Skip to content
Bala Kanda Sarga 53 of 77 25 shlokas Journey stop 3
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 53

Vishwamitra Wants Kamadhenu

बालकांड, सर्ग 53: कामधेनु की माँग

Amazed by the feast, Vishwamitra asks for the cow in exchange for countless riches. Vasishtha refuses, since Kamadhenu sustains all his rites.

भोज से चकित होकर विश्वामित्र अपार धन के बदले गाय माँगते हैं। वसिष्ठ मना कर देते हैं, क्योंकि कामधेनु से ही उनके सब यज्ञ चलते हैं।

1 1.53.1

एवमुक्ता वसिष्ठेन शबला शत्रुसूदन ।
विदधे कामधुक्कामान्यस्य यस्य यथेप्सितम् ॥

evamuktā vasiṣṭhena śabalā śatrusūdana |
vidadhe kāmadhukkāmānyasya yasya yathepsitam ||

हिंदी अर्थ

हे शत्रुसूदन, वसिष्ठ के ऐसा कहने पर कामधेनु शबला ने हर व्यक्ति की मनचाही वस्तु उपलब्ध कराई।

English meaning

Told this by Vasishtha, slayer of foes, Shabala the wish fulfilling cow provided whatever each one desired.

2 1.53.2

इक्षून्मधूं स्तथा लाजान्मैरेयांश्च वरासनान् ।
पानानि च महार्हाणि भक्ष्यांश्चोच्चावचां स्तथा ॥

ikṣūnmadhūṃ stathā lājānmaireyāṃśca varāsanān |
pānāni ca mahārhāṇi bhakṣyāṃścoccāvacāṃ stathā ||

हिंदी अर्थ

ईख, मधु और लावा, उत्तम मदिरा, बहुमूल्य पेय, और ऊँचे नीचे हर प्रकार के भोज्य पदार्थ।

English meaning

Sugarcane, honey and parched grain, fine wines, costly drinks, and foods of every kind, high and low.

3-4 1.53.3-4

उष्णाढ्यस्योदनस्यात्र राशयः पर्वतोपमाः ।
मृष्टान्नानि च सूपाश्च दधिकुल्यास्तथैव च ।
नानास्वादुरसानां च षाडबानां तथैव च ।
भाजनानि सुपूर्णानि गौडानि च सहस्रशः ॥

uṣṇāḍhyasyodanasyātra rāśayaḥ parvatopamāḥ |
mṛṣṭānnāni ca sūpāśca dadhikulyāstathaiva ca |
nānāsvādurasānāṃ ca ṣāḍabānāṃ tathaiva ca |
bhājanāni supūrṇāni gauḍāni ca sahasraśaḥ ||

हिंदी अर्थ

यहाँ गरम चावल के पर्वत जैसे ढेर थे, स्वादिष्ट पकवान और दालें, दही की नदियाँ, और अनेक स्वादों तथा रसों की मिठाइयों और गुड़ से भरे हजारों पात्र।

English meaning

Here were heaps of hot rice like mountains, fine dishes and soups, rivers of curd, and thousands of vessels filled with sweets of many tastes and flavours and with jaggery.

5 1.53.5

सर्वमासीत्सुसन्तुष्ठं हृष्टपुष्टजनायुतम् ।
विश्वामित्रबलं राम वसिष्ठेनाभितर्पितम् ॥

sarvamāsītsusantuṣṭhaṃ hṛṣṭapuṣṭajanāyutam |
viśvāmitrabalaṃ rāma vasiṣṭhenābhitarpitam ||

हिंदी अर्थ

हे राम, वसिष्ठ द्वारा तृप्त की गई विश्वामित्र की पूरी सेना संतुष्ट थी और प्रसन्न, हृष्ट पुष्ट लोगों से भरी थी।

English meaning

Rama, Vishvamitra's whole army, fed by Vasishtha, was well satisfied and full of happy, well nourished people.

6 1.53.6

विश्वामित्रोऽपि राजर्षिर्हृष्टः पुष्टस्तदाभवत् ।
सान्तःपुरवरो राजा सब्राह्मणपुरोहितः ॥

viśvāmitro'pi rājarṣirhṛṣṭaḥ puṣṭastadābhavat |
sāntaḥpuravaro rājā sabrāhmaṇapurohitaḥ ||

हिंदी अर्थ

राजर्षि विश्वामित्र भी अपने अंतःपुर, ब्राह्मणों और पुरोहितों सहित प्रसन्न और तृप्त हुए।

English meaning

The royal sage Vishvamitra too was delighted and refreshed, with his women, his brahmins and his priests.

7 1.53.7

सामात्यो मन्त्रिसहितस्सभृत्यः पूजितस्तदा ।
युक्तः परमहर्षेण वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥

sāmātyo mantrisahitassabhṛtyaḥ pūjitastadā |
yuktaḥ paramaharṣeṇa vasiṣṭhamidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

अपने अमात्यों, मंत्रियों और सेवकों सहित सम्मानित होकर, अत्यंत हर्षित होकर उन्होंने वसिष्ठ से कहा:

English meaning

Honoured with his ministers, counsellors and servants, and full of joy, he said to Vasishtha:

8 1.53.8

पूजितोऽहं त्वया ब्रह्मन् पूजार्हेण सुसत्कृतः ।
श्रूयतामभिधास्यामि वाक्यं वाक्यविशारद ॥

pūjito'haṃ tvayā brahman pūjārheṇa susatkṛtaḥ |
śrūyatāmabhidhāsyāmi vākyaṃ vākyaviśārada ||

हिंदी अर्थ

हे ब्रह्मन, आप पूजनीय ने मेरा भलीभाँति सत्कार किया। हे वाक्पटु, मेरी बात सुनिए।

English meaning

Brahmin, you who are worthy of worship have honoured me well. Master of words, hear what I have to say.

9 1.53.9

गवां शतसहस्रेण दीयतां शबला मम ।
रत्नं हि भगवन्नेतद्रत्नहारी च प्रार्थिवः ।
तस्मान्मे शबलां देहि ममैषा धर्मतो द्विज ॥

gavāṃ śatasahasreṇa dīyatāṃ śabalā mama |
ratnaṃ hi bhagavannetadratnahārī ca prārthivaḥ |
tasmānme śabalāṃ dehi mamaiṣā dharmato dvija ||

हिंदी अर्थ

एक लाख गायों के बदले मुझे शबला दे दीजिए। भगवन, यह एक रत्न है, और रत्नों का स्वामी राजा होता है। इसलिए मुझे शबला दीजिए; हे द्विज, धर्म से यह मेरी है।

English meaning

Give me Shabala for a hundred thousand cows. Holy one, she is a jewel, and a king is the one to own jewels. So give me Shabala; by right she is mine, brahmin.

10 1.53.10

एवमुक्तस्तु भगवान्वसिष्ठो मुनिसत्तमः ।
विश्वामित्रेण धर्मात्मा प्रत्युवाच महीपतिम् ॥

evamuktastu bhagavānvasiṣṭho munisattamaḥ |
viśvāmitreṇa dharmātmā pratyuvāca mahīpatim ||

हिंदी अर्थ

विश्वामित्र के ऐसा कहने पर मुनिश्रेष्ठ धर्मात्मा भगवान वसिष्ठ ने राजा को उत्तर दिया:

English meaning

Told this by Vishvamitra, the holy and righteous Vasishtha, best of sages, replied to the king:

11 1.53.11

नाहं शतसहस्रेण नापि कोटिशतैर्गवाम् ।
राजन् दास्यामि शबलां राशिभी रजतस्य च ॥

nāhaṃ śatasahasreṇa nāpi koṭiśatairgavām |
rājan dāsyāmi śabalāṃ rāśibhī rajatasya ca ||

हिंदी अर्थ

हे राजन, मैं शबला को न एक लाख गायों के बदले दूँगा, न सौ करोड़ के बदले, न चाँदी के ढेरों के बदले।

English meaning

King, I will not give Shabala for a hundred thousand cows, nor for a thousand million, nor for heaps of silver.

12 1.53.12

न परित्यागमर्हेयं मत्सकाशादरिन्दम ।
शाश्वती शबला मह्यं कीर्तिरात्मवतो यथा ॥

na parityāgamarheyaṃ matsakāśādarindama |
śāśvatī śabalā mahyaṃ kīrtirātmavato yathā ||

हिंदी अर्थ

हे शत्रुदमन, यह मुझसे अलग किए जाने योग्य नहीं। शबला सदा मेरी है, जैसे आत्मवान की कीर्ति।

English meaning

Tamer of foes, she is not one to be parted from me. Shabala is ever mine, as fame is the self possessed man's.

13 1.53.13

अस्यां हव्यं च कव्यं च प्राणयात्रा तथैव च ।
आयत्तमग्निहोत्रं च बलिर्होमस्तथैव च ॥

asyāṃ havyaṃ ca kavyaṃ ca prāṇayātrā tathaiva ca |
āyattamagnihotraṃ ca balirhomastathaiva ca ||

हिंदी अर्थ

हव्य, कव्य, मेरी जीविका, अग्निहोत्र, बलि और होम सब इसी पर निर्भर हैं।

English meaning

On her depend the offerings to gods and ancestors, my very livelihood, the sacred fire, the bali offerings and the oblations.

14 1.53.14

स्वाहाकारवषट्कारौ विद्याश्च विविधा स्तथा ।
आयत्तमत्र राजर्षे सर्वमेतन्न संशयः ॥

svāhākāravaṣaṭkārau vidyāśca vividhā stathā |
āyattamatra rājarṣe sarvametanna saṃśayaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे राजर्षि, स्वाहाकार, वषट्कार और अनेक विद्याएँ सब इसी पर निर्भर हैं, इसमें संदेह नहीं।

English meaning

The cries of svaha and vashat and the many branches of learning all depend on her, royal sage; there is no doubt.

15 1.53.15

सर्वस्वमेतत्सत्येन मम तुष्टिकरी सदा ।
कारणैर्बहुभी राजन्न दास्ये शबलां तव ॥

sarvasvametatsatyena mama tuṣṭikarī sadā |
kāraṇairbahubhī rājanna dāsye śabalāṃ tava ||

हिंदी अर्थ

सचमुच यही मेरा सर्वस्व है और सदा मेरा आनंद है। हे राजन, अनेक कारणों से मैं आपको शबला नहीं दूँगा।

English meaning

Truly she is my all and always my delight. For many reasons, king, I will not give you Shabala.

16 1.53.16

वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु विश्वामित्रोऽब्रवीत्ततः ।
संरब्धतरमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥

vasiṣṭhenaivamuktastu viśvāmitro'bravīttataḥ |
saṃrabdhataramatyarthaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ ||

हिंदी अर्थ

वसिष्ठ के ऐसा कहने पर वाक्पटु विश्वामित्र और अधिक उत्तेजित होकर बोले:

English meaning

Told this by Vasishtha, Vishvamitra, skilled in speech, spoke again in far greater excitement:

17 1.53.17

हैरण्यकक्ष्याग्रैवेयान् सुवर्णाङ्कुशभूषितान् ।
ददामि कुञ्जरांस्तेषां सहस्राणि चतुर्दश ॥

hairaṇyakakṣyāgraiveyān suvarṇāṅkuśabhūṣitān |
dadāmi kuñjarāṃsteṣāṃ sahasrāṇi caturdaśa ||

हिंदी अर्थ

मैं आपको चौदह हजार हाथी दूँगा, जिनके सोने के कसने और गले के आभूषण हों, और जो सोने के अंकुशों से सजे हों।

English meaning

I will give you fourteen thousand elephants with golden girths and neck ornaments, adorned with golden goads.

18 1.53.18

हैरण्यानां रथानां च श्वेताश्वानां चतुर्युजाम् ।
ददामि ते शतान्यष्टौ किङ्किणीकविभूषितान् ॥

hairaṇyānāṃ rathānāṃ ca śvetāśvānāṃ caturyujām |
dadāmi te śatānyaṣṭau kiṅkiṇīkavibhūṣitān ||

हिंदी अर्थ

मैं आपको आठ सौ सोने के रथ दूँगा, हर एक में चार सफेद घोड़े जुते हों और जो घुँघरुओं से सजे हों।

English meaning

I will give you eight hundred golden chariots, each yoked with four white horses and adorned with little bells.

19 1.53.19

हयानां देशजातानां कुलजानां महौजसाम् ।
सहस्रमेकं दश च ददामि तव सुव्रत ॥

hayānāṃ deśajātānāṃ kulajānāṃ mahaujasām |
sahasramekaṃ daśa ca dadāmi tava suvrata ||

हिंदी अर्थ

हे सुव्रत, मैं आपको अच्छे देशों में जन्मे, उत्तम कुल के ग्यारह हजार बलशाली घोड़े दूँगा।

English meaning

You of good vows, I will give you eleven thousand mighty horses of fine breed, born in good lands.

20 1.53.20

नानावर्णविभक्तानां वयस्स्थानां तथैव च ।
ददाम्येकां गवां कोटिं शबला दीयतां मम ॥

nānāvarṇavibhaktānāṃ vayassthānāṃ tathaiva ca |
dadāmyekāṃ gavāṃ koṭiṃ śabalā dīyatāṃ mama ||

हिंदी अर्थ

मैं आपको अनेक रंगों की, युवावस्था की एक करोड़ गायें दूँगा। मुझे शबला दे दीजिए।

English meaning

I will give you ten million cows of many colours, all in their prime. Let Shabala be given to me.

21 1.53.21

यावदिच्छसि रत्नं वा हिरण्यं वा द्विजोत्तम ।
तावद्ददामि तत्सर्वं शबला दीयतां मम ॥

yāvadicchasi ratnaṃ vā hiraṇyaṃ vā dvijottama |
tāvaddadāmi tatsarvaṃ śabalā dīyatāṃ mama ||

हिंदी अर्थ

हे द्विजश्रेष्ठ, आप जितने रत्न या सोना चाहें, मैं वह सब दूँगा। मुझे शबला दे दीजिए।

English meaning

Best of brahmins, whatever jewels or gold you want, I will give it all. Let Shabala be given to me.

22 1.53.22

एवमुक्तस्तु भगवान् विश्वामित्रेण धीमता ।
न दास्यामीति शबलां प्राह राजन् कथञ्चन ॥

evamuktastu bhagavān viśvāmitreṇa dhīmatā |
na dāsyāmīti śabalāṃ prāha rājan kathañcana ||

हिंदी अर्थ

बुद्धिमान विश्वामित्र के ऐसा कहने पर भगवान ने कहा: हे राजन, मैं शबला को किसी भी प्रकार नहीं दूँगा।

English meaning

Told this by the wise Vishvamitra, the holy one said: King, I will not give Shabala in any way.

23 1.53.23

एतदेव हि मे रत्नमेतदेव हि मे धनम् ।
एतदेव हि सर्वस्वमेतदेव हि जीवितम् ॥

etadeva hi me ratnametadeva hi me dhanam |
etadeva hi sarvasvametadeva hi jīvitam ||

हिंदी अर्थ

यही मेरा रत्न है, यही मेरा धन है, यही मेरा सर्वस्व है, यही मेरा जीवन है।

English meaning

She alone is my jewel, she alone my wealth, she alone my all, she alone my life.

24 1.53.24

दर्शश्च पूर्णमासश्च यज्ञाश्चैवाप्तदक्षिणाः ।
एतदेव हि मे राजन् विविधाश्च क्रियास्तथा ॥

darśaśca pūrṇamāsaśca yajñāścaivāptadakṣiṇāḥ |
etadeva hi me rājan vividhāśca kriyāstathā ||

हिंदी अर्थ

हे राजन, अमावस्या और पूर्णिमा के यज्ञ, दक्षिणा सहित यज्ञ और मेरी अनेक क्रियाएँ सब इसी पर टिकी हैं।

English meaning

King, the new moon and full moon rites, the sacrifices with their fees, and my many rites all rest on her alone.

25 1.53.25

अदोमूलाः क्रियास्सर्वा मम राजन्न संशयः ।
बहुना किं प्रलापेन न दास्ये कामदोहिनीम् ॥

adomūlāḥ kriyāssarvā mama rājanna saṃśayaḥ |
bahunā kiṃ pralāpena na dāsye kāmadohinīm ||

हिंदी अर्थ

हे राजन, मेरी सब क्रियाओं की जड़ यही है, इसमें संदेह नहीं। अधिक बोलने से क्या लाभ? मैं कामधेनु को नहीं दूँगा।

English meaning

King, all my rites are rooted in her; there is no doubt. What use is more talk? I will not give up the wish fulfilling cow.

Next sarga · Bala Kanda 54Kamadhenu's ArmyVishwamitra tries to take the cow by force. Kamadhenu breaks free, runs to Vasishtha and at his word creates armies of warriors who destroy the king's…

Characters in this sarga

All characters