्यसूदयत् ॥

śrūyate hi purā śakro virocanasutāṃ nṛpa |
pṛthivīṃ hantumicchantīṃ mantharāmabhyasūdayat ||

हिंदी अर्थ

सुना जाता है कि पहले इंद्र ने विरोचन की पुत्री मंथरा को मारा था, जब वह पृथ्वी का नाश करना चाहती थी।

English meaning

We hear that long ago Shakra killed Manthara, daughter of Virochana, when she sought to destroy the earth.

20 1.25.20

विष्णुनापि पुरा राम भृगुपत्नी दृढव्रता ।
अनिन्द्रं लोकमिच्छन्ती काव्यमाता निषूदिता ॥

viṣṇunāpi purā rāma bhṛgupatnī dṛḍhavratā |
anindraṃ lokamicchantī kāvyamātā niṣūditā ||

हिंदी अर्थ

और हे राम, पहले विष्णु ने भी भृगु की दृढ़व्रता पत्नी, शुक्राचार्य की माता, का वध किया था, जब वह संसार को इंद्र रहित करना चाहती थी।

English meaning

And long ago, Rama, Vishnu killed the wife of Bhrigu, mother of Kavya, firm in her vows, when she wished the world to be without Indra.

21 1.25.21

एतैश्चान्यैश्च बहुभी राजपुत्र महात्मभिः ।
अधर्मसहिता नार्यो हताः पुरुषसत्तमैः ॥

etaiścānyaiśca bahubhī rājaputra mahātmabhiḥ |
adharmasahitā nāryo hatāḥ puruṣasattamaiḥ ||

हिंदी अर्थ

इन और अनेक अन्य महात्मा, श्रेष्ठ राजपुरुषों ने अधर्म में लगी स्त्रियों का वध किया है।

English meaning

By these and many other great souled princes, the best of men, women given to adharma have been slain.

Next sarga · Bala Kanda 26Rama Slays TatakaTataka charges in a storm of dust and stones. Rama first only wounds her, but when she will not stop he kills her with an arrow.…

Characters in this sarga

All characters